قارالى پەرل حاربور وقيعاسى

قىسقاسى، 1941- جىلدىڭ 7- جەلتوقسانى كۇنى جاپوندار ا ق ش-تىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ كۇلىن كوككە ۇشىردى. مۇنداي ماسقاراعا كونە الماعان اق ءۇي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارالاسۋعا، ءھام اتوم بومباسىن قولدانۋعا ءماجبۇر بولدى. سونىمەن، جاپونداردىڭ ا ق ش-تىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى فلوتىن تالقانداۋى قالاي بولىپ ەدى...

الدىمەن از-كەم پەرل حاربور جونىندەگى مالىمەتتەرگە توقتالايىق. گاۆاي ارالىنداعى پەرل حاربور جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلىندە «مارجان ايلاعى» دەگەندى بىلدىرەدى. 1875- جىلى گاۆاي كورولدىگىمەن ۆاشينگتون ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەلىسىمگە كەلىپ، ا ق ش فلوتى ايلاققا كىرۋگە رۇقسات العان. ارينە، ونىڭ وتەمى رەتىندە ا ق ش گاۆاي ارالدارىندا وندىرىلگەن قانتتى ءوز ەلىنە ارنايى جەڭىلدىكپەن يمپورتتاۋعا تيەسەلى بولدى. 1898- جىلعى يسپان امەريكا سوعىسىنىڭ قورىتىندىسىندا ا ق ش پەرل حاربوردى تۇپكىلىكتى وزىنە قاراتىپ العان-دى. وسىدان كەيىن-اق ايلاق كەڭەيتىلىپ، ۇلكەن كەمەلەر توقتاۋعا مۇمكىندىك الدى. كەيىننەن پەرل حاربور ا ق ش-تىڭ تىنىق مۇحيت فلوتىنىڭ ورتالىق بازاسىنا اينالدى.

بۇل تۇستا، ستراتەگيالىق ماڭىزى زور ايماقتى ءوز باۋىرىنا تارتقىسى كەلگەن جاپوندار دا تىنىش جاتپاعان. وسىلايشا تىنىق مۇحيتىنداعى ارالدارعا قوجالىق جاساۋ ءۇشىن، ا ق ش پەن جاپونيا باسەكەلەستىككە جول اشتى. اسىرەسە، ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە توكيو ۆاشينگتونمەن ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەنىمەن ناتيجە بولمادى. ەكى ەل اراسىنداعى تايتالاس، ا ق ش-تىڭ جاپونياعا قارسى ەكونوميكالىق سانكسيا جاريالاۋىنا ۇرىندىردى. ءبىراق بۇعان قارسى تۇرىپ، اسكەري ارەكەتكە بارۋعا ول كەزدە توكيونىڭ مۇمكىندىگى جوق ەدى. ءبىراق ءتۇبى ءبىر قاقتىعىستىڭ بولاتىنىنا سەنگەن، جاپوندار جانتالاسا سوعىسقا دايارلانا باستادى. ەڭ باستىسى، اسكەري-تەڭىز فلوتىن كۇشەيتتى. مۇنىڭ ارتى 1941- جىلى جەلتوقسان ايىندا ا ق ش-تىڭ تىنىق مۇحيت فلوتىنىڭ كۇيرەۋىنە، ودان كەيىن جاپون ەلىنىڭ تىزە بۇگۋىنە، ناگاساكي مەن حيروسيماعا ا ق ش اتوم بومباسىن تاستاۋىنا الىپ كەلدى. دەگەنمەن ول جونىندە سوڭىراق...

العاشقى ءارى سوڭعى شەشۋشى سوققىنى جاپوندار 1941- جىلدىڭ 7- جەلتوقسانىندا جاسادى. سوققى توسىننان ءارى جويقىن بولدى. ا ق ش-تىڭ تىنىق مۇحيتتاعى بازاسىنىڭ تاس-تالقانى شىقتى. تاريحتىڭ تالكەگى مە، كىم ءبىلسىن، ءدال سول 7- جەلتوقسان كۇنى امەريكالىق تاڭەرتەڭگىلىك گازەتتەرگە ا ق ش-تىڭ سول تۇستاعى اسكەري-تەڭىز ءمينيسترى ف. نوكسانىڭ جىل سايىنعى ەسەپ-بەرۋ مالىمەتى باسىلعان ەدى. وندا ول: «مەن اسا ءبىر ماقتانىشپەن ايتا الامىن، ويتكەنى ەلىمىزدىڭ اسا قۋاتتى تەڭىز فلوتى بار. حالىق فلوتقا سەنىم ارتىپ، تىنىشتىعىمىزدىڭ كەپىلى بولا الاتىنىنا كۇمان كەلتىرمەۋى كەرەك. اقيقاتى سول، ا ق ش اسكەري-تەڭىز فلوتى الەمدەگى ەڭ مىقتى - فلوت. قازىرگى حالىقارالىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ، ەكى مۇحيتتا دا (تىنىق جانە اتلانت مۇحيتى) كەز كەلگەن جاۋعا تويتارىس بەرىپ، قارىمتا شابۋىل جاساۋعا، جەڭىپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن كەمەلەر جاڭا قارۋلارمەن جاراقتاندىرىلعان» دەگەن.

امال قانشا، سول مالىمدەمە جارىق كورگەن كۇنى، جاپوندار ا ق ش-تىڭ پەرل حاربورداعى بازاسىن تالقان ەتتى. ف. نوكسانىڭ ايتقاندارى جەلگە ۇشتى. تارقاتىپ ايتار بولساق، ستراتەگيالىق ايماقتاردى باسىپ الىپ، ۇكىم جۇرگىزۋ ءۇشىن، پەرل حاربوردا تۇرعان ا ق ش بازاسى جاپوندارعا ۇلكەن كەدەرگى ەدى. سونىمەن، باتىس «پەرل حاربورعا شابۋىل» دەپ، ال جاپوندار «گاۆاي وپەراسياسى» دەپ اتالعان سوققى جاسالدى. 7- جەلتوقسان جەكسەنبى كۇنگە ساي كەلگەن-دى. ول كۇنى ماتروستاردىڭ كوبى دەمالىستا. كۇن دە جايما-شۋاق. دەگەنمەن ا ق ش-تىڭ ارالداعى رادارلىق قوندىرعىلارى الىستا ۇشىپ كەلە جاتقان، ۇشاقتاردىڭ داۋىسىن ەستىگەن. ءبىراق «ءوزىمىزدىڭ» ۇشاقتار ەكەن دەپ شاتاسىپ قالعان...

قىسقاسى، 1941- جىلى 26- قاراشادا جاپون فلوتىنىڭ قولباسشىسى يسوروكۋ ياماموتانىڭ بۇيرىعىمەن ۆيسە-ادميرال تيۋيتي ناگۋمو باسقارعان بىرىككەن جاپون فلوتى كۋريل ارالىنداعى حيتوكاپپۋ بازاسىنان شىعىپ پەرل حاربورعا بەت الدى. جاپون فلوتىندا 441 ۇشاق ورنالاسقان، «اكاگي»، «حيريۋ»، «كاگا»، «سيوكاكۋ»، «سوريۋ» جانە «دزيۋيكاكۋ» اتتى التى اۆيونوسەس، 2 لينكور، 2 اۋىر، 1 جەڭىل كرەيسەر، 11 ەسمينەس جانە 6 سۇڭگۋىر قايىق بار ەدى. وسىنداي قۋاتتى كەمەلەردەن قۇرالعان ارماداعا قارسى تۇرۋ كىمگە دە بولسا، وڭاي ەمەس-تى.

توكيونىڭ ماقساتى - ا ق ش-تىڭ تىنىق مۇحيتتاعى كۇشىن جويىپ، وڭتۇستىك-شىعىس ازيانى وزىنە قاراتۋ بولاتىن. 7- جەلتوقسان كۇنى جاپون ۇشاقتارى اراعا ەكى-ءۇش ساعات سالىپ، ەكى تولقىن بولىپ پەرل حاربورداعى ا ق ش بازاسىنا شابۋىل جاسادى. ا ق ش-تىڭ ايلاقتا تۇرعان 4 لينكورى، 2 ەسمينەس كۇيرەدى. تاعى دا ونشاقتى كەمە قاتتى سوققىنىڭ استىندا قالىپ، ىستەن شىقتى. 188 ۇشاق جويىلىپ، 159 ى ءبۇلىندى. 2403 ماتروس قازا تاۋىپ، 1178 ى قاتتى جاراقات الدى. بۇل ماسقارا جەڭىلىس ا ق ش تاريحىندا قارا تاڭبا بولىپ قالدى. ال جاپون جاعىنىڭ شىعىنى، 29 ۇشاق، 5 شاعىن سۇڭگۋىر قايىق، 55 ادام.

كەنەتتەن بەرگەن سوققى جاپوندار ءۇشىن ناتيجەلى بولدى. كول-كوسىر پايدا اكەلدى دەۋگە بولادى. وسىلايشا تىنىق مۇحيتىنداعى ا ق ش فلوتىن ىستەن شىعارا وتىرىپ، جاپوندار التى اي ىشىندە گونكونگ، بيرما، گوللانديالىق وست-ينديا، مالاي، سينگاپۋر، فيليپپين سونداي-اق وڭتۇستىك شىعىس ازيانىڭ كوپتەگەن بولىگىن باسىپ الدى. ماسقارا جەڭىلىسكە تاپ بولعان ا ق ش ۇكىمەتى شىعىندى ەسەپتەپ، دەر كەزىندە دۇرىس شەشىم قابىلداي الماعان تىنىق مۇحيت فلوتىنىڭ باس قولباسشىسى ەدۆارد كيممەل مەن گايتيدەگى اسكەردىڭ قولباسشىسى ۋولتەر شورتتى قىزمەتتەن بوساتتى. جەڭىلىستىڭ باستى ايىپكەرى سانادى.

8- جەلتوقسان كۇنى ا ق ش پرەزيدەنتى فرانكلين رۋزۆەلت كونگرەسس الدىندا ءسوز سويلەپ، «7- جەلتوقسان امەريكا تاريحىنا قارا تاڭبا بولىپ باسىلادى» دەدى. سونداي-اق جاپونياعا قارسى سوعىس اشاتىنىن جارييا ەتتى. كونگرەسس ءبىر اۋىزدان رۋزۆەلتتى قولدادى. سوعىسقا بايلانىستى ارنايى قارار قابىلدادى. وداقتاستارىنىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا ا ق ش كۇيرەپ قالعان تىنىق مۇحيت فلوتىن تەز قالپىنا كەلتىردى. جاپونيانى تىزە بۇكتىردى. 1945- جىلدىڭ 6 جانە 9- تامىزى كۇنى حيروسيما مەن ناگاساكيگە اتوم بومباسىن تاستادى. بۇل پەرل حاربوردا بولعان جەڭىلىستىڭ قارىمتاسى بولاتىن. دەسەك تە، سول كەزدەرگە قايتىپ ورالساق، ا ق ش تىنىق مۇحيتىنداعى ماسقارا جەڭىلىسىنىڭ وتەمى رەتىندە تەك جاپونياعا اتوم بومباسىن تاستاپ قانا قويعان جوق. ونىڭ الدىندا ياعني 1942- جىلدىڭ 19- اقپانىندا پرەزيدەنت فرانكلين رۋزۆەلت ا ق ش-تاعى بۇكىل جاپوندىقتاردى كونسلاگەرلەرگە قاماۋ جونىندە بۇيرىق شىعاردى. وسىلايشا ازاماتتىعى بولا تۇرسا دا، 112 مىڭ جاپوندىق قاماۋعا الىنىپ، 13 كونسلاگەرگە ورنالاستىرىلدى. ولار سوعىس بىتكەنشە تاس قاماۋدىڭ ىشىندە ادام توزگىسىز ازاپ شەكتى. ا ق ش جاپونداردان ءوشىن وسىلايشا الدى. قالاي ايتساق تا، پەرل حاربور وقيعاسى بولعان كۇن - ا ق ش تاريحىنا قارالى كۇن بولىپ بەلگىلەنگەنى انىق. بۇل جونىندە قانشاما دەرەكتى جانە كوركەم شىعارمالار جازىلىپ، كينولار ءتۇسىرىلدى. وسىلايشا پەرل حاربور وقيعاسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ايتۋلى كەزەڭى بولىپ تاريحتا قالدى...

سەيسەن امىربەك ۇلى

دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى