اۋليەتاس، اۋليەبۇلاق جانە جەتى اۋليە
سوڭعى ۋاقىتتا وسىناۋ جەر جانناتىنداعى اۋليەلى قىزىلتاۋ، اۋليەتاس، قوڭىراۋليە ۇڭگىرى، اۋليەبۇلاق ەل نازارىن وزىنە اۋدارا باستادى. سوندا نەلىكتەن اتا-بابامىز بۇل جەرلەردى اۋليەلى دەپ اتادى ەكەن؟
قوڭىراۋليە اتاۋى جانۋارلار مەن قۇستار الەمىنىڭ قورعاۋشىسى نۇح پايعامبار زامانىنان بار دەسەدى. اڭىزعا قۇلاق تۇرسەك، بۇكىل الەمدىك سۋ تاسقىنى كەزىندە نۇح پايعامبار ءوز كەمەسىنە ادامداردى، جان-جانۋارلاردى امان ساقتاۋ ماقساتىمەن تولتىرا باستاپتى. كەمەگە مىنبەككە قۇلان، قىران، قوڭىر اۋليەلەر دە كەلىپتى-مىس. نۇح پايعامبار ولاردى دا الا كەتكىسى كەلگەنىمەن، كەمەدە ورىن بولماپتى. سودان ءۇش كورىپكەل ءۇش باقاندى جالعاپ بايلاپ، سال جاساپ، كەمەگە تىركەلەدى. سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە بەتتەگەن ولاردىڭ اراسىنان العاشقى بولىپ ۇلكەن اۋليە - قۇلاننىڭ بورەنەسى تاسقا سوعىلىپ، جۇلىنىپ كەتەدى. بۇل قىزىلتاۋ ماڭىندا بولعان (ونى اۋليە تاۋ دەپ تە اتايدى. اۋليەلى قىزىلتاۋ - الاشتىڭ اردا ۇلى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ اتاقونىسى). ەكىنشى بولىپ تاسقا ورتانشى اۋليە - قىراننىڭ بورەنەسى ەڭ بيىك تاۋ - اقبەتكە سوعىلعان ەكەن. سۋ قايتىپ، تاۋلار مەن شوقىلار اشىلا باستاعاندا، كەنجە اۋليە - قوڭىردىڭ بورەنەسى ۇڭگىرگە كەلىپ تىرەلدى دە، ول وسى جەردى قونىستاندى. بۇگىندە سول ۇڭگىر كيەلى ورىنعا اينالعان.
ال باياناۋىلدىڭ قويتاس ەلدى مەكەنىندەگى اۋليەتاستىڭ سىرىن ءالى كۇنگە دەيىن ەشكىم اشا الماي كەلەدى. ءزاۋلىم تاستىڭ ءار قىرىنان قاراعانداعى كورىنىسى ءارتۇرلى. اۋىلعا كىرەبەرىس تۇستان قاراساڭىز، تاس بەينەبىر اسپانعا قاراي جايىلعان ساۋساقتار ىسپەتتى.
ءارى بەتىندە جوعارىدان تومەن اققان سۋدىڭ سالا-سالا ءىزى بار. كونەكوزدەر «ەرتەرەكتە تاستىڭ ۇشار باسىنان سۋ اتقىلاپ تۇرعان. سۋىندا قاسيەت بار ەكەن...» دەپ اتالارىنان ەستىگەندەرىن ەسكە تۇسىرەدى. كەيىنىرەكتە سارقىراپ اققان سۋدى تابيعاتپەن تىلدەسەتىن ەرەكشە كۇشى بار دۋالى ادامدار جاپقىزىپ تاستاعان دەسەدى. ءتىپتى بەرتىن بىرەۋلەر بۇلاق كوزىن قايتا اشامىز دەپ تالپىنىپ تا كورىپتى. ءبىراق ناتيجە جوق.
بۇل وڭىردەگى جۇمباق ورىننىڭ ءبىرى - سارى ولەڭدەگى اۋليەبۇلاق. بۇلاقتىڭ اۋليە اتانۋى تىكەلەي وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن جەتى اۋليەمەن بايلانىستى كورىنەدى. بۇل جەتى اۋليەنىڭ اتى ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىزدىڭ ەڭبەكتەرىندە «اقتۋرادان شىققان ەكەن جەتى اۋليە» دەپ ايرىقشا اتالادى.
وسى اۋىلدىڭ قۇيماقۇلاق، شەجىرەشى قارتتارىنىڭ ءبىرى نىعمەت جامىنوۆ اۋليەلەردىڭ اتىن:
«تاشماعانبەت، تولەمبەك پەن جاۋلىبايدى،
دانسات ابىز، اۋليە مۇراتايدى،
قاجى لەكەر بالاسى يسابايمەن -
«جەتى اۋليە» دەپ ءماشھۇر ەلگە جايدى»، - دەپ اتايدى.
ال ەندى وسى جەتى اۋليە مەن اۋليەبۇلاقتىڭ قاتىسى قانداي؟
اۋليەبۇلاق جەتى اۋليە مەكەندەگەن سارى ولەڭ ولكەسىندە، اۋليەلى قىزىلتاۋدىڭ كۇنباتىس جاق باۋىرىندا اعىپ جاتىر. بۇلاق باسى ەرتەدە اۋليە اتالارىمىزدىڭ دۇعا وقىپ، ازان شاقىراتىن مەكەنى بولعان جەر ەكەن. بۇلاقتىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى: ادەتتەگىدەي ءبىر ەمەس، ءۇش كوزى بار. ءۇش كوزىنەن ءدامى دە، قاسيەتتەرى دە ءۇش ءتۇرلى سۋ اعادى. بۇلاق سۋى قىستا قاتپايدى جانە كۇن سۋىقتا ىشسەڭ دە، تاماعىڭدى قارىمايدى، جۇمساق. تاڭعالارلىعى - بۇلاققا قاڭتاردىڭ ساقىلداعان سارى ايازىندا كەلەر بولساڭىز، استىنان جاپ-جاسىل شوپتەر ءوسىپ تۇرعانىن كورەسىز. بۇگىندە اۋليەبۇلاققا ارنايى تاۋ ەتە كەلىپ، ونىڭ سۋىنان ءدارۋ ىزدەۋشىلەر قاتارى كوبەيگەن.
- وسى اۋليەبۇلاق باسىندا ايتماعامبەت اۋليەنىڭ ناماز وقيتىنىن بالا كەزىمدە قوي باعىپ ءجۇرىپ تالاي كورگەن ەدىم. بۇلاقتىڭ ەرەكشەلىگىن ايتايىن. ءۇش كوزدەن اققان سۋ 20-30 مەتردەن ارى بارماي، جەردىڭ استىنا ءسىڭىپ جوعالادى. بايقاساڭىز، بۇل بۇلاق كۇنباتىسقا، قۇبىلاعا قاراپ اعىپ جاتىر. بۇلاق سۋىنان تالاي ادام دەرتىنەن قۇلان-تازا ايىققانىن كوزىم كوردى. بىرنەشە جىل بۇرىن مەنىڭ اعام بۇلاقتىڭ قۇپياسىنا قىزىعىپ، ءتىپتى نەمىستىڭ كورىپكەل كەمپىرىن دە الىپ كەلگەن. الگى قاريا بۇلاقتى كورگەندە باسىن شايقاپ: «بۇل - جەراستى بۇلاعىنىڭ جەردىڭ بەتىنە شىعىپ كەتكەن ازعانا بولىگى. ول ءوزىنىڭ اعىسىن جەر استىندا جالعاستىرۋدا»، - دەگەن ەدى. بۇلاق سۋىنىڭ قاسيەتىن قازىر قالادان كەلىپ، زەرتحاناعا بەرىپ، ارنايى زەرتتەپ جاتقان وقۋشىلار دا بار. دەگەنمەن زەرتحانانىڭ سۋ قاسيەتىن تولىقتاي اشىپ بەرە الاتىندىعىنا سەنبەيمىن. بۇلاق سۋىنىڭ كەرەمەتتىلىگى دە وعان اللانىڭ ەرەكشە ىقىلاسى تۇسكەندىگىندە جاتسا كەرەك، - دەيدى نىعمەت جامىنوۆ اقساقال.
اۆتور: جانارگۇل قادىروۆا، كەرەكۋ
دەرەككوزى:«الاش ايناسى» گازەتى
