مىقتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ەلدە ميلليونداعان حالىق بولۋى شارت ەمەس - سايلاۋ باتىرشا ۇلى
- اعا، تاۋەلسىزدىك الار تۇستا ءسىز قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان ەكەنسىز. وسىدان 20 جىلعا شەگىنىس جاساپ، ەگەمەندىكتىڭ العاشقى ايلارىندا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى قالاي جۇمىس ىستەگەنى جونىندە ايتا كەتەسىز بە؟
- ول بىلاي: 1990- جىلى شىلدە كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى شاقىرىپ، «قازاقستاننىڭ سىرتقى بايلانىسىن نىعايتۋ كەرەك، سوعان ەڭبەك ەت» دەپ، مەنى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەتىپ تاعايىنداعان. ول ۋاقىتتا بىزدە مينيسترلەردىڭ بىردە-ءبىر ورىنباسارى جوق ەدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىن، مينيسترلىكتە نەبارى 22 ادام قىزمەت ەتەتىن. ال قازىر 1200 گە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. ارينە، ولاردىڭ 850 ءى ديپلوماتيا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى بولسا، قالعاندارى - ءارتۇرلى شارۋاشىلىق، تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر.
ال ەندى ءوزىمىزدىڭ اڭگىمەگە ورالساق، بۇل ۋاقىتتا ءبىز ءالى وداقتىڭ قۇرامىنداعى رەسپۋبليكا بولاتىنبىز. سىرتقى ىستەر ءمينيسترىمىز اقمارال ارىستانبەكوۆا ەدى. مينيستر ءتورت ايعا ك س ر و-نىڭ اتىنان ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىنا كەتكەن كەزدە جالعىز عانا ورىنباسارى بولعاندىقتان، ونىڭ بارلىق جۇمىسى ماعان قالدى. ءتورت اي وتكەن سوڭ ارىستانبەكوۆا ەلگە قايتىپ ورالدى، ك س ر و سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىنا مەنى جىبەردى. ك س ر و دەلەگاسيا مۇشەسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە وسىلاي 1991- جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ ب ۇ ۇ-داعى ك س ر و-عا بەرىلگەن ون ورىننىڭ بىرەۋى ماعان جۇكتەلدى. ءبىراق مەن وندا ۇزاق وتىرعان جوقپىن.
- نەگە؟
- ويتكەنى مەن ب ۇ ۇ قابىرعاسىندا تاۋەلسىزدىككە قاراي باتىل قادامدارىمدى باستاپ كەتتىم. ك س ر و تاراپ جاتتى. ءبىراق مەنىڭ تاۋەلسىزدىكتى كوكسەپ جاساعان ءبىراز ديپلوماتيالىق ارەكەتتەرىمە بايلانىستى مينيستر تاراپىنان تۇسىنبەۋشىلىك تۋىپ، ول كىسى مەنى ەلگە شاقىرتىپ الدى.
- سوندا قالاي؟..
- مەن ب ۇ ۇ-دا جۇرگەن ۋاقىتتا كرەمل تەڭسەلىپ تۇرعان. بۇرىن وداق قۇرامىندا 15 رەسپۋبليكا بولسا، سونىڭ ءبارى بىرتىندەپ شىعىپ كەتىپ جاتتى. ءتىپتى رەسەيدىڭ ءوزى 1991- جىلعى 12- ماۋسىم كۇنى ك س ر و-دان تاۋەلسىزدىك الدى.
ول ۋاقىتتا رەسەيدە ەكى بىردەي باسشى بولدى. ءبىرى - وداقتىڭ تۇتاستىعىن كوكسەگەن كرەملدەگى ميحايل گورباچەۆ تا، ەكىنشىسى - رەسەيدى كەڭەستىك وداقتان تىس تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە جاريالاپ، بيلىكتى قولعا العىسى كەلگەن اقۇيدەگى بوريس ەلسين. بۇل ەكەۋى سول ۋاقىتتا قوس بيلىك قۇرىپ الىپ، رەسەيدى ەكى جاققا تارتىپ وتىرعان. زاڭدىق جاعىنان كەلگەندە، كرەمل وداقتى باسقارادى، ءبىراق ونىڭ ءوزى - رەسەيدىڭ تەرريتورياسىندا. سوندىقتان ونى رەسەيدەن ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس-تىن. ال كرەمل ءتىرى تۇرعاندا گورباچەۆتىڭ ەلسينگە جول بەرمەيتىنى تاعى انىق.
ءسويتىپ، اقىرى تارازىنىڭ ەلسين جاعى باسىم ءتۇستى دە، رەسەي 12- ماۋسىم كۇنى وداقتان تاۋەلسىزدىك الدى. رەسەي وداقتىڭ مۇشەسى ەمەس، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە جاريالاندى. سوندىقتان بۇل كۇن رەسەيدىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى رەتىندە بەلگىلەندى. ءبىراق بيلىك باسىنا ۆ. پۋتين كەلگەننەن كەيىن ول «رەسەي كۇنى» بولىپ وزگەرتىلدى. 2002- جىلعى 1 - اقپاندا وسىنداي شەشىم ەنگىزىلدى. ويتكەنى ۆ.پۋتين - بۇرىنعىداي رەسەيدىڭ دەرجاۆاعا اينالۋىن كوزدەيتىن ادام. ونىڭ الدىنا قويعان ماقساتى دا، ۇستانعان جولى دا باسقا. ول - بولەك اڭگىمە.
- وداقتاعى 15 رەسپۋبليكانى بىرىكتىرگەن تور قاشان سەتىنەي باستادى؟
- 1990- جىلى بارلىق وداقتاس رەسپۋبليكالار ءوز مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جاريالادى. رەسپۋبليكالاردىڭ بۇرىنعى كونستيتۋسياسىندا «مەملەكەت» دەگەن ءسوز جوق بولاتىن، بۇل ءبىرىنشى رەت رەسپۋبليكالاردى مەملەكەت رەتىندە تانىتقان دەكلاراسيالار ەدى. ال1991- جىلعى 1- قاڭتاردا ەستونيا، لاتۆيا، ليتۆا ەلدەرى وداقتان شىقتى. ولار حالىقارالىق قۇقىقتىق نەگىزدەرگە سۇيەنە وتىرىپ، ك س ر و كونستيتۋسياسى نەگىزىندە ءوز تاۋەلسىزدىگىن زاڭدى جولمەن الدى. ياعني ولار دا كۇشپەن شىعىپ كەتەتىندەي ۇلكەن مەملەكەتتەر ەمەس. ءبىراق وداقتىڭ ىدىراۋىنا نەگىز بولا ءبىلدى. ءوز كەزەگىندە بۇل ەلدەردىڭ باس كوتەرۋىنە الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسى تۇرتكى بولعانى بارشاعا ايان. جەلتوقسان كوپ ەلدەرگە دەموكراتيا ءۇشىن، بوستاندىق ءۇشىن كۇرەسۋگە بولاتىنىن كورسەتىپ بەرگەن ەدى.
- بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى «ك س ر و كونستيتۋسياسى نەگىزىندە تاۋەلسىزدىك الدى» دەپ وتىرسىز. ول ۋاقىتتا ەگەمەندىك سۇراپ شىعۋ دەگەن كەڭەس وداعىنىڭ كونستيتۋسياسىنا قارسى شىعۋ ەمەس پە ەدى؟
- راس، وداقتان ءبولىنىپ شىعۋعا تىرىسۋ، وداققا قارسى شىعۋ كونستيتۋسياعا قارسى شىعۋ بولاتىن. ول سەپاراتيزم سانالاتىن. ال ماسكەۋ باس كوتەرگەن ەلدىڭ باسشىسىن ورنىنان الىپ تاستاپ، ستاتيامەن سوتتاپ، تۇرمەگە دە جاباتىن. ءبىراق بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى، راسىندا، ءبارىن زاڭدى جولمەن، اقىلدى جاسادى. ويتكەنى ءاۋ باستا، 1940- جىلى، بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىن يوسيف ستالين ك س ر و-عا كۇشتەپ قوسىپ العان. ونى ايتا بەرسەڭ، جىرى كوپ. سوندىقتان توق ەتەرىن ايتقاندا، بۇل ەلدەر ەڭ الدىمەن وسى دەرەكتى العا تارتتى.
ودان كەيىن مولوتوۆ پەن ريببەنتروپتىڭ پولشانى، بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىن ءبولىپ الۋعا جاساسقان كەلىسىمشارتى بار. وسى قۇجاتتىڭ زاڭسىز ەكەنىن دە نەگىزگە الدى. وسىلايشا، ك س ر و-نىڭ زاڭسىزدىقتارىن حالىقارالىق قۇقىق ولشەمىنە سالىپ وتىرىپ دالەلدەپ، وزدەرىنە قۇقىقتىق تۇرعىدا اشىق جول سالىپ الدى. ءسويتىپ، الدىمەن كونستيتۋسياداعى كەيبىر قۇقىقتىق نورمالارعا سۇيەنە وتىرىپ، مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراسيا قابىلدادى دا، سودان كەيىن بارىپ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ودان كەيىن ءبىز، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبارى، سول جولمەن تاۋەلسىزدىك الىپ شىقتىق.
- الماتىدا جەلتوقسان وقيعاسى بولعان كەزدىڭ وزىندە كرەمل «كىشىگىرىم 37» وتكىزۋدى جوسپارلادى دەيتىندەر بار... ال ارادا نەبارى ءتورت-بەس جىل وتكەندە ماسكەۋ قاۋقارىن جوعالتقان بولىپ تۇر ما سوندا؟ جالپى، بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك الىپ، وداقتىڭ كۇيرەۋىنە تۇرتكى بولۋىنا كرەملدىڭ «رەاكسياسى» قالاي بولدى؟
- جاڭا دا ايتتىم، بۇل ەلدەر ءوز ارەكەتىن ك س ر و-نىڭ زاڭسىزدىقتارىن بەتىنە باسىپ، دالەلدەي وتىرىپ، قۇقىقتىق تۇرعىدا وتە ساۋاتتى جۇرگىزدى. وعان بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ بىرلىگى، حالقىنىڭ سانا-سەزىمى جوعارى بولعانى، تاۋەلسىزدىككە دەگەن قۇلشىنىسى دا تىكەلەي ىقپال ەتتى. بۇكىل حالىق قول ۇستاسىپ، كوشەگە شىقتى. «ءبىز ءبارىمىز ءبىر حالىقپىز!» دەپ 200 كيلومەتر جەرگە دەيىن بوگەپ تۇرىپ الدى. ولاردى تانكى جىبەرىپ، قىرىپ تاستايتىنداي كرەملدىڭ قاۋقارى بولعان جوق. ويتكەنى بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى باتىس ەۋروپاعا، ا ق ش-قا ارقا سۇيەپ وتىرعان بولاتىن. باتىستىڭ قولداۋىنا يە بولىپ، ولار ءوز باتىل ارەكەتتەرىن باستاعان.
- سونىمەن باستاپقى اڭگىمەگە ويىسساق، 1991- جىلى قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنەن كەتتىڭىز...
- مەن جاڭا دا ايتىپ ءوتتىم، 1991- جىلعى قىركۇيەكتەن باستاپ ب ۇ ۇ-داعى ك س ر و دەلەگاسياسى مۇشەسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ بارعانمىن. 24 - قازان - ب ۇ ۇ قۇرىلعان كۇنى، حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ 46 جىلدىعىنا وراي ءارتۇرلى ءىس-شارالار وتە باستادى. سوعان وراي، حالىقارالىق اقپارات اگەنتتىكتەرى مەن جۋرناليستەرى قاتىستىرىلىپ، باسپاءسوز ءماسليحاتى ۇيىمداستىرىلدى. سول جولى مەن «قازاقستان مەملەكەت رەتىندە ب ۇ ۇ-عا مۇشەلىككە ءوتۋدى ۇيعارىپ وتىر جانە قازاقستان ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراسيامەن شەكتەلمەي تولىق تاۋەلسىزدىككە باراتىن بولادى»، - دەپ ايتىپ سالدىم. بۇنىڭ نەگىزىندە نيۋ-يورككە بارار الدىندا پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆتان قازاقستان مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە باراتىنى تۋرالى، وعان ارەكەت جاساۋ تۋرالى نۇسقاۋ العانمىن. ارتىنشا ەۆگەني مەنكەس دەگەن ت ا س س-تىڭ ءتىلشىسى شاعىن سۇحبات تۇرىندە ماتەريال ازىرلەپ، قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك العالى وتىرعانىن بۇكىل الەم الدىندا جاريالاپ جىبەردى.
جاڭاعى مالىمدەمەنى جاساعان سوڭ ەلەڭدەپ، قازاقستان ب ا ق-تارى جاريالايدى دەپ كۇتتىم. ءبىر كۇن ءوتتى، ءبىر اپتا ءوتتى... ەل جاق تىم-تىرىس. سويتسەم، ت ا س س-تىڭ باسشىسى «باتىرشا ۇلى تاۋەلسىزدىك جاريالايمىز دەپ ب ۇ ۇ-دا مالىمدەمە جاسادى» دەپ، الگى ماتەريالدى مينيستر ارىستانبەكوۆاعا اپارىپ كورسەتىپتى. مينيستر وعان شامدانىپ، اقپاراتتى تاراتۋعا تىيىم سالعان ەكەن. سودان كەيىن مەن الگى اقپاراتتى الدىم دا، ءوزىم ەلدەگى باستى-باستى التى باسىلىمعا جىبەردىم.
سولاردىڭ ىشىنەن «سوسياليستىك قازاقستان»، «كازاحستانسكايا پراۆدا»، «جەتىسۋ»، «ۆەچەرنيايا الما-اتا» گازەتتەرى ماتەريالدى جاريالادى. سول-اق ەكەن، ارىستانبەكوۆادان ب ۇ ۇ-داعى ك س ر و-نىڭ تۇراقتى وكىلى يۋلي ۆورونسوۆقا: «مينيستر كەرى قايتارىڭىز» دەگەن جەدەلحات كەلدى. ۆورونسەۆ مەنى شاقىرىپ الىپ، ءوزىنىڭ بۇل ىسكە قاتىسى جوق ەكەنىن، بۇل تۇرعىدا ءبىز، قازاقستان جاعى، ءوز ماسەلەمىزدى ءوزىمىز شەشەتىنىمىزدى ايتىپ، مەنەن كەشىرىم سۇرادى. بۇل كەزدە ك س ر و-داعى كوپتەگەن رەسپۋبليكالار تاۋەلسىزدىك الىپ، شىعىپ كەتكەن. ءبىز دە سونىڭ از-اق الدىندا تۇرعانبىز. سوندىقتان ۆورونسوۆ تا پالەن دەپ، بۇعان نارازىلىق بىلدىرە قويماعان. سونىمەن، نە كەرەك، الماتىعا قايتتىم.
ءبىر كەزدە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ تەلەفون شالادى: «ساكە، ۋاقىتىڭىز بولسا، كەلىپ كەتەسىز بە؟» - دەيدى مادەنيەتتى ۇنمەن. «ۋاقىتىڭىز بولسا» دەگەنىڭىز قالاي، ءسىز ايتساڭىز، دەرەۋ كەلەمىن عوي» دەپ، مەن دە جەتىپ باردىم. سويلەستىك. ءمان-جايدى ايتتىم. سويتسەم، ولار مەنى ب ۇ ۇ-عا مۇشە بولۋعا ءوتىنىش جازىپ كەلدى دەپ وسەك ەستىگەن ەكەن.
شىن مانىندە، ونداي ءوتىنىشتى مەملەكەت باسشىسى عانا جازادى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ دە وعان حاقىسى جوق. ول - پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ عانا قولىمەن شەشىلەتىن نارسە. ال مەن جاي عانا الەم ەلدەرى ءبىلسىن دەپ، قازاق دەگەن حالىق بار ەكەنىن، قازاقستان دەگەن مەملەكەت تاۋەلسىزدىك الىپ، تاۋەلسىز ۇلتتاردىڭ حالىقارالىق ۇيىمىنا قوسىلعىسى كەلەتىنىن ايتتىم. شىندىقتى ءوز اۋزىمنان بىلگەننەن كەيىن جولداسبەكوۆ جوعارى جاققا ءبارىن ءتۇسىندىرىپ ايتىپتى. ءسويتىپ، مەنى قايتادان قىزمەتىمە ورنالاستىردى.
- قالاي دەگەنمەن دە، ك س ر و دەلەگاسياسى قۇرامىندا بولا تۇرا، ب ۇ ۇ-دا ءسىزدىڭ باتىلدىق جاساپ، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العالى وتىرعانىن ايتىپ سالعانىڭىز باسشىلىق تاراپىنان باعالاندى ما؟
- تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 15 جىلدىعىنا وراي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قاسىم-جومارت توقايەۆ ماعان ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرمەت وردەنىن بەردى. سوندا توقايەۆقا: «ەستەرىڭىزدە بار ما، بۇرىنعى مينيستر وسىدان ون بەس جىل بۇرىن مەنى ب ۇ ۇ-داعى تاۋەلسىزدىك تۋرالى مالىمدەمەم ءۇشىن ەلگە شاقىرتىپ الىپ، قىزمەتىمنەن بوساتۋعا اركەت جاساعان»، - دەپ كۇلدىم. ول: «ءيا، بىلەمىن، بىلەمىن. ونى ەلباسى دا بىلەدى، مىنا ماراپاتتى سول ءۇشىن، تاۋەلسىزدىككە ەڭبەگىڭىزدى سىڭىرگەنىڭىز ءۇشىن بەرىپ وتىر» دەپ جاۋاپ بەردى.
- ك س ر و-دان كەيبىر ەلدەر 1991- جىلدىڭ 1 - قاڭتارىندا ءبولىنىپ شىعا باستادى دەپ وتىرسىز. وزبەكستاننىڭ ءوزى 1991 - جىلعى 1 - قىركۇيەكتە تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ال ءبىز... 16 جەلتوقساندا... نەگە؟
- كەڭەس وداعىنان ءبىرىنشى بولىپ لاتۆيا، ليتۆا، ەستونيا شىقتى. ولاردى بۇكىل ەۋروپا قولدادى. ويتكەنى ونسىز دا كرەمل قۇلاعالى تۇرعان. قازاقستان رەسەيدىڭ وتارىنان شىققالى تۇرعان. ال ەگەمەندىك الاتىنىنا سەنىمدى بولا تۇرا، اسىقپاعانىمىز وندا ۇلتتىق قۇرامىمىز از ەدى. حالقىمىزدىڭ 44 پايىزى عانا - قازاق. كەلەسى 40 پايىزى - ورىس، ۋكراين، بەلورۋس تا، قالعانى - باسقا ۇلتتار. ال از ۇلتتاردىڭ سول جاعدايدا ورىستار جاعىنا كەتىپ قالۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان بىزگە اسىقپاي قويا تۇرۋ كەرەك بولدى. ونىڭ ۇستىنە، تەرريتوريامىز ۇلكەن. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى سەكىلدى «ءبىز ءبىر حالىقپىز، جەرىمىزگە جىبەرمەيمىز» دەپ، باسقىنشىلارعا جولدى بوگەپ تۇرىپ الا المايمىز. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتى ەڭ سوڭىنان جاريالاۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى - وسى.
ەكىنشى جاعىنان، شىنىندا، ءبىزدىڭ ىشىمىزدە رەسەيدەن ءبولىنىپ شىعۋدى قۇپتامايتىندار دا بولدى. نەگە دەسەڭىز، بىزدە ونەركاسىپ ءوندىرىسى دامىماعان بولاتىن. كومباينىمىز دا، اۆتوبۋسىمىز دا، تەپلوۆوزىمىز دا - ءبارى رەسەيدەن اكەلىنەدى. سول سەبەپتى كەيبىر بيلىكتە جۇرگەن قازاق ازاماتتارىمىز قورىقتى. تاۋەلسىزدىك الساق، ەكونوميكالىق جاعىنان رەسەيگە كىرىپتار بولعاندىقتان، كۇن كورە الماي قالامىز دەپ ءتۇسىندى.
راس، ەداۋىر قيىندىق كورەتىنىمىز انىق ەدى. ءبىراق مۇنىڭ ءبارى جەكە-دارا مەملەكەت بولعاسىن جولعا قويىلاتىن شارۋا بولاتىنىن، الەمدىك رىنوك ارقىلى تەحنيكانى ساتىپ الۋعا بولاتىنىن بىلمەگەن. ماسەلەن، ماسكەۋ ەكونوميكالىق ساۋداعا بايكوت جاريالاي المايدى. ويتكەنى ولاردىڭ شىعارعان ءونىمىن بۇرىنعى رەسپۋبليكالاردان باسقا ەشكىم ساتىپ المايدى. ءبىز وسىنى ايتىپ، تۇسىندىردىك. ەكىنشى جاعىنان، ماسكەۋدىڭ السىرەپ تۇرعان كەزىندە تاۋەلسىزدىك الىپ، شىعىپ كەتپەسەك، ول كەيىن كۇشىنە ەنىپ العاننان كەيىن ءبىزدى ۋىسىنا مىقتاپ ءتۇسىرىپ الادى. ودان كەيىن شىعا الماس ەدىك. مۇنى ولارعا ايتىپ، دالەلدىك.
- سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە سول ديپلوماتيانى دامىتۋعا سىزدەر جۇمىس ىستەدىڭىزدەر عوي. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۋى ەڭ العاش قاي ەلدەردە تىگىلدى؟
- سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىمدە، 1991- جىلعى تامىز ايىنىڭ اياعىندا ۆلاديۆوستوك قالاسىندا ازيا مەن تىنىق مۇحيتى ايماعىنىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىگى دەگەن تاقىرىپتا وتكەن كونفەرەنسياعا بارعانمىن. ك س ر و-نىڭ سوڭعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.شەۆەرنادزە: «ك س ر و السىرەپ بارا جاتىر. ءبارىمىز بىرىگىپ، سونى ساقتاپ قالايىق. ءبىز بارلىق قۇقىقتى ءوز قولىمىزعا الىپپىز. بۇدان بىلاي سەندەرگە دە مۇمكىندىك بەرەيىك، شەتەلدەرمەن بايلانىسقا شىعىڭدار»، - دەدى.
سول جولعى جيىنعا ورتا ازيادان مەن عانا بارعان ەكەنمىن. شەۆەرنادزە، ونىڭ كومەكشىسى جانە مەن - ۇشەۋمىز عانا قالعان ۋاقىتتا شەتەلدەرمەن تەڭ دارەجەدە بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن ماسكەۋدىڭ قاتىسىنسىز سىرتقى بايلانىس باعىتتارىن ءوزىمىز ورناتا الساق، سول ءۇشىن وداق قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنە كۆوتالار بولىنسە دەگەن پىكىرىمدى ءبىلدىردىم. شەۆەرنادزە ويلانىپ وتىردى دا: «قانشا سۇرايسىڭدار؟» - دەدى. مەن ءار رەسپۋبليكاعا 15 ورىننان سۇرادىم...
شەۆەرنادزە ەسەپتەپ كورىپ: «ون بەس رەسپۋبليكاعا ون بەس ادامنان بەرىلسە، 225 ورىن كەرەك، ول كوپ بولىپ كەتەدى. شىنىن ايتقاندا، قازىر ەكونوميكالىق جاعدايىمىز ءماز ەمەس. ءتىپتى افريكا ەلدەرى سەكىلدى كەيبىر ەلدەردەگى ك س ر و وكىلدىكتەرىن قىسقارتىپ، جاۋىپ جاتىرمىز. ونىڭ ءۇستىنە، كوپ ديپلوماتتاردى بيىل اۋىستىرىپ جىبەردىك. ولاردى ءبىر جىل بولماي شاقىرىپ الا المايمىز. سوندىقتان ازىرگە بەس-بەستەن بەرەيىك» - دەدى...
مۇنىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولاتىن. نەگە دەسەڭىز، بۇعان دەيىن ءبىز شەتەلدەرگە ك س ر و-نىڭ اتىنان، ماسكەۋدىڭ جىبەرۋىمەن عانا باراتىنبىز. ءتىپتى تۋريست رەتىندە دە ماسكەۋدىڭ رۇقساتىنسىز سىرتقا شىعا المايتىنبىز. ماسەلەن، مەن ك س رو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە جۇمىس ىستەدىم. فرانسيادا، الجيردە، كونگودا بولدىم. وندا «قازاقپىن» دەپ ايتۋعا حاقىم جوق بولاتىن. جاي عانا «كەڭەس ازاماتىمىز» دەيتىنبىز. ال ەندى ءبىز ءوزىمىزدىڭ رەسپۋبليكانىڭ اتىنان ديپلومات بولىپ بارساق، ءوز مۇددەمىزدى قورعاۋعا مۇمكىندىك بولادى. بۇل شەشىم ءبىزدىڭ توبەمىزدى كوككە جەتكىزگەندەي بولدى.
وسىلاي ۆلاديۆوستوكتاعى كەزدەسۋدە ماسەلەنى شەشىپ، كەلىسىمگە كەلىپ، ەلگە ورالعان سوڭ، پرەمەر-مينيستر ۇزاقباي قارامانوۆقا كىردىم. جاعدايدى باياندادىم. سويتسەم، مەنەن بۇرىن مينيستر ە.شەۆەرنادزە تاپسىرما بەرىپ ۇلگەرگەن ەكەن. قارامانوۆ: «شەۆەرنادزە ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىزدى ورىنداپ، بىزگە حات جىبەردى، وندا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكاعا بەس ورىن شەتەلدىك ەلشىلىكتەرگە ءبولىنىپتى»، - دەدى. وسىلاي تەك قانا قازاقستانعا ەمەس، وداقتاعى بارلىق رەسپۋبليكاعا بەس-بەس ورىننان الىپ بەرگەنىم بار.
- ال الگى بەس ورىندى...
- ونىڭ بىرەۋىن - ب ۇ ۇ-عا، ەكىنشىسىن - فرانسياعا، ءۇشىنشىسىن - تۇركياعا، ءتورتىنشىسىن - قىتايعا، بەسىنشىسىن ساۋد ارابياسىنا باعىتتادىق. ءبىراق تورتەۋىنە ديپلومات جىبەرسەك تە، قىتايداعى ەلشىلىككە جىبەرىپ ۇلگەرمەدىك. ويتكەنى ك س ر و قۇلاپ قالدى. ال كەيىن وسى ەلدەردەگى ديپلوماتتارىمىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەلشىلىكتەرىندە جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى.
- نەگىزى، مەملەكەتتىك ماڭىزى بار كەز كەلگەن ماسەلە جوعارعى باسشىلارمەن كەلىسىلىپ بارىپ جاسالادى. ال ءسىز ءوز بەتىڭىزشە ك س ر و سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ الدىنا الگىندەي ۇسىنىس قويىپ، ۇلكەن باستاماعا جول اشۋعا ۇمتىلعاندا ءبارىبىر تاۋەلسىزدىك الاتىنىمىزعا سەنگەن بە ەدىڭىز؟
- سەنۋ دەگەن ءبىر بولەك. بۇنىڭ ءبارى ازاماتتىق ۇستانىمعا بايلانىستى. ماسەلەن، ءبىر اۋداننىڭ اتقارۋ كوميتەتىندە عانا جۇمىس ىستەسەم، نە بولماسا ءبىر زاۋىتتىڭ ديرەكتورى بولىپ وتىرعان بولسام، وندا «رەسەي استىمداعى «ۆولگانى» بەرمەي قويسا، جاياۋ قالامىن عوي» دەپ، مەن دە، بالكىم، قورقىپ جۇرگەن بولار ەدىم. ءبىراق ماڭدايىما بۇيىرعان باقىت سول شىعار، مەن كەيبىر زامانداستارىم سەكىلدى الەمدى ماسكەۋ عانا دەپ تانىعان جوقپىن. سوندىقتان ماسكەۋ بولماسا، رەسەي بولماسا، قالاي كۇن كورەمىن دەپ قورىققان دا ەمەسپىن.
ك س ر و سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ديپلوماتى بولىپ قىزمەت ەتۋىمنىڭ ارقاسىندا تالاي جەردى، مەملەكەتتەردى كوردىم. كىشكەنتاي عانا، ەكى-ءۇش ءجۇز مىڭ حالقى بار مەملەكەتتەردى دە كوردىم. سولارمەن جۇمىس ىستەدىم. ولار دا مەملەكەت بولىپ وتىر. دەمەك، مەملەكەت بولۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ونداعان ميلليون حالىق بولۋى كەرەك ەمەس. ايقىن باعىت، ۇستانار جول، يدەولوگيا جانە مىقتى سەنىم قاجەت.
تاۋەلسىزدىك الار تۇستا دا، جاڭا ايتتىم، تارتىنشاقتاپ، قورىققاندار بولدى. ماشينا جاساۋ وشاقتارىمىز بولماعاندىقتان، قاراڭ قالامىز، رەسەيسىز تۇرالاپ قالامىز دەپ قورىقتى. الايدا الەمدىك نارىق دەگەن نارسە بار ەمەس پە؟.. ەشقانداي مەملەكەت، قانداي كۇشتى ەل بولماسىن، وزىنە كەرەك ءونىمنىڭ ءبارىن ءوزى ءوندىرىپ شىعارا المايدى. سىرتقى ساۋدا ارقىلى قاجەتىن وتەيدى.
- ك س ر و-دا ۇلكەن قىزمەتتەرگە جەتۋ ءۇشىن الدىمەن كومپارتياعا بەرىلە جۇمىس ىستەۋ قاجەت بولعانىن بىلەمىز. ال ك س ر و سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ءسىز قالاي كوتەرىلدىڭىز؟
- مەن 1963- جىلى كەڭەس وداعىنىڭ العاشقى ستۋدەنتى بولىپ، سيرياداعى داماسك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىدىم. سول ۋاقىتتان باستاپ شەتەلدەرگە شىعا باستادىم. ال 1965- جىلدان باستاپ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە كەلگەنمىن. سودان بەرى وسى سالادان تايعان ەمەسپىن. بۇگىنگە دەيىن قازاقستاندا ون بەس سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەت ەتكەن بولسا، سونىڭ ون ەكىسىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپپىن، ولارمەن ارالاستىم. ءوزىم ءا.ءشارىپوۆتىڭ كەزىندە كەلگەنمىن. نەگىزى، ماماندىعىم بويىنشا شىعىستانۋشىمىن. سوندىقتان ەڭ باسىندا اراب ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن مەنى قىزمەتكە العان. وندا ۇلكەن-ۇلكەن شەتەل دەلەگاسيالاردى قابىلداپ، قايناعان جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇردىك. ارادا ەكى جىل وتكەندە ك س ر و سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ديپلوماتيالىق جوعارعى مەكتەبىنە وقۋعا جىبەردى. ول جەردە ەكىنشى ءتىل رەتىندە فرانسۋز ءتىلىن وقىدىم. ءسويتىپ، ەكى شەت ءتىلىن مەڭگەرىپ، قىزمەتىمنىڭ اياسىن كەڭەيتە ءتۇستىم. ماسكەۋدىڭ جىبەرۋىمەن فرانسيا، الجير، كونگو ەلشىلىكتەرىندە جۇمىس ىستەدىم. وسىلايشا، تاجىريبەمنىڭ اۋقىمى كەڭەيە بەردى...
- «بۇگىندە پالەنشە ۇلى، تۇگەنشە ۇلىلار كوپ. ءبىراق باتىرشا ۇلى باسقا «ۇلىلار» سەكىلدى ەمەس، ناعىز ۇلى» دەگەن ەكەن ءوزىڭىز تۋرالى اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت. سۇرايىن دەگەنىم، ءسىزدىڭ فاميلياڭىز بۇرىننان «باتىرشا-ۇلى» ما؟
- مەن جامبىل وبلىسىنىڭ تۋماسىمىن. تۋعانىمدا اكەم «باۋىرجان مومىش ۇلىنداي باتىر بولسىن» دەپ، ادەيى اتا-تەگىمدى «باتىرشا ۇلى» دەپ جازعان. ول ۋاقىتتا قۇجات جوق. كەيىن مەكتەپكە بارعان كەزىمنەن باستاپ سولاي بارلىق قۇجاتقا «باتىرشا-ۇلى» بولىپ جازىلىپ كەتتىم عوي. وسى فاميليام ءۇشىن «ۇلتشىل» اتانىپ، تالاي تاياق جەدىم دە. اسىرەسە ءوزىمىزدىڭ شاش ال دەسە، باس الاتىن كومپارتيا وكىلدەرى اتى-جونىمە قاراپ، ماعان ۇركە قارادى. قىزمەتتە شەتقاقپايلاپ وتىردى.
- سوڭعى سۇراقتى سىزگە ديپلومات رەتىندە قويعىم كەلىپ وتىر. قازىر تاۋەلسىزدىكتى ورنىقتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن، حالىقارالىق ارەناداعى ورنىن ايقىنداي ءتۇسۋ ءۇشىن قازاق ەلى قاي ەلدەرمەن دوستىققا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيسىز؟
- ەڭ ءبىرىنشى، قازاق «كورشىڭمەن تاتۋ بول» دەيدى عوي، كورشى مەملەكەتتەرمەن - قىتايمەن، تاجىكستانمەن، قىرعىزستانمەن، وزبەكستانمەن، ازىربايجانمەن، تۇركيامەن، رەسەيمەن، ياعني جاقىن شەتەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى دۇرىس جولعا قويۋىمىز كەرەك. ەكىنشى جاعىنان، تۇرىك، مۇسىلمان، اراب مەملەكەتتەرىمەن جاقىنداسۋىمىز كەرەك، ولاردان ءبىز ديپلوماتيالىق، ەكونوميكالىق جاردەم كۇتە الامىز. سونداي-اق ەكونوميكا، ساۋدا سالاسىندا بارلىق قاجەتتىلىگىمىزدى ءبىر مەملەكەتكە بايلاپ قويماي، (ماسەلەن، قىتاي نەمەسە رەسەيگە عانا ەمەس) سىرتقى ساۋدانى ديفەرسيفيكاسيالاۋىمىز كەرەك.
اۆتور: مۇرات الماسبەك ۇلى، استانا
دەرەككوز: «الاش ايناسى» گازەتى. 2012-جىل
