ادامداردى الجاستىرعان الاياق عالىمدار تۋرالى
ءتىپتى جىل سايىن ولاردىڭ جالعان عىلىمي جاڭالىقتارىنىڭ وزىندىك رەيتينگتەرىن قۇراستىرىپ جاتاتىن دا باسىلىمدار بار ەكەن. ارينە، شارلاتانداردىڭ وزگە سالا ەمەس، عىلىمدا كوپ جۇرەتىنى بەلگىلى. ويتكەنى جەر بەتىندە قاشاننان بەرى جالعان عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ كومەگىمەن اتىن شىعارىپ، اقشا تاپقىسى كەلگەن ادامدار بولعان. عىلىم سالاسىنداعىلار دا مۇنداي ۇلكەن داۋلار مەن جانجالدارعا الدەقاشان ۇيرەنىپ كەتكەن. كەيدە الەمگە تانىمال ءبىر عالىمنىڭ زەرتتەۋ قورىتىندىسىن «قاساقانا قولدان جاساعانى» اشكەرەلەنسە، ەندى بىردە زەرتتەۋ كەزىندە تەحنيكالىق قاتەلىكتەرگە، ءتىپتى جاي ءبىر ۇقىپسىزدىققا جول بەرىلگەنى انىقتالىپ جاتادى. كەيدە مۇنداي داۋلى ىستەر بويىنشا سوتتار بىرنەشە جىلدارعا سوزىلىپ جاتادى.
جالعان عىلىم - جامان عىلىم
وتكەن ايدا امەريكالىق بەدەلدى ينتەرنەت-باسىلىمداردىڭ ءبىرى ءوزىنىڭ رەيتينگىن جاريالادى. قازاقشاسى - وتكەن جىلى جاريالانعان جالعان عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ءتىزىمى. ونىڭ ىشىندە عىلىمي ورتاداعى جالعان عالىمداردىڭ نەبىر سوراقىلىقتارى كەزدەسەدى. مىسالى، بىلتىر دجۋدي ميكوۆيس دەگەن ايەل ءارى شارلاتان عالىمنىڭ ۇنەمى شارشاپ ءجۇرۋ سيندرومى مەن تىشقانداردىڭ بويىنداعى لەيكەميا ۆيرۋسىنىڭ اراسىندا بايلانىس بار دەگەن عىلىمي تۇجىرىمى جوققا شىعارىلدى. ونىڭ ماقالاسى 2009- جىلى جارىق كورگەن ەكەن، سودان بەرى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تالاي زەرتحانا تەرىن توكسە دە، شارلاتاننىڭ ماقالاسىندا جازىلعان ناتيجەلەرگە جەتە الماپتى.
بۇل وقيعانى تۇككە تۇرعىسىز نارسە دەمەڭىز، بۇل ناعىز داۋ-دامايعا اكەپ سوقتىرعان ماسقارانىڭ ءبىرى بولدى. ويتكەنى 2009- جىلدان بەرى الگى ماقالانىڭ ۇزىندىلەرى شامامەن 200 رەت ءتۇرلى عىلىمي ەڭبەكتەرگە ەنىپ ۇلگەرگەن. ونىڭ ۇستىنە، بۇل زەرتتەۋدىڭ جەتەكشى اۆتورى دجۋدي ميكوۆيس حانىم الگى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن كەزىندە ا ق ش-تاعى «ۋيتتمور - پەتەرسون» ينستيتۋتىنىڭ بىلدەي ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەگەن ەكەن. ءبىراق اتىشۋلى ەڭبەگى جاريالانعاننان كەيىن جۇمىسىنان ءوز ەركىمەن كەتىپتى.ءبىر قىزىعى، كەتەرىندە زەرتحانالىق تاجىريبەلەردىڭ ناتيجەلەرى ساقتالعان كومپيۋتەردى جۇمىسىنداعى ارىپتەستەرىنە قالدىرماي، وزىمەن بىرگە الىپ كەتىپتى. جاي كەتپەي، وزگە قالاعا قونىس اۋدارعان. ونىڭ بۇل ارەكەتى قازىر قىلمىس دەپ باعالانىپ، عالىم ايەل قازىر ءوزىنىڭ سوتىن كۇتىپ وتىر.
ا ق ش-تاعى تاعى ءبىر بەدەلدى عىلىم ورداسى - بوستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوستاتيك عالىمى پاولو سەباستياني ادام ءومىرىن ۇزارتاتىن بەيمالىم 19 گەن تۋرالى جازعان سەنساسيالىق ماقالاسىن جوققا شىعارۋعا ءماجبۇر بولدى. ويتكەنى ونىڭ تاجىريبەلەرىن قايتالاپ كورگەن وزگە عالىمدار بۇل جاڭالىقتىڭ جالعان ەكەنىن تەز-اق ءبىلىپ قويدى.
وتكەن جىلعى عىلىمي داۋ-دامايلار مۇنىمەن دە شەكتەلمەيدى، ناسا قىزمەتكەرى فەليسا ۆولف-سيمون دەگەن ايەل مەن ونىڭ ارىپتەستەرى مونو وزەنىنەن كۇشالانىڭ (مىشياك) شەكتەن تىس مولشەرلى جاعدايىندا ءتىرى قالىپ، تىرشىلىك ەتىپ جاتقان باكتەريالاردى انىقتاعانىن حابارلاعان بولاتىن. ولار ءتىپتى كۇشالانى د ن ك-نىڭ نەگىزگى تىزبەگىنە دە قوسىپ ۇلگەرىپتى. الايدا عىلىم سىنشىلارى از ۋاقىتتان كەيىن بۇل جاڭالىقتى جوققا شىعاردى. «Science» جۋرنالى بۇل ماقالادا سەگىز تەحنيكالىق قاتەلىككە جول بەرىلگەنىن جاريالادى.
قازبالاي بەرسەڭىز، قىزىق كوپ. ا ق ش-تاعى دجوردج مەيسون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سكەپتيك-عالىمى ەدۆارد ۆەگمان جاهاندىق كليمات جايىنداعى ماقالاسىندا ينتەرنەتتەن وڭدى-سولدى ءسوز ۇرلاپ، ءوزىنىڭ اسقان پلاگياتور ەكەنىن بايقاتىپ الدى.
ال «RAND» دەگەن ءبىر كورپوراسيانىڭ بىلگىشتەرى لوس-اندجەلەستە ماريحۋانانى حالىققا تەگىن تاراتۋ ارقىلى قالاداعى قىلمىس دەڭگەيىن ازايتۋعا بولادى دەگەن كەرەعار ماقالا جاريالاپتى. بۇل تاقىرىپتاعى تالاس ءالى دە قىزىپ تۇر. امەريكادان قالىسقىسى كەلمەگەن ءۇندى عالىمدارى دا ايدى اسپانعا شىعارا جازدادى. ولار سوقىرىشەك اۋرۋىن انتيبيوتيكتەردىڭ كومەگىمەن جەڭۋگە بولادى دەدى. ءبىراق كەيىنىرەك بۇل جاڭالىقتىڭ دا جالعان ەكەنى انىقتالدى.
عىلىمداعى شارلاتاندارعا قاتىستى اڭگىمە مۇنىمەن دە شەكتەلمەيدى. بىلتىر بۇرىننان كەلە جاتقان «ەسكى» عىلىمي داۋلار جالعاسىن تاپتى. مامىر ايىندا ا ق ش-تىڭ عىلىمي ەتيكا جونىندەگى باسقارماسى پوست-دوكتورانت ۆيپۋل بحريگۋدىڭ قىزمەتتىك قىلمىس جاساعانىن دالەلدەيتىن تەرگەۋدىڭ اياقتالعانىن جاريالادى. بۇل وقيعانىڭ مانىنە كەلسەك، الدىمەن حەزەر ەيمس اتتى ءبىر ستۋدەنت كەلىپ شاعىمدانعان. سويتسە، ونىڭ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جاساعان عىلىمي ەكسپەريمەنتتەرىنىڭ قورىتىندى ۇلگىلەرى ۇنەمى بۇزىلىپ كەتەدى ەكەن. ال الگى ستۋدەنت سىناعىن وزگە زەرتحانادا جۇرگىزسە، ءبارى ويداعىداي شىعادى ەكەن. بۇل جەردە ءبىر كىلتيپاننىڭ بارىن سەزگەن ستۋدەنت قىز وسىلايشا شاعىم تۇسىرۋگە ءماجبۇر بولعان.شىنىندا دا، تەرگەۋ كەزىندە بحريگۋ مىرزانىڭ سىناق ۇلگىلەرىن «قۇرتىپ» جاتقانى جازىلعان تاسپا پايدا بولدى. اقىرى ءوز كىناسىن مويىنداعان ول مۇلىكتى قاساقانا زاقىمداعانى ءۇشىن شارتتى تۇردە جارتى جىلعا سوتتالىپ، 10 مىڭ دوللار كولەمىندە ايىپپۇل تولەۋگە ءماجبۇر بولدى.
ال نيدەرلاندىداعى ءىرى زەرتتەۋ ينستيتۋتىن باسقارعان ديدەريك ستاپەل ءوزىنىڭ اسقان اشكوزدىگىنىڭ قۇربانى بولدى. بۇل كىسىڭىز نەبىر سۇمدىق ماقالالارىن قارشا بوراتىپ، الەمدىك باسپاءسوزدىڭ ەڭ ءبىرىنشى بەتتەرىن تۇسپەي جۇرگەن. ءبىراق ونىڭ بۇل اتاعىن كورە الماعان وزگە عالىمدار ونىڭ زەرتتەۋلەرى كەزىندە جاپپاي فالسيفيكاسيالارعا جول بەرىلگەنىن انىقتادى. ازىرگە ستاپەلدىڭ وتىزعا جۋىق ماقالاسى جوققا شىقتى، ءبىراق باقىلاۋشىلار الگى اۆتوردىڭ مۇنداي جارامسىز ماقالالارىنىڭ سانى ءالى جۇزگە جەتۋى مۇمكىن دەپ وتىر.
ديدەريك ستاپەلدىڭ ەڭ قىزىق دەگەن «عىلىمي» تۇجىرىمدارى جالعان بولىپ شىقتى: ماسەلەن ونىڭ «ەت تۋرالى ويلاعان ادامدار دورەكى بولادى»، «بەي-بەرەكەت قوزعالىس ورتاسى ادامنىڭ ستەرەوتيپتەرگە سەنۋىنە سەبەپ»، «كوشەدەگى قوقىس پەن دۋالداعى سۋرەتتەر قىلمىس دەڭگەيىن ارتتىرادى» دەگەنگە ساياتىن ەڭبەكتەرى وتىرىك ەكەن.
ەندى الەم تاريحىنداعى ەڭ ءىرى شارلاتان-عالىمداردىڭ «ۇزدىك» وندىعىن قۇراستىرىپ كورەيىك:
1. دجوردج سالمانازار
XVIII عاسىردىڭ باسىنا قاراي ەۋروپالىقتار بۇكىل شەر شارىن اشىپ ۇلگەرسە دە، دجوردج سالمانازار دەگەن ءبىر اۆانتيۋريست 1703- جىلى ءوزىن تايۆانداعى فورموزا ارالىنىڭ تۋماسى دەپ تانىستىرعان. شىن مانىندە ول بۇل ارالدا ءومىرى بولىپ كورمەگەن ەكەن. ارالداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جىلان جەيتىنىن، ەركەكتەردىڭ ءوز ايەلدەرىن جەيتىنىن ايتقان سالمانازار ءتىپتى فورموزا ءتىلىن ويلاپ تاۋىپ، «فورموزانىڭ تاريحي جانە گەوگرافيالىق جاعدايى» دەگەن تراكتاتتىڭ اۆتورى اتانىپتى. كەيىن ءوزىنىڭ وسى جالعان ەڭبەگىمەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە لەكسيا وقىپتى.
2. الەسساندرو كاليوسترو
الەكسەي تولستويدىڭ شىعارماسى ارقىلى تانىمال بولعان گراف كاليوسترو 1743- جىلى تۋعان. ناعىز اتى-ءجونى - دجۋزەپپە بالزامو. ءبىراق ول ءوزىنىڭ ەرەكشە اتى مەن گراف دەگەن تيتۋلىن ءوزى ويدان شىعارىپ الىپتى، وسىلايشا بۇكىل ەۋروپاعا اتىن شىعارعان. ونىڭ قولدان جاساعان «جاسارتاتىن دارىلەرىن» جۇرت تالاسا تالاپ كەتەدى ەكەن. ءبىراق اتاعى الىسقا بارمادى، ءومىرىنىڭ سوڭعى التى جىلىن ول تۇرمەدە وتكىزدى.
3. ۆاسلاۆ گانكا
چەحيالىق فيلولوگ ۆاسلاۆ گانكا تاريحي فالسيفيكاسيا جاساپ ماسقارا بولدى. پاتريوتتىق سەزىمدەرگە شەكتەن تىس بەرىلگەن ول 1817 جانە 1818- جىلدارى چەح حالقىنىڭ ورتا عاسىرداعى كەرەمەت داڭقتى تاريحى تۋرالى جازىلعان قولجازبالاردى تاپقانىن جاريالادى. جارتى عاسىردان كەيىن ول قولجازبالاردىڭ جالعان ەكەنى انىقتالدى.
4. دجون برينكلي
امەريكانىڭ پىسىقاي ازاماتى دجون برينكلي 1918- جىلى بەلسىزدىككە شالدىققان ەركەكتەرگە ەشكىنىڭ جىنىس بەزدەرىن ورناتاتىن كلينيكا اشقان. دوكتور ديپلومىن ساتىپ العان افەريست بىردەن ميلليونەر اتانعان. الايدا كەيىنىرەك امەريكانىڭ مەديسينالىق قاۋىمداستىعى ونىمەن ۇزاق جىلدار بويى سوتتاسىپ، اقىرى برينكلي بانكروتقا ۇشىرادى.
5. الەكساندر گولود
ينجەنەر گولودتىڭ پيراميداسىن بىلمەيتىن ادام جوق. ول - پيراميدالار ەرەكشە قاسيەتكە يە، قورشاعان كەڭىستىكتى ۇيلەستىرىپ، اۋرانى جاقسارتىپ، ادام ميانى جايلى اسەر ەتەدى دەگەن جەلەۋمەن ماسكەۋ كوشەلەرىنە پيراميدالار ورناتا باستاعان.
6. سينيتي فۋدزيمۋرا
62 جاستاعى سينيتي فۋدزيمۋرۋ قولى سيقىرلى ارحەولوگ رەتىندە تانىلعان. ول ارحەولوگيالىق قازبا جاسالاردان بىرنەشە كۇن بۇرىن، سول جەرگە ءوز قولىمەن ەجەلگى وركەنيەتتىڭ بەلگىلەرىن كومىپ تاستاپ، سونىڭ ارقاسىندا قازعان جەرىنەن ولجا تاپقىش ارحەولوگ اتانعان.
7. يان حەندريك شەن
41 جاستاعى نەمىس فيزيگى توك وتكىزبەيتىن زاتتاردى جارتىلاي وتكىزگىش زاتقا اينالدىراتىن ونەرى ءۇشىن ءتىپتى نوبەل سىيلىعىن دا الىپ ۇلگەرىپتى. الايدا كەيىن ونىڭ بارلىق ەڭبەكتەرى ويدان شىعارىلعان بولىپ شىقتى.
8. حۆان ۋ سۋك
2005- جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن حۆان ۋ سۋك وڭتۇستىك كورەيانىڭ ۇلتتىق باتىرى سانالىپ كەلگەن: ول تۇڭعىش رەت ءيتتىڭ كلونىن ءساتتى شىعارعانىن جانە ادام ەمبريونىن كلونداعانىن جاريالادى. ءيتتى كلونداۋىنا قاتىستى تالاس جوق، ءبىراق ادام ەمبريوندارىنا قاتىستى ەڭبەكتەرىنىڭ جالعان ەكەنى انىقتالعان.
9. گريگوريي گرابوۆوي
بەسلانداعى قايعىلى وقيعا كەزىندە قازا تاپقان بارلىق بالالاردى تىرىلتەمىن دەگەن گرابوۆوي - ناعىز الاياقتىڭ ءوزى بولىپ شىقتى. ءوزىن رەسەيدىڭ بولاشاق پرەزيدەنتى دەپ اتاعان جىندى اقىرى الاياقتىعى ءۇشىن ەكى جىل تۇرمەدە وتىرىپ شىقتى.
10. ۆيكتور پەتريك
«ۇلكەن عالىم» اتانۋدان بۇرىن 65 جاستاعى ۆيكتور پەتريك الاياقتىق جانە ۆاليۋتالىق وپەراسيالارى ءۇشىن سوتتالعان. رەسەيدىڭ جاڭا تاريحىندا ول سۋ تازالايتىن فيلتر «ويلاپ تابۋىمەن» اتىن شىعاردى. ونىڭ فيلترى «ەدينايا روسسيا» پارتياسىنىڭ قۇنى 15 تريلليونعا باعالانعان «تازا سۋ» باعدارلاماسىنا نەگىز بولىپ ۇلگەرگەن. ءبىراق رەسەي عىلىم اكادەمياسى ونىڭ فيلترىن تۇككە جارامسىز نارسە دەپ تانىعان.
ايدىن ولجايەۆ
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2012
