الينا كان: كەيدە ۇلتىم نەمىس ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەمىن
قازاق ءتىلىن قاراپايىم ءارى قىزىقتى جولمەن قالاي ۇيرەنۋگە بولاتىنى تۋرالى باياندايتىن الينانىڭ ۆيدەولارىنىڭ ءاربىرى ەكى ميلليونعا جۋىق قارالىم جينايدى. ماماندىعى مۇعالىم بولماسا دا، مۇعالىمنەن كەم تۇسپەيتىن وعان جەلى قولدانۋشىلارى «مۇعالىم بولسا، وسىنداي بولسىن!»، «ءسىزدىڭ ۆيدەوڭىزدى كورگەننەن كەيىن قازاقشا ۇيرەنبەگەنىم بولماس» دەگەندەي پىكىرلەر جازىپ جاتىر. قازاق ءتىلىن 4 جاسىنان باستاپ ۇيرەنە باستاعان الينا 24 جاسىندا «مەنىڭ ەلىم - مەنىڭ ءتىلىم» رەسپۋبليكالىق قوزعالىسىنىڭ باستاماسىمەن اشىلعان «سويلە» كلۋبىندا قازاق ءتىلىن تەگىن ۇيرەتەدى. 1-ناۋرىز - العىس ايتۋ كۇنى قارساڭىندا قازاق ءتىلىن الەمدەگى ەڭ ۇزدىك تىلدەر توبىنا ەنگىزگىسى كەلەتىن اليناعا حابارلاسىپ، اڭگىمەسىن جازىپ العان ەدىك.
مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاماي تۇرىپ قازاق ءتىلىن ۇيرەندىم
مەن الماتى وبلىسى بالقاش اۋدانىنا قاراستى باقاناس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. اۋىلدا نۇرشات جانە اباي ەسىمدى قۇرداستارىممەن كورشى تۇردىم. ول كەزدە قازاقشا بىلمەيمىن، ۇيدەگىلەردىڭ ءبارى ورىسشا سويلەيدى. الگى ەكەۋىنىڭ ايتقانىن تۇسىنبەسەم دە، ولارمەن اۋلادا ءجيى وينايتىنمىن. جاڭىلىسپاسام، ول كەزدە ءتورت جاستا بولسام كەرەك. ءبىراق «وسىلاي ايتقانىم دۇرىس پا؟» دەپ ولاردىڭ ايتقانىن قايتالايتىنمىن. ولار بولسا، مەنى تۇزەپ، بار بىلگەنىن ۇيرەتەتىن. وسىلايشا، مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاماي تۇرىپ، قازاقشا سويلەۋدى ۇيرەندىم. مەكتەپتە 11 جىل بويى ورىس سىنىبىندا وقىدىم. سويتە تۇرا، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن ءسۇيسىنىپ وقىدىم. ءسويتىپ، ول ءتىلدى تولىق مەڭگەرگەندىكتەن، قازاق تىلىنەن رەسپۋبليكالىق وليمپيادالارعا قاتىسىپ، جۇلدەلى ورىندار يەلەندىم. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ الماتىدا م. تىنىشپايەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسىنىڭ قازاق بولىمىنە وقۋعا ءتۇستىم. نەگىزى، ورىس بولىمىنە وقۋعا تۇسكىم كەلگەن. سەبەبى ورىسشام ناشارلاپ كەتتى، قازىر دە ناشار.
سوندىقتان ورىسشامدى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ورىس توبىندا وقۋدى قالادىم. گرانتقا تۇسپەسەم، اقىلى بولىمدە وقۋىم ەكىتالاي ەدى. مەن اتا-اجەمنىڭ قولىندا تاربيەلەندىم. اتا-انام ەرتەرەكتە قايتىس بولعان. اتام مەن اجەم زەينەت جاسىنداعى كىسىلەر بولعاندىقتان، وقۋ اقىمدى تولەۋگە قاراجاتى جەتپەس ەدى. قازاق بولىمىنە وقۋعا تۇسكەنىمدى ۋنيۆەرسيتەتكە ءبىرىنشى كۇنى بارعاندا ءبىر-اق ءبىلدىم. اۋديتورياعا كەلسەم ءار وڭىردەن كەلگەن قازاقتار جينالىپ وتىر ەكەن. سوسىن مەنىڭ باسقا ۇلت ەكەنىمدى بايقاعان ولاردىڭ ءوزارا «اليناعا قازاقشا ۇيرەتەمىز» دەگەن اڭگىمەسىن ەستىدىم. ءبىراق ولار مەنىڭ ءتورت جاسىمنان باستاپ ۇيرەنە باستاعانىمدى قايدان ءبىلسىن؟! العاشىندا ولار مەنىڭ قازاقشاعا سۋداي ەكەنىمە تاڭعالدى. ءارى مەن سويلەگەندە ادەبي سوزدەردى كوپ قوسامىن. مۇنى ەستىگەن ولار ودان سايىن تاڭىرقايدى. ونداي سوزدەردى بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەندەرىن ايتىپ، جاتتاپ، كەلەسى كۇنى قولدانىپ جۇرەدى.
قازاقستانعا ەڭبەگىمدى سىڭىرگىم كەلەدى
كوپشىلىك مەنى ورىس ۇلتىنان دەپ ويلاسا كەرەك ءبىراق مەنىڭ اكەم - نەمىس، ال انام - ورىس. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي، تۋعاننان اتا-اجەم باۋىرىنا سالىپ ءوسىردى. اتام ءبىر جارىم جىل بۇرىن قايتىس بولدى. اجەم قازىر باقاناستا تۇرادى. 74 جاستا. ال «قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋدى قولعا الۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟» دەگەن سۇراعىڭىزعا كەلسەك، مەن وقۋشى كەزىمنەن قازاقشا سويلەۋ، قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدى بارىنەن بيىك قوياتىنمىن. ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەن سوڭ قازاقشانى ناسيحاتتاۋعا دەگەن قۇلشىنىسىم ءتىپتى ارتا ءتۇستى. قازاق ءتىلىن ۇيرەنەمىن دەۋشىلەرگە ءوز ادىستەمەم بويىنشا ۇيرەتىپ، ناتيجەلى جۇمىس ىستەي باستادىم.
تۇرمىس قۇرىپ، دەكرەتتىك دەمالىسقا شىققان سوڭ TikTok جەلىسىنە قازاق ءتىلىن تەز ۇيرەنۋگە قاتىستى ۆيدەولار تۇسىرە باستادىم. جەكە پاراقشاما از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وتىز مىڭعا جۋىق قولدانۋشى جازىلىپ، ءبىراز ادامنىڭ قازاقشا ۇيرەنۋىنە سەبەپشى بولدىم. ءبىراق كەيىننەن بۇل ىستى جالعاستىرماي قويدىم. ول كەزدە مەنى باعىپ-قاققان اتام دۇنيەدەن ءوتتى. باسقا دا ماسەلەلەر قاجىتىپ جىبەردى. اقىرىندا كۇيزەلىسكە قالاي تۇسكەنىمدى بايقاماي قالدىم. سول كەزدە «مەنىڭ ەلىم - مەنىڭ ءتىلىم» رەسپۋبليكالىق قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، بەلگىلى بلوگەر ياكوۆ فەدوروۆ شاقىرىپ الىپ «قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىن ادامدارعا ءوز ادىستەمەڭىز بويىنشا ۇيرەتۋگە قالاي قارايسىز؟ باسقا قالالارعا دا ىسساپارمەن شىعىپ تۇراسىز» دەپ ۇسىنىس ايتتى. سول كەزدە ادامدارعا كەرەك ەكەنىمدى، وزگەلەرگە الدەبىر نارسەنى ۇيرەتە الاتىنىمدى، قوعامدىق جۇمىس ىستەي الاتىنىمدى ءتۇسىندىم. ءسويتىپ، جۇمىسقا بەلسەنە كىرىسىپ كەتتىم. قوزعالىس مۇشەلەرىنە الماتىدا «سويلە» كلۋبىن اشۋعا كومەكتەسىپ، قازىر وندا ساباق بەرەمىن. اللاعا شۇكىر، جۇمىسىمىز ءبىز ويلاعاننان دا جاقسى ءجۇرىپ جاتىر.
اسىرەلەگەنىم ەمەس، ءبىراق مەن قازاقستانعا ەڭبەگىمدى سىڭىرگىم كەلەدى. جۋىردا 24 كە تولاتىن بولسام دا، ەلدىڭ دامۋىنا قانداي دا ءبىر پايدامدى تيگىزسەم دەيمىن. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن اسىرعىم كەلەدى. قازاقشانى جەتىك مەڭگەرگىسى كەلەتىندەرگە كومەكتەسكىم كەلەدى. قازاقستاندى بيىك بەلەستەرگە جەتەلەگىم كەلەدى. ۇلتىم نەمىس بولعانمەن، ىشكى دۇنيەم قازاق. قالاي ايتسام بولادى؟! قازاقتاردىڭ مەنتاليتەتى مەنىڭ قانىما ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن. قازاقتاردىڭ اراسىندا ءجۇرىپ كەيدە ۇلتىمنىڭ نەمىس ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەمىن (كۇلىپ). سوسىن ايناعا قاراپ «وي، ءتۇرىم قازاق ەمەس ەكەن عوي» دەپ ەسىمە تۇسىرەمىن (كۇلىپ).
مەنىڭ ساباعىما 12-85 جاس ارالىعىنداعى ادامدار قاتىسادى
الماتىنى قوسپاعاندا، باسقا وڭىرلەردەن «ءسىزدىڭ ساباعىڭىزعا قاتىسقىم كەلەدى»، «بىزگە ونلاين فورماتتا ساباق بەرە الاسىز با؟ ءبىزدىڭ قالادا اشىلعان كلۋبتىڭ ساباعىنا قاتىسىپ كوردىك، ءبىراق ءسىز سەكىلدى تۇسىندىرە المايدى» دەپ جازاتىنداردىڭ قاراسى كوپ. مەن ساباقتى قاراپايىم تىلدە ءارى قىزىقتى ەتىپ جۇرگىزەتىندىكتەن، باسقالارعا ۇنايدى دەپ ويلايمىن. مەن الدىمەن قالاي سويلەۋدى ۇيرەتەمىن. سوسىن سويلەم قۇرىلىسىن تۇسىندىرەمىن. بالكىم، باسقا ۇلت وكىلى بولعاندىقتان، ماعان كوبىرەك قىزىعاتىن شىعار. ءبىراق مەنەن باسقا قازاقشاعا سۋداي باسقا ۇلت وكىلى كوپ قوي. مەنىڭشە، بارلىعى ادامنىڭ ەنەرگەتيكاسىنا بايلانىستى.
ءوز ىسىنەن ءلاززات الىپ، ءسۇيسىنىپ ىستەيتىندەردى بىردەن بايقاپ قويادى. سوندىقتان ولارعا ەرگىسى كەلىپ، ولار سەكىلدى ءسۇيسىنىپ جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. مەن سىزگە بىردەڭە ايتايىن، مەكتەپتەگى مۇعالىمدەردىڭ ءبارى مۇعالىم ەمەس. ناعىز مۇعالىم دەپ كىمدى ايتامىز؟ ناعىز مۇعالىم دەپ ءوز ءىسىن جاقسى كورەتىن، كوپ نارسە بىلەتىن، ءبىراق سول بىلگەنىن ىشتە بۇعىپ قالماي، وزگەلەرگە ۇيرەتەتىن ادامدى ايتامىز.
ال وقۋشى دەپ كىمدى ايتامىز؟ مەكتەپكە بارعانداردىڭ بارلىعى وقۋشى ەمەس. ءبىر نارسە ۇيرەنەمىن، بىردەڭەگە قول جەتكىزەمىن دەپ تالپىنىپ تۇرعان ادامدى وقۋشى دەيمىز. مەن - ناعىز مۇعالىممىن. ال ماعان كەلەتىن ۇلكەندى- كىشىلى تالاپكەرلەر - ناعىز وقۋشىلار. مەن اپتاسىنا ەكى رەت، كەشكى جەتىدەن توعىزعا دەيىن ساباق جۇرگىزەمىن. ساباعىما 12-85 جاس ارالىعىنداعى كەمى ەلۋ ادام قاتىسادى. كەيبىرى ءوز بالالارىن، ەندى ءبىرى ءتىپتى اتا-اجەلەرىن ەرتىپ اكەلەدى. اسىرەسە، 80-85 جاستاعى اجەلەردىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىنىن كورىپ، كوڭىلىڭ ءجىبىپ سالا بەرەدى. ارامىزدا قازاق ءتىلىن بىلەتىن كاسىپكەرلەر دە بار، ءبىراق ولار دەڭگەيىن جاقسارتۋ ءۇشىن تىرىسىپ-باعىپ ءجۇر. وقۋشىلارىمنىڭ 2-3 پايىزى عانا - شەتەلدىكتەر. رەسەيدەن كەلگەن، ساباقتان قالمايتىن ەكى-ءۇش ورىس بار. اۋعانستاننان كەلگەن وقۋشىم بار. سوسىن دۇنگەن ازاماتى بار. ال قالعاندارى - وسىندا تۇراتىن ءوزىمىزدىڭ قازاقتار، ورىستار، كارىستەر، ۋكرايندار. ءبىراق قازاقتار كوپ، ەلۋ پايىزىن قۇرايدى. ال قالعان ەلۋ پايىزى - ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ تۇراتىن وزگە ۇلتتار.
الدىما كەلگەن قازاقتاردان «قازاق بولا تۇرا، نەگە قازاق ءتىلىن بىلمەيسىز؟» دەپ سۇرامايمىن. مۇنى ورىنسىز سۇراق دەپ ەسەپتەيمىن. ولاردان قازاق ءتىلىن نە ماقساتتا ۇيرەنگىسى كەلەتىنىن، مۇندا كەلۋىنە نە تۇرتكى بولعانىن سۇرايمىن. قازاقتاردىڭ دەنى «قازاقستاندا تۇرىپ، قازاق ءتىلىن بىلمەۋ - ءبىز ءۇشىن ۇيات نارسە» دەسە، كەيبىرەۋلەرى «اينالامىزبەن قىسىلماي، ەمىن-ەركىن سويلەسكىمىز كەلەدى» دەگەندى العا تارتادى. ەكى-ۇشەۋى «مەن ءوزىم - قازاقپىن. ۇلتىمنىڭ بولاشاعى باسقانىڭ ەمەس، مەنىڭ قولىمدا عوي. ءوزىم قولىمدى كەش سەرمەسەم دە، ۇرپاعىم كوزىن اشقاننان-اق سويلەسە دەيمىن. ولاردىڭ باسقا ارناعا بۇرىلىپ كەتپەي، قازاق بولىپ قالعانىن قالايمىن» دەپ كۋرسقا كەلۋ سەبەبىن تۇسىندىرەدى. بۇرىنعىداي ەمەس، قازىر قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەر قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. بۇعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ قازاق تىلىنە قاتىستى ماسەلەنى ءجيى كوتەرىپ جۇرگەنى ءارى جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىن ءبىلۋى شارت ەكەنى سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ءارى ۇلتىم نەمىس بولا تۇرا، قازاقشا اكسەنتسىز سويلەيتىنىم كوپ قازاقتىڭ نامىسىنا تيەدى دەپ ويلايمىن. الەۋمەتتىك جەلىدە قازاقتار «ءسىز قازاقشا جەتىك بىلگەندە ءبىزدىڭ بىلمەگەنىمىز ۇيات شىعار» دەپ جازادى. بالكىم، بۇل دا ولاردىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدى ەرتەڭگە قالدىرماي، بۇگىننەن باستاعانىنا سەپ بولعان شىعار.
«قازاقشانى قالاي ۇيرەندىڭ؟» دەگەن سۇراقتار شارشاتىپ جىبەردى
مەن قوعامدىق جەرلەردە، تاكسيگە مىنگەندە قازاقشا سويلەمەۋگە تىرىسامىن. قازاقشا سويلەي جونەلگەنىمدى كورگەن ادامداردىڭ «قازاقشانى قالاي ۇيرەندىڭ؟»، «اكسەنتىڭ جوق قوي. ول قالاي؟» دەگەن سۇراقتارى شارشاتىپ جىبەردى. كەيدە «ءسىز وسى قازاقسىز با؟» دەپ سۇراعاندا «ءيا، مەن - قازاقپىن» دەپ قۇتىلىپ كەتەمىن. ال كەيبىردە اۋىزى اشىلىپ، سۇراقتى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن توپەلەتىپ قويعاندارعا جىندانىپ «اعا! ءبىز قازاقستاندا تۇرىپ جاتىرمىز عوي. قازاق ءتىلىن بىلگەنىمە نەسىنە تاڭعالاسىز؟» دەپ ايتىپ تاستايمىن. سوسىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى جەكە پاراقشاما «قۇرمەتتى مەنىڭ وقىرماندارىم! ەگەر ءسىز قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىن باسقا ۇلت وكىلىن كورسەڭىزدەر، ولارعا «قايدان ۇيرەندىڭ؟ قالاي ۇيرەندىڭ؟» دەگەن سۇراقتار قويماڭىزدارشى» دەپ جازىپ قويامىن. ءبىراق ءبارىبىر سوندا دا سۇرايدى. ءبىر قىزىعى، قازىر بىرەۋمەن ورىسشا سويلەسسەم، «ءسىز ورىس ەمەسسىز عوي، ءيا؟» دەپ سۇرايدى. «ءيا» دەسەم، «باسە، كورىنىپ تۇر. ورىسشا ءبىرتۇرلى سويلەيدى ەكەنسىز» دەيدى (كۇلىپ). راسىندا، ورىسشا اكسەنتپەن سويلەيمىن. بايقاماي اراسىنا قازاقشا ارىپتەردى قوسىپ جىبەرەمىن. قازىر كۋرستان بولەك، ۇلكەن فيرمادا كورپوراتيۆتىك قازاق تىلىنەن ساباق بەرەمىن. ءارى قوسىمشا اۋدارماشى بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. سول كەزدە ورىسشا ءماتىندى وقىپ وتىرعاندا «مۇندا نە جازىلعان؟» دەپ باسىم قاتادى (كۇلىپ). ءتىلىم ورىسشا شىقسا دا، ورىسشام قازىر ناشار.
TikTok قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋ قۇرالىنا اينالدى
TikTok-تا ءبىزدىڭ جاستاردىڭ دەنى بيلەگەنىن، تاماق ىشكەنىن تۇسىرەدى. مەن ءۇشىن بۇل قىزىق ەمەس. مەن پاراقشامدى قولدانۋشىلارعا پايداسى ءتيسىن دەگەن ويمەن اشتىم. مەنىڭ پاراقشاما كىرگەندە ويلاناتىن، ويعا باتىراتىن الدەنە الىپ كەتسىن دەگەندى كوزدەدىم. قازىر سول باعىتتا ءجۇرىپ كەلە جاتىرمىن. بۇعان TikTok-تىڭ كومەگى كوپ ءتيىپ جاتىر. راسىمەن، TikTok قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرالىنا اينالدى. قازىر پسيحولوگتەر، دارىگەرلەر دە TikTok-قا كوشتى. وسىندا بار بىلگەنىن ورتاعا سالىپ، پايدالى دۇنيەلەردى ءبولىسىپ جاتىر.
بۇرىن TikTok دەسە، تەك ەرىككەندەر، ىسكە جارامسىز دۇنيەلەر ىستەيتىندەر عانا وتىراتىن سەكىلدى ەلەستەۋشى ەدى عوي. ال قازىر جاعداي باسقاشا. مۇندا پايدالىسىن دا، زياندىسىن دا تابۋعا بولادى. ونداعى جەكە پاراقشاما جازىلۋشىلار سانى كۇن سايىن كوبەيىپ جاتىر. سۇيىكتى ىسىممەن اينالىسىپ ءجۇرىپ، كوپتىڭ كوكەيىندەگىسىن قالايشا ءدوپ باسقانىمدى ءوزىم دە بايقاماي قالدىم. دوستارىم: «سەن قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتىرسىڭ؟ تانىمال بولىپ كەتتىڭ عوي!» دەپ حابارلاسادى. ولارعا «اينالايىندار، مەندە تاڭعالۋعا ۋاقىت تا جوق» دەيمىن (كۇلىپ). راسىمەن، وقۋشى كەزىمنەن سۇيىكتى ىسىممەن اينالىسىپ كەلە جاتقان مەن بۇعان ەش تاڭعالمايمىن.
قازاقتاردى جاقسى كورەمىن. قازاق ءتىلىن جاقسى كورەمىن. قازاقتاردىڭ اراسىندا الاڭسىز ءوستىم. «قوعام ءبىزدىڭ تاربيەمىزگە اسەر ەتەدى» دەگەندى اراگىدىك ەستىپ قالىپ جاتامىن. راسىندا، مەنىڭ تاربيەمە اسەر ەتكەن اتا-اجەم ەمەس، قازاق ءتىلى، ءداستۇرى مەن سالتى ساقتالعان ۇلكەن قوعام. سول قوعامداعى قايناعان قازاننىڭ ىشىندە ۇلكەندەرگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت كورسەتۋدى، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋدى بويىمىزعا ءسىڭىرىپ وستىك. مەنى وسىلاي تاربيەلەپ شىعارعان قازاق حالقىنا مىڭ العىس ايتامىن! سول قوعامعا بار تيگىزەر پايدام - قازاق ءتىلىن دامىتۋ.
كوپشىلىك ەۋروپاعا ەلىكتەپ جاتقان ۋاقىتتا قازاق ءتىلىنىڭ قۇندىلىعى كەتپەسە ەكەن دەيمىن. تۇگەلىمىز بىردەي ەۋروپالانىپ كەتسەك، قازاق دەگەن اتىمىزدان نە قالادى؟ مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ جاعدايى نە بولماق؟ سوندىقتان ءتىلىمىزدى، ءدىلىمىزدى، سالت- ءداستۇرىمىزدى عاسىردان- عاسىرعا ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قازىردەن باستاپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. قازىر قازاق ءتىلى الەمنىڭ باسقا تىلدەرىنەن ارتتا قالىپ كەلە جاتىر. ءبارىمىز جۇمىلساق، قازاق ءتىلىن الەمدەگى ەڭ ۇزدىك تىلدەر توبىنا ەنگىزە الاتىنىمىزعا سەنىمىم مول. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا وسى ماقساتتى كوزدەپ، قازاقشا ۇيرەتۋدى جالعاستىرا بەرەمىن. قازاقتا «ارەكەتكە - بەرەكەت» دەگەن جاقسى ءسوز بار عوي. ارەكەت جاساپ، ەڭبەك ەتسەك، ءبارى جاقسى بولاتىنىنا كامىل سەنەمىن!
جازىپ العان ءاليا تىلەۋجان قىزى
turkystan.kz
