قازاقستاندا «ءتورتىنشى بيلىكتىڭ» تۇرمانى تۇگەل مە؟
ەشقانداي الەۋمەتتىك توپقا جاتپايتىن بۇل ماماندىق يەلەرى بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىندا «التىن كوپىر» ءرولىن اتقارىپ، حالىقتىڭ شەر-مۇڭىن، ماسەلەسىن بيلىكتىڭ قۇلاعىنا جەتكىزىپ جۇرگەنمەن، وزدەرى ءالى كۇنگە دەيىن نە بيۋدجەتتىك قىزمەتكەر، نە مەملەكەتتىك قىزمەتكەر قاتارىندا جوق. سەبەبى ەلىمىزدە ب ا ق تۋرالى زاڭ بولعانمەن، جۋرناليستەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى زاڭ جوق. مارتەبەسى ايقىندالىپ، بەلگىلى توپقا جاتقىزىلماعان سوڭ، ۇكىمەت قىزمەتكەرلەرىنە نەمەسە باسقا سالا ماماندارىنا ءۇي، ءتۇرلى جەڭىلدىك بەرىلىپ جاتقاندا، جۋرناليستەر «اسپاننان كيىز جاۋسا دا، ۇلتاراق بۇيىرماعاننىڭ» كەبىن كيىپ، شومىشتەن قاعىلىپ قالا بەرەدى.
ايتا-ايتا ابدەن جاۋىر بولعان بۇل ماسەلەنى «استانا اقشامى» گازەتىنىڭ تىلشىلەرى دە كوتەرىپ، ق ر پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆقا ساۋال دا قويعان ەدى. اتالعان ماسەلەگە پرەزيدەنت «بۇل - وتە وزەكتى ماسەلە. ماسەلەنى جاقسىلاپ تۇرىپ قاراۋىمىز كەرەك. ەگەر كەرەك بولاتىن بولسا، مەن ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىرما بەرەمىن. كەلەشەكتە جۋرناليستەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى ءتيىستى زاڭدى قابىلدايمىز. يا بولماسا مەن ءوزىم پرەزيدەنت رەتىندە شەشىمىمدى شىعارامىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى. سودان بەرى دە ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. دەگەنمەن اتالعان زاڭ شىعىپ، قولدانىسقا ەنبەسە دە، قازىرگى تاڭدا اشىق تالقىلاۋعا شىعارىلدى. ارينە، بۇل - قۋانارلىق جاعداي. دەگەنمەن بۇل زاڭ ءبىز كۇتكەن بيىكتەن تابىلا ما؟
ب ا ق تۋرالى زاڭ «بابىندا» ما؟
جۋرناليستەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى زاڭ قابىلدانعانمەن، بىردەن دارەجەمىز ءوسىپ، ءرولىمىز ايقىندالىپ، جولىمىز كەدەرگىسىز بولا قالۋى ەكىتالاي. ويتكەنى ءبىزدىڭ ب ا ق تۋرالى زاڭىمىزدا دا شيكىلىكتەر جوق ەمەس. سوندىقتان جۋرناليستەر مارتەبەسى تۋرالى زاڭ قابىلداۋدان بۇرىن ب ا ق تۋرالى زاڭنامانى قايتا قاراپ شىعۋ قاجەت دەگەن پىكىر دە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر.
بىرىنشىدەن، جۋرناليستەرگە قويىلعان شەكتەۋ كوپ. ناقتى اقپاراتقا دەر كەزىندە قول جەتكىزۋ قيىن. مەيلى قانداي جۋرناليست بولسا دا، بەلگىلى ءبىر ب ا ق-تىڭ ءتىلشىسى سالاۋاتىمەن، قالاعان ۋاقىتىندا، قاجەت قىلعان ورىنعا بارىپ، قاتىستى ادامداردان جاۋاپ الا المايدى. جاۋاپ الۋ ءۇشىن ارناۋلى حات جازىپ، باستىقتىڭ قولىن قويعىزىپ سۇراۋ جىبەرەدى. ال ولار ب ا ق تۋرالى زاڭ بويىنشا «10 جۇمىس كۇنى ىشىندە جاۋاپ بەرەدى». سۇراۋ سول مەكەمەگە جاۋاپتى باستىقتىڭ اتىنا جىبەرىلگەنمەن، كوبىندە ونىڭ اتىنان باسقالار جاۋاپ بەرەدى. ياعني جاۋاپتى باسشىمەن بەتپە- بەت وتىرىپ، تۇيتكىلدى ماسەلەگە اۋىز ەكى جاۋاپ الۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە كوپ ورىنعا الدىن الا تىركەلمەسەڭىز، قاتىستى جينالىستارعا كىرىپ، سۇراۋ قويۋ مۇمكىندىگى دە جوق.
مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە كىرسەڭ، ەسىكتەن تىلشىلەرگە قاجەتتى بارلىق قۇرالداردى سىپىرىپ الىپ قالادى. كاسىبي تۇرعىدان ايتساق، كاسىبي قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن تىلشىگە مۇنداي كەدەرگى كەلتىرۋ - حالىقتى اقپارات الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرۋ دەگەن ءسوز.
كورشىمىز رەسەيدىڭ زاڭىنا جۋرناليستەردىڭ كاسىبي مىندەتىنە كەدەرگى كەلتىرگەندەر، جۋرناليستەرگە شابۋىل جاساعاندار 6 جىلعا دەيىن تۇرمەگە قامالاتىن ارنايى باپ تا ەنگىزىلگەن. ءبىراق ءبارىن رەسەيدەن كوشىرۋگە قۇمار ءبىزدىڭ بيلىك ءدال وسى ماسەلەگە كەلگەندە كوزىنە قامشى تيگەن اتتاي شەگىنشەكتەۋمەن كەلەدى.
جۋرناليستىڭ دارەجەسى تومەندەپ، بيلىكتەگىلەر جۋرناليستەرگە قول بالاسىنداي قودىراڭدايتىن دەڭگەيگە جەتتىك.
ەكىنشىدەن، ەلىمىزدە مەملەكەتتىك مەكەمەلەر كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن قارجىلاندىرعانمەن، «ساپتىاياققا اس قۇيىپ، سابىنا قاراۋىل قويىپ» وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ياعني مەملەكەت جاعىنان قارجىلاندىرىلاتىن ب ا ق تىلشىلەرى ءوزىن «اسىراپ» وتىرعان مەكەمەنىڭ قازانى مەن قاباعىنا جالتاقتاۋمەن كۇن كەشەدى. ال ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىراتىن گازەت، جۋرنال، سايت قازىر جوقتىڭ قاسى، بار بولسا دا، قالت-قۇلت ەتىپ ارەڭ كۇن كورىپ جۇرگەنى دە وتىرىك ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ بيلىك تاراپىنان شەت قاقپاي كورىپ، بوپسالاۋعا ۇشىرايتىنى تاعى بار. مىنە، وسى تۇرعىدان العاندا، ءبىزدىڭ ەلدە ناعىز «ءتورتىنشى بيلىك» دەيتىندەي ازۋىن ايعا بىلەگەن تاۋەلسىز جۋرناليستيكا بار دەپ ايتا المايمىز. بيلىك ۇزىن سىزسا ءجۇرىپ، قىسقا سىزسا تۇرۋعا ءماجبۇرمىز.
ۇشىنشىدەن، ەلىمىزدە جۋرناليستەرگە قارسى قوزعالاتىن قىلمىستىق، ازاماتتىق ىستەر داۋشارى مولايدى. مورالدىق شىعىندى ءوندىرىپ بەرۋدى سۇراعان تالاپ-ارىزدار دا جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي كوبەيىپ كەلەدى. بۇل جۋرناليستەردىڭ كاسىپتىك قىسىمىن ارتتىرىپ، اۋىردىڭ ۇستىمەن، جەڭىلدىڭ استىمەن كەتەتىن جاعدايعا قاراي يتەرمەلەپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە ەڭبەك كودەكسىندە جۋرناليستەردىڭ مارتەبەسى مەن كەپىلدىكتەرى تۋرالى ەشقانداي باپ جوق. ب ا ق تۋرالى زاڭنىڭ 20-بابىنداعى 10 قۇقىعى مەن 21-بابىنداعى 5 مىندەتى عانا جازىلعان. ەڭبەك كودەكسىندە مارتەبە جونىندە ءبىر اۋىز ءسوز، ءتىپتى جۋرناليستەردىڭ ەڭبەك ەتۋ قۇقىقتارى دەگەن ءبولىم دە جوق.
جۋرناليست مارتەبەسى - ەلدىك مارتەبەسى
ءار مەملەكەتتەگى دەموكراتيانىڭ جوعارى-تومەندىگىن سول ەلدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا دەگەن كوزقاراسىنان، ۇستانىمىنان اڭعارۋعا بولادى. بيلىگى ب ا ق وكىلدەرىنەن ولەردەي قورقاتىن، جۋرناليستەردىڭ اۋزىنا قاقپاق، اياعىنا تۇساۋ سالعان ەلدىڭ حالقى مەن بيلىگى دە وت پەن سۋداي وتاسپايدى. ويتكەنى ءتىلشى جازسا، ءتىلشى كوتەرسە، قوعامدا قوردالانعان ماسەلەلەر مەن قولامتالى تاقىرىپتاردى قاۋزايدى، حالىق كوڭىل ءبولىپ وتىرعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى بيلىكتىڭ قۇلاعىنا جەتكىزەدى. حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى وسى التىن ارقاۋ ۇزىلسە، قوعامدا قايشىلىق اسقىنىپ، بيلىكتىڭ سەنىمى تومەندەيدى.
اعا بۋىن ارىپتەستەردىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردا جۋرناليستىڭ ورنى دا، ءسوزى دە باعالاناتىن. قازىر اتى بار، زاتى جوق «ءتورتىنشى بيلىك» دەگەن ءسوز دە سول كەزدە شىقسا كەرەك. ءبىراق قازىر جاعداي ول كەزدەن مۇلدە وزگەشە. جۋرناليستىڭ دارەجەسى تومەندەپ، بيلىكتەگىلەر جۋرناليستەرگە قول بالاسىنداي قودىراڭدايتىن دەڭگەيگە جەتتىك. ارينە، بۇل جاعداي قوعامنىڭ، ەكونوميكانىڭ دامۋىنا، ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا اسا ءتيىمسىز. كەشەگى قاڭتار وقيعاسى دا «جانارتاۋ بوپ اتىلعان» حالىقتىڭ ىشىندەگى دەرتى بولاتىن. ايتپەسە سول قاندى وقيعانىڭ تۋۋىنا استار بولعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى وعان دەيىن تىلشىلەر جازبادى، ايتپادى، كۇردەلى ماسەلە رەتىندە كوتەرمەدى دەيسىز بە؟! ءبىراق وعان بيلىك نازار اۋدارعان جوق، تىلشىلەردىڭ تىلىمەن ايتىلعان حالىقتىڭ مۇڭىن ۇكىمەت ەستىگەن جوق. دەمەك، ءبىز جاڭا قازاقستان، ادىلەتتى قازاقستان قۇرامىز، «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» بولامىز دەسەك، وندا ەڭ الدىمەن ءتىلشىنىڭ تىزگىنىن تارتپاي، تىلىنە ەرىك بەرۋىمىز كەرەك. جۋرناليستەردى بيلىكتىڭ قىزمەتشىسى رەتىندە ەمەس، ارتىق كەتسە ايتىپ، كەم قالسا تولىقتىرىپ وتىراتىن ناعىز «ءتورتىنشى بيلىك» دارەجەسىندە قاراۋىمىز شارت.
كورشىڭ نەگە كوش ىلگەرى؟
قازاقستاندا تىلشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى وتە تومەن. تىلشىلەر ءۇشىن ەشقانداي جەڭىلدىك قاراستىرىلماعان. ماسەلەن، شەتەلدە جۋرناليستەردىڭ ءبىر جىلدا تاباتىن تابىسى 20 مىڭ دوللاردىڭ ۇستىندە بولسا، قازاقستان جۋرناليستەرىنىڭ ءبىر جىلدىق جالاقىسى 5000 دوللار شاماسىندا، ءتىپتى وعان دا جەتپەيدى. ياعني ەلىمىزدە جۋرناليستەر «اش قالمايتىن، توق قىلمايتىن» جالاقىمەن ءجۇر.
تۇركيادا جۋرناليستەرگە ءبىرقاتار الەۋمەتتىك جەڭىلدىك بار. ەڭ كىشكەنتايى تىلشىلەر مىنگەن كولىكتى اۆتوتۇراقتارعا تەگىن قويعىزادى. ال قىتايدا «تىلشىلەر مىنگەن كولىك» دەگەن بەلگى جاپسىرىلعان ماشينانى جول پوليتسياسى، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ادامدارى بەتالدى توقتاتپايدى، اۆتوتۇراقتار دا تەگىن، كەپتەلىس كەزىندە شۇعىل جاعدايعا ارنالعان جولاقپەن جۇرۋىنە دە رۇقسات. بيلەت ساتاتىن ورىنداردا تىلشىلەر مەن اسكەريلەر كەزەكسىز بيلەت الا الادى، حالىق تا سوعان بەيىمدەلگەن، تىلشىلىك كۋالىگىڭدى كورسەتىپ، كەزەكسىز العا وزا بەرۋىڭە بولادى. سونىمەن قاتار تىلشىلەر مۇراجايعا، ساياحات ورىندارىنا تەگىن كىرەدى. ال قازاقستاندا مۇنداي جەڭىلدىك اتىمەن جوق. كەرەك دەسەڭىز، ءبىزدىڭ ەلدە جۋرناليستىك كۋالىكتىڭ قالىپتاسقان ورتاق ۇلگىسى دە جوق. ءار مەكەمە ءوزىنىڭ جاعدايىنا قاراي كۋالىكسىماق بىردەڭە جاساپ بەرگەن، كەيبىرىنىڭ ءبىر بەت قاعازدان كۇنى تومەن.
ازەربايجان ەلىندە ب ا ق-تى مەملەكەتتىك قولداۋ قورى جۇمىس ىستەيدى. جىل سايىن جۋرناليستەرگە ارناپ ءۇي دە سالىنادى، ال رەسەيدە جوعارىدا ايتىپ كەتكەن زاڭ-تۇزىمدەرمەن قاتار، جۋرناليستەر وداعىنىڭ باستاماسىمەن جۋرناليستەرگە موبيلدىك بايلانىس، كولىك، قوناق ءۇي، نەسيە الۋدا جەڭىلدىكتەر جاساۋ تۋرالى ماسەلەلەر قاراستىرىلىپ جاتىر. مۇنداي جاعداي قازاقستاندا دا بولعان، شەرحان مۇرتازانىڭ تۇسىندا جۋرناليستەرگە ارناپ ءۇي سالدىرىپتى. نەگە سول ءۇردىستى قايتا جالعاستىرماسقا؟! سوندىقتان جۋرناليستەردىڭ مارتەبەسىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرمەن تەڭەستىرىپ، ولاردىڭ الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋىنا، قوعامدىق كولىكتە تەگىن جۇرۋىنە، يپوتەكامەن پاتەر نەمەسە جەر ۋچاسكەسىن الۋىنا جەڭىلدىك جاسالۋى كەرەك. ويتكەنى ءتىلشىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارماي، ب ا ق-تىڭ باعى ارتىپ، «ءتورتىنشى بيلىكتىڭ» تۇرمانى تۇگەندەلمەيدى.
قالياكبار ۇسەمحان ۇلى
astana-akshamy.kz
