توقتامىس پەن ماليكە - ەل اۋزىنان
- ءوي، بالالار-اي، قارتايعان ەكەنمىن. بۇرناعى جىلدارى ولشەنگەنىمدە 19 پۇتتان ارتىق ەدىم، - دەپتى.
بۇنىڭ زامانداسى - ماليكە دەيتىن قىلىش ءتىلدى قاتىن بولعان. ول دا سەمىز-اق بولعان. ءبىر ساپارىندا توقتامىس ماليكەنىكىنە ات باسىن تىرەپتى. ۇيگە كىرسە، ايەل ۇيدە جوق ەكەن. «ۇيگە كىسى كەلدىنى» ەستىپ، ماليكە كەشىكپەي كەلىپتى.
- «ايەل سەمىز بولسا - ءۇيدىڭ جۇتى، ەركەك سەمىز بولسا - ەلدىڭ قۇتى»، - دەگەندەي، ءۇيىڭدى جۇتاتىپ قايدا ءجۇرسىڭ؟ - دەپتى توقتامىس. سوندا ماليكە:
- ەل اۋزىنان: «ەركەك سەمىز بولسا - ەسەك، ايەل سەمىز بولسا - توسەك» دەگەندى ەستىپ ەدىم-دەپتى.
ۋاق قوزىباي شەشەن
ۋاق قوزىباي شەشەن جەر اۋدارىلىپ سەمەي ەلىنە بارىپ، اعا سۇلتان بەكبولاتتىڭ قولىندا تۇرادى. سوندا قوزىبايدىڭ كوڭىلىن اۋلاپ ءبىر ماجىلىستە بەكبولات بىلاي دەگەن ەكەن:
ەلىڭدە جاقسى كوپ بولسا پايداسى تيەر،
سودىرلى، سوتقار كوپ بولسا نايزاسى تيەر.
قوعامشىل، كەڭ قولتىق بولساڭ حالقىڭ سۇيەر.
جاقسىعا جاماننان كەسىر،
ىشىنەن جاقسى كەتسە ەل جەسىر.
وزىڭە جاماندىق قىلعان پەندەگە،
جىبەكتەي بولىپ ەسىل.
قيسىق اعاش تەزىنەن مۇقار،
اسقىنعان داۋ سوزىنەن مۇقار.
جاقىننان شىققان جاۋ جامان،
الماس قىلىش جۇزىنەن مۇقار.
جاڭىلماس جاق بولماس،
سۇرىنبەس تۇياق بولماس.
ەر جىگىتكە ەڭبەك ار ەمەس،
ونى كوتەرمەگەن نار ەمەس،
جىگىتكە سەرۋەن دە سەرۋەن،
سەرگەلدەڭ دە سەرۋەن،
ۋا، قوزىباي، ءدام-تۇزىڭدى بىزدەن جازسىن،
توپىراعىڭدى جەرىڭنەن جازسىن!
«ءوزىمدى ىزدەپ ءجۇرمىن...»
توبىقتى انەت بابا قارتايىپ، جاسى 90 عا كەلگەندە ەل داۋى، جەر داۋى، جەسىر داۋىنا كوپ ارالاسپاي «كالام شاريف»، قوجا احمەت ياساۋي، سوپى اللايار، «نۇرناما» سەكىلدى كىتاپتاردى وقىپ وڭاشا جاتادى ەكەن. قورجىن-قورجىن كىتاپتاردى اقتارىپ، كەيدە كوزىنىڭ جاسى ساقالىن جاۋىپ جىلاپ الادى ەكەن، كەيدە بالاشا ءماز بولىپ كۇلەدى ەكەن. كەيدە تۇڭعيىق ويعا باتىپ، ورنىنان تۇرىپ ەشكىمگە ەشتەڭە ايتپاي قىر اسىپ قىدىرىپ كەتەدى ەكەن.
- انەت بابا، نە ىزدەپ ءجۇرسىز، كىمدى ءزدەپ ءجۇرسىز؟ - دەپ سۇراپتى بىردە اۋىل سىرتىندا جولىعىپ قالعان قازىبەك بي.
- ءوزىمدى ىزدەپ ءجۇرمىن، شىراعىم، - دەپ جاۋاپ بەرىپتى انەت بابا.
جاس قازىبەك ەشتەڭەنى ۇعا الماي اڭتارىلىپ تۇرىپ قالىپتى.
- تۇسىنبەگەنىڭدى ءبىلىپ تۇرمىن. ءوزىمدى ىزدەپ ءجۇرمىن دەگەنىمنىڭ ءمانىسى مىناۋ، شىراعىم. ادام بالاسى اللانىڭ امىرىمەن جارىق دۇنيەگە كەلگەندە پاك، ادال، تازا كۇيىندە كەلەدى. وسە كەلە ارنەنى كورەدى، ارنەنى ەستيدى، جاقسىعا دا، جامانعا دا بوي ۇرادى. باياعى پاكتىگىن جوعالتادى. جاس ۇلعايىپ قىم-قۋىت، قىزىل-جاسىل دۇنيەنىڭ قىزىعى باسىلعان سوڭ باياعى ادال كۇيىنە قايتا ورالادى. مەن قازىر قارتايدىم. سۋ جورعانى ءمىنىپ كوردىك، سۇلۋ ايەلدى قۇشىپ كوردىك، وزەن سۋداي تاسىپ تا كوردىك، وتكەل بەرمەس داريادان اسىپ تا كوردىك - ءبارى دە جالعان ەكەن. ەندى ماعان ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. باياعى كۇنادان پاك ادال جۇرەگىم كەرەك. ءوزىمدى ىزدەپ ءجۇرمىن دەگەنىم وسى.
اش كىسى ۇرىسقاق...
جانتاي دەگەن باي مالشىسىمەن توبەلەسىپ، سول توبەلەستە بايدىڭ ءبىر كۇرەك ءتىسى سىنادى. جالشى «سەنەن شىعامىن» دەپ اقىسىن سۇرايدى. باي «ءتىسىمدى سىندىردىڭ، سونىڭ تولەۋى ءۇشىن الدىم» دەپ اقىسىن بەرمەيدى. ەكەۋى قازىبەككە كەلەدى.
جانتاي تۇرىپ: «مىناۋ مەنىڭ جالشىم ەدى، وزىممەن توبەلەسىپ، ءبىر كۇرەك ءتىسىمدى سىندىردى. بۇنىڭ قۇنىن سۇراسام بەرمەيدى. جالعا بەرگەن اقىمدى بەر دەپ ءجۇر»،-دەيدى. سوندا جالشى تۇرىپ:
مەن جالعا ءجۇردىم جانتايعا،
ءبىر تاي الماق بولىپ التى ايعا.
بۇل اسىنا جارىتپادى
مەن كۇشىمە جارىتپادىم،
سودان بارىپ توبەلەس تۋدى،
جازىم بولىپ كۇرەك ءتىسى سىندى.
- بايدىڭ اتى باي ەمەس پە، اقىمدى بەرمەيدى، ۇيىنەن قۋادى. بي اتا، ادىلدىگىڭىزگە جۇگىنگەلى كەلدىم، - دەپ ءسوزىن اياقتاپتى. بۇل داۋعا قازىبەك مىنانداي بيلىك ايتىپتى.
- اس ادامنىڭ ارقاۋى ەدى. جانتاي اسقا جارىتپاعان سوڭ جالشىعا كۇش قايدان دارىسىن. «اش كىسى ۇرىسقاق» دەگەن، توبەلەستىڭ شىعۋىنا دا ءوزىڭ سەبەپ بولعانسىڭ. سوندىقتان مىنانىڭ اقىسىن بەر، كۇرەك ءتىسىڭ قۇنسىز. ەركەكتىڭ ەت جەيتىن ءتىسى امان بولسا، ءبىر كۇرەك تىستەن كەلەر كەمشىلىك جوق. ال ايەلدىڭ كۇرەك ءتىسى ءارى كوركى، ءارى ءجىپ قياتىن قارۋى، - دەيدى.
قاقسالباي مەن مۇزليپا
قاقسالباي اقىن كۇزدە ەل ارالاۋ ساپارىنان قايتىپ كەلە جاتىپ، مۇزليپا قىزدىڭ ۇيىنە ادەيى بۇرىلىپ، قونۋعا «سويلەسىپ» ات ۇستىنەن:
جوق ەدى بۇل اۋىلعا تانىستىعىم،
كىم بىلەر باياناۋىل الىستىعىن.
سىپايى جولاۋشىمىز، رۇقسات كەرەك،
ءبىرىڭ شىق سويلەسۋگە جارىقتىعىم،- دەپتى.
سوندا مۇزليپا:
تۇسەدى قوناق تاڭداپ ءۇيدى بايقاپ،
تۇنگى ۇرى باسىنعانىن كەتەر جايپاپ.
ءتۇس دەۋگە قوي ورىستە، جىلقى جوندا،
ۇيىتۋلى ايران دا جوق بەرەر شايقاپ.
قاقسالباي:
ازىلمەن ايتقان ءسوزدى تەرەمىسىڭ،
جۇدەگەن ءتۇرىمىزدى كورەمىسىڭ؟
ءتۇن قاتىپ توڭازىعان جولاۋشىمىز،
قۇرت ەزىپ ءبىر-ەكى اياق بەرەمىسىڭ؟
مۇزليپا:
قيىلسا قىزىل اعاش قىن بولادى،
قوناقتى قۋسا بويعا ءمىن بولادى.
اتىنان تۇسپەي بۇرىن قۇرت سۇراعان،
جولاۋشى اكىمسىنگەن كىم بولادى؟
قاقسالباي:
تانىدىم: مۇزليپا قىز-اۋ دەيمىن،
ءتورت اتتىڭ سورتاڭ جەردە ءىزى-اۋ دەيمىن.
بولعاندا ءسىز - قۋاندىق، ءبىز - سۇيىندىك،
جىگىتى جانعازىنىڭ ءبىز-اۋ دەيمىن.
مۇزليپا:
سويلەگەن قاقسالبايداي اقىن شىعار،
ەلىڭدە مەنى دە ايتىپ اتىم شىعار.
كوپ تۇرىپ تالدىردىڭدار اتتىڭ بەلىن،
ەندى ۇيگە كىرۋلەرىڭ ماقۇل شىعار،
- دەپ سەرىنى ءۇش جولداسىمەن قوناق ەتىپ اتتاندىرىپتى.
جاستايىنان مىسى باسىم بولىپتى...
ەدىگە باتىر، ءارى بي جونىندە اڭىز-جىرلار مول. سونىڭ بىرىندە ونىڭ جاستايىنان مىسى باسىم بولعانى مەڭزەلەدى.
بىردە توقتامىس حاننىڭ زايىبى «وسى قاسىڭىزدا جۇرگەن جالشى بالاڭىزدىڭ ارۋاعى ءسىزدىڭ ارۋاعىڭىزدان باسىم كورىنەدى»،-دەيدى. «ەي، تەنتەك قاتىن، ەسىگىمدەگى جالشىنىڭ ارۋاعى نەعىپ مەنەن ارتىق بولادى»،-دەپ حان شامدانادى. حانىم: «ەندەشە ءسىز بايقاماي ءجۇر ەكەنسىز». ەدىگە: «اللاڭ جار بولسىن» دەپ كىرىپ كەلگەندە قاشاندا ءسىز سەلك ەتە تۇسەسىز، سەسكەنەتىنىڭىزدى ءوزىڭىز دە بىلمەيسىز.
ەگەردە مەنىڭ سوزىمە يلانباساڭىز: كيىمىڭىزدىڭ ەتەگىن كىلەمگە تەبەن ينەمەن تۇيرەپ قويايىن، سول ۋاقىتتا سەلك ەتەتىنىڭىز ءمالىم بولار«، - دەيدى. حانىم حاننىڭ ەتەگىنە تەبەن ينە تۇيرەيدى. سول ۋاقىتتا ەدىگە:»اللا جار بولسىن«دەپ ەسىكتەن كىرىپ كەلگەندە، حان سەلك ەتە تۇسەدى، تەبەن ينە ورتاسىنان شورت سىنىپ، اسپانعا ۇشادى. حانىم:»ەندى بىلدىڭىز بە ارۋاعىنىڭ زورىن؟!«- دەپ حانعا قارايدى.
بال جۇرەكتى اۋىرتادى
ءبىر ساراڭ ۇيىندە نانعا بال جاعىپ، جەپ وتىرادى. ۇستىنە ءبىر تانىسى كىرىپ كەلەدى.
ساراڭ ناندى جاسىرىپ، بالدى جاسىرىپ ۇلگەرمەيدى. قۇر بالدى جەي بەرمەس دەپ ويلاپ، كەلگەن تانىسىنا:
- بال جەي وتىر، - دەيدى.
ول بالدى نانسىز-اق اساپ جەي بەرەدى. بارلىعىن جەپ قويادى دەپ ساراڭنىڭ زارەسى ۇشىپ شىداي الماي:
- بالدى كوپ جەي بەرمە، جۇرەگىڭدى اۋىرتادى، - دەيدى.
تانىسى ساراڭنىڭ نيەتىن ءتۇسىنىپ:
- سەنىڭ جۇرەگىڭدى اۋىرتپاسا، مەنىڭ جۇرەگىمدى اۋىرتپايدى! - دەپتى.
