جەلتوقسانشى قاھارمان قىزدار ەستەلىكتەرى
الاڭعا بارعانى ءۇشىن جالاعا ۇشىراپ، ءتۇرلى جاپا شەككەندەر مەن كوتەرىلىسكە ەش قاتىسى بولماسا دا ءزابىر كورگەندەردىڭ جالپى ءتىزىمىن جاساپ شىعۋ، ارينە، مۇمكىن ەمەس. ءبىرقاتار دەرەكتەر بويىنشا، الاڭعا بارعان ازاماتتار سانى 10 مىڭ ادام، ال قايسىبىرىندە 50 مىڭ ادام ەكەندىگى ايتىلادى.
ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ شىعۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى بار. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان جەلتوقسان تاقىرىبىن زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋ بارىسىندا قولعا تۇسكەن ناقتى قۇجاتتارعا سۇيەنىپ، جەلتوقسان قاهارماندارىنىڭ ءتىزىمىن جاساۋعا تىرىستىق. وندا نەگىزىنەن جەلتوقسان ىسىنە ارنالعان كونستيتۋسيالىق سوتتىڭ ماتەريالدارى مەن ءار جىلدارى جەلتوقسان تاقىرىبىنا ارنالعان مەرزىمدى باسىلىمداردا جارىق كورگەن دۇنيەلەرگە جانە ءتۇرلى مەكەمەلەر مەن وقۋ ورىندارىنان الىنىپ پايدالانىلعان قۇجاتتارعا سىلتەمە جاسالىنادى.
ارينە، ءبىزدىڭ بۇل تالپىنىسىمىز - اتالعان ءتىزىمدى جاساپ شىعۋعا دەگەن كەزەكتى قادام. ول تولىققاندى دۇنيە بولىپ شىعۋى ءۇشىن جالپى جەلتوقسان تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ تىزە بىرىكتىرۋى قاجەت. سوندىقتان بۇل شارۋا جەلتوقسانعا قاتىستى بارلىق ماتەريالداردىڭ، ونىڭ ىشىندە شاڭ باسقان مۇراعاتتارداعى قۇجاتتار مەن دەرەكتەردىڭ، سونداي-اق، جەلتوقساندىقتاردىڭ قولىندا جۇرگەن دۇنيەلەردىڭ ورتاق يگىلىككە اينالۋى بارىسىندا عانا جۇزەگە اسادى.
بۇگىن ءبىز جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان ءۇش قىزدىڭ ەستەلىگىن نازارعا تارتىپ وتىرمىز. ولاردىڭ كەشەگى ەرلىككە تولى ءىس-قيمىلدارىن بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە رەتىندە ۇسىنۋ - ۋاقىت تالابى. جەلتوقسان تاعىلىمىن وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن ۇلتتىق يدولوگيامىزدىڭ التىن قازىعى ەتۋ - مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شارۋا. ساۋابى مول وسى ءبىر ءىستىڭ باستاماسى جالعاسىن تاپسا يگى. بۇل جولداعى اتالعان ەڭبەگىمىز كولگە تامعان تامشىداي اسەر ەتسە، ءبىزدىڭ ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى.
بولاتبەك تولەپبەرگەن، «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، ق ر مادەنيەت قايراتكەرى
* * *
گۇلباحرام ەسمۇرات قىزى ءجۇنىس
1961 - جىلى 7- ناۋرىزدا قىزىلوردا وبلىسى، تەرەڭوزەك اۋدانى، قازىرگى ناعي ءىلياسوۆ اتىنداعى اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن. 1978- جىلى اتالمىش اۋىلداعى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. بۇدان كەيىن «قازاق كونسەرت» بىرلەستىگىنە جۇمىسقا ورنالاسىپ، ەڭبەك جولىن باستايدى. 1986- جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىرايدى.
قازىر الماتىدا تۇرادى. رەسپۋبليكالىق «جەلتوقسان-86»، «تاۋەلسىزدىك قىراندارى»، «حالىق قاهارماندارى» قوزعالىسىنىڭ ءتورايىمى.
- 1986 - جىلى «قازاق كونسەرت» بىرلەستىگىندە جۇمىس ىستەپ، «قازاق فيلم» كينوستۋدياسىندا «تۇركسىب تۋرالى ءان» دەگەن فيلمنىڭ تۇسىرىلىمىنە قاتىسىپ جۇرگەنمىن. فيلمدى قاپال-اراسان وڭىرىندە ءتۇسىرىپ جاتقان ەدىك. 16- جەلتوقسان كۇنى كەشكە د.قونايەۆتىڭ ورنىنان الىنعانىن ەستىدىك. 17 - جەلتوقسان كۇنى ءتۇسىرۋ توبى الماتىعا قايتتى. «قازاق فيلمدە» حالىق ارتىستەرى جينالىپ، ماسەلەنى تالقىلادى. كينوستۋديادان شىققاننان كەيىن №61 اۆتوبۋسقا ءمىنىپ، الاڭعا تارتتىم. الاڭعا بەت العانىمدا، ميليسيالار جولىمدى كەس-كەستەپ، «قايدا باراسىڭ؟» دەپ جىبەرمەۋگە ارەكەتتەندى. «الاڭعا ادەيىلەپ كەلە جاتىرمىن. جولىمدى بوگەمەڭدەر»، - دەدىم. ولار: «ولگىڭ كەلسە، بارا بەر»، - دەدى. الاڭنىڭ جيەگىندەگى شىرشالاردى جاعالاپ، جاستاردىڭ ورتاسىنان ءبىر-اق شىقتىم. ادام دەگەن قاراقۇرىم. سول كەزدە جاستاردىڭ ەشقايسىسى شەكتەن شىعىپ، ءتارتىپ بۇزبادى. جاساقشىلار قولدارىنداعى رەزىڭكە تاياق، ساپەر كۇرەكتەرىمەن شەرۋشىلەردى اياماي ۇرىپ، اسقان قاتىگەزدىك كورسەتتى. ءبىز ارپالىسىپ ءجۇرىپ، قاراڭعىلىقتىڭ باسقانىن اڭعارماي دا قالدىق. تۇنگى ساعات 10.30 كەزىندە مەنى قۇقىق قورعاۋشىلار ۇستاپ، قولعا تۇسكەندەردىڭ جانىنا اكەلىپ، ەتبەتىمنەن جاتقىزدى. كوك مۇزدىڭ ۇستىندە ءبىراز جاتقاننان كەيىن اۋەزوۆ اۋداندىق ءى ءى ب-سىنا الىپ كەلدى. سول جەردە ميليسيا بولىپ ىستەيتىن اعامنىڭ مۇرات دەگەن سىنىپتاس دوسى مەنى كورىپ، شاقىرىپ الىپ ابدەن ۇرىسقان سوڭ، ءى ءى ب-سى عيماراتىنىڭ ارتقى ەسىگىنەن شىعارىپ، تاكسيگە سالىپ جىبەردى.
ەرتەڭىنە تاعى الاڭعا تارتتىم. سويتسەم، الاڭدى جاساقشىلار سىرتىنان قورشاپ العان ەكەن. ارەڭ دەگەندە قورشاۋدان ساڭىلاۋ تاۋىپ، ىشكە ءوتتىم. سودان كەشەگى قاندى وقيعا بۇل كۇنى دە جالعاسىن تاپتى. كەشكى ساعات 7 نىڭ شاماسىندا الاڭنان سىتىلىپ شىعىپ، م.اۋەزوۆ تەاترىنا كەلدىم. 18- جەلتوقسان كۇنى تەاتردا ءازىل-سىقاق كەشى ءوتۋى دە كەرەك ەدى. ارتىستەر باسشىمىز ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ بولمەسىندە وتىر ەكەن. مامبەتوۆتىڭ كابينەتىنە كىرگەن بەتتە «قورقاۋلار سياقتى نەگە تىعىلىپ وتىرسىڭدار؟ انا جاقتا جاستاردى قىرىپ جاتىر. مۇندايدا ءسۇت بەتىندەگى قايماقتاردىڭ ءۇن-ءتۇنسىز قالعانى جاراسپايدى»، - دەدىم اشۋمەن.
ءازىربايجان اعا: «بولدى، جەتەدى! ءبارىمىز الاڭعا بارامىز. الاڭعا شىقپاعاندار ەرتەڭ جۇمىستان شىعادى!» - دەدى.
ءازىربايجان مەن تۇڭعىشباي اعاعا ىلەسىپ، سىرتقا شىقتىم. سودان ۇشەۋمىز تۇڭعىشباي اعانىڭ ماشيناسىنا ءمىنىپ، الاڭعا تارتتىق. وكىنىشكە قاراي، ميليسيا ءبىزدى الاڭعا جەتكىزبەي توقتاتتى. ماشينادان تۇسكەندە ءا.مامبەتوۆ: «مەن ك س ر و دەپۋتاتىمىن»، - دەپ، كۋالىگىن كورسەتتى. وعان قاراماي، تاياقتىڭ استىنا الدى. تۇڭعىشباي اعانى دا ۇردى. ءمۇيىزى قاراعايداي اعالارىمىزدى ۇرىپ جاتقانىن كورگەن سوڭ، ماشينانىڭ ارتقى ەسىگىنەن شىعىپ، ارىقتىڭ ىشىنە ءتۇسىپ الىپ، اباي داڭعىلىنان ساتبايەۆ كوشەسىنە دەيىن ەڭبەكتەپ جەتتىم. جاستاردىڭ توبىنا كىرىپ امان قالدىم. تۇنگى ساعات 12 نىڭ شاماسىندا ەكىنشى رەت ۇستالدىم. سول كەزدە فرۋنزە اۋدانى ءى ءى ب-نىڭ قىزمەتكەرى مۇڭعاتوۆ ەسەنگەلدى دەگەن ميليسيونەر «يىق پوگونىمدى جۇلدى» دەپ مەنىڭ ۇستىمنەن ارىز جازدى. وسىلايشا جالامەن كىنام اۋىرلاي باستادى. بەس كۇن قاماۋدا جاتتىم. بۇل كەزدە «قازاق كونسەرتكە» دە حابار جەتكەن. ءۇش رەت سوت بولىپ، 4 جىلعا كەتىپ قالا جازدادىم. سوڭعى 3- رەت «قازاق كونسەرت» بىرلەستىگىندە جولداستىق سوت ءوتتى. سول كەزدە ماعان روزا باعلانوۆا اپامىز قاتتى شۇيلىكتى. «قازاق كونسەرتكە» العاش جۇمىسقا تۇرعان كەزدە اپامىزدى تانىماي، ارتىق سويلەپ قالعانىم بار. سودان بەرى ول كىسى مەنىڭ سوڭىما شىراق الىپ تۇسكەن. روزا اپايىمىز ايىپتاعانمەن، شاميسون دەگەن ەۆرەي: «بالاسى بار ەكەن، اياۋشىلىق بىلدىرەيىك. ۇجىم بولعان سوڭ ءبىر-بىرىمىزگە قالجىڭدايمىز. ءبىز وعان رەنجىمەيمىز»، - دەدى. باسقا دا ارىپتەستەرىم راقىمشىلىق جاساۋ كەرەك دەپ شەشتى.
قىسقاسى، مەنى «قازاق كونسەرت» ۇجىمى قۇتقارىپ قالدى. مەن ءۇشىن ديرەكتورىمىز جۇمىستان شىقتى. جاڭا ديرەكتور مەنى جۇمىستان شىعارعانىمەن، جاتاقحاناداعى بولمەمدى الماي، جاسىرىن كونسەرتتەرگە جىبەرىپ، قامقورلىق جاسادى. جازامدى شارتتى تۇردە وتەدىم. سونداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە گۇلجان تالپاقوۆا، روزا رىمبايەۆا، سارا تىنىشتىعۇلوۆا - ءبارى مەنى قورعاپ قالۋعا تىرىستى.
ال جاستاردىڭ كورمەگەن قياناتى جوق. الاڭدا قولعا تۇسكەندەردى مەدەۋ مۇز ايدىنىنىڭ استىنداعى توڭازىتقىشقا قاماعانىنان دا حابارىم بار. سول كەزدە اياق استىنان قاپشاعاي سۋ قويماسى جارىلىپ، ادام شىعىنى بولدى دەگەن قاۋەسەت تارادى. 1986- جىلعى ساناقتى قاراعان ادام سول كەزدە قازاقتىڭ مىڭداعان ۇل-قىزدارىنىڭ ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتكەنىنە كوز جەتكىزەر ەدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ اق-قاراسىن تەكسەرگەن كوميسسيا 4 رەت قۇرىلىپ، تاراپ كەتتى. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى مەن گرۋزيادا جەلتوقسان كوتەرىلىسى سياقتى وقيعا ورىن العانى بەلگىلى. اتالعان ەلدەرگە بارعانىمدا، وقيعاعا قاتىسقان جاندارعا ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىنىنا كوزىم كوردى. ولار بىزدەگى كوتەرىلىستىڭ ارقاسىندا سول كوتەرىلىسكە قول جەتكىزدىك دەپ وتىر.
* * *
گۇلنار كەڭەس قىزى بايبوسىنوۆا
قىزىلوردا قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1984 - جىلى قىزىلوردا قالاسىنداعى №198 ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ، الماتىداعى تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنىڭ اكتەر جانە دراما فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن قۇجاتىن تاپسىرادى. الايدا، گۇلناردىڭ ورىس مەكتەبىن بىتىرگەنى وقۋعا تۇسۋىنە كەدەرگى جاسايدى. سودان كەيىن ول ءبىر جىل قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ، 1985- جىلى جۇرەگى قالاعان وقۋىنا تۇسەدى. 1986- جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ، كوپتەگەن قيىنشىلىقتى باستان وتكەرگەن. قازىر الماتىدا تۇرادى.
- 1986- جىلى 16- جەلتوقسان كۇنى ءبىر توپ قىزدار بولمەدە وتىر ەدىك. جۇماشەۆ ارمان دەگەن جىگىت كەلىپ: «ەستىدىڭدەر مە، د.قونايەۆتى ورنىنان الىپ تاستاپتى. جوعارى كۋرستىڭ جىگىتتەرى جاتاقحانانىڭ بولمەلەرىن ارالاپ، الاڭعا شىعۋعا ۇگىتتەپ ءجۇر، - دەدى.
سونىڭ ارتىنشا-اق، قۇرمانعازى مەن امانباي بولمەمىزگە كىرىپ كەلدى دە:»قىزدار، د.قونايەۆتى ورنىنان الىپ تاستاعانىن بىلەتىن شىعارسىڭدار. بۇگىن ساباق ۇستىندە اسقار توقپانوۆ اعاي مۇنى قازاققا جاساعان قاسكويلىك دەپ باعالادى. قازاقتى ايدالادان كەلگەن گ.كولبين دەگەن بىرەۋ باسقارماق. ستۋدەنت جاستار نارازىلىعىمىزدى ءبىلدىرىپ، ەرتەڭ الاڭعا شىعۋىمىز قاجەت. بۇعان سەندەر دە ءۇن قوسۋلارىڭ كەرەك، - دەدى.
جىگىتتەردىڭ ويىن بىلگەن سوڭ، ولاردى ءبىراۋىزدان قولدايتىنىمىزدى ايتتىق. وسىلايشا ەرتەسى ءبارىمىز ءبىر كىسىدەي الاڭعا شىعۋعا باتۋالاستىق. سول جەردە كوركەمسۋرەت فاكۋلتەتىنىڭ جىگىتتەرى پلاكاتتارعا لوزۋنگىلەر جازۋعا كىرىسىپ كەتتى. ەرتەڭىندە، جەلتوقساننىڭ 17- كۇنى، تاڭعى ساعات 8 دە ءبارىمىز جاتاقحانانىڭ الدىنا جينالدىق. سودان باس-اياعىمىز تۇگەندەلگەننەن كەيىن، ەش جاققا قايىرىلماستان الاڭعا تارتتىق. شىنى كەرەك، سول كەزدە پلەنۋمنىڭ ادىلەتسىز شەشىمىنە تابيعات تا قارسى بولدى. كۇن ەرەكشە سۋىق ەدى. اكتەرلەر، سۋرەتشىلەر ءبارىمىز لەك-لەگىمىزبەن بايتۇرسىن ۇلى كوشەسىمەن ءجۇرىپ، ساتبايەۆ كوشەسى ارقىلى الاڭعا جەتتىك. قولدارىمىزدا سۋرەتشىلەردىڭ تۇنىمەن جازعان ۇراندارى مەن پلاكاتتارى بار.
«ءار ۇلتقا - ءوز كوسەمى!»، لەنيندىك ۇلت ساياساتى جاساسىن! دەگەن قازاق جانە ورىس تىلىندەگى ۇراندار. جول بويى بىزدەرگە جۇرتتىڭ ءبارى سۇقتانىپ قاراۋمەن بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ اق دەگەنى العىس، قارا دەگەنى قارعىس بولىپ تۇرعان زاماندا بيلىككە قارسى شىعۋ اقىلعا سىيمايتىن نارسە سياقتى ەدى. ءبىز الاڭعا كەلگەنىمىزدە، ساعات 9 دىڭ شاماسى بولاتىن. بۇل ۋاقىتتا الاڭنان شەرۋگە شىققان ءبىر ادام بولعان جوق. ەڭ ءبىرىنشى بولىپ الاڭعا ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتتەرى كەلدى. تەك تۇسكى ساعات 12-دەن وتكەندە جان-جاقتان ستۋدەنتتەر مەن جۇمىسشى جاستار اعىلىپ كەلە باستادى.
«د.قونايەۆتىڭ قىزمەتتەن ءوز ەركىمەن كەتكەن-كەتپەگەنىن ءوز اۋزىنان ەستىگىمىز كەلەدى. ءبىزدىڭ ول كىسىگە سۇراعىمىز بار»، - دەپ ورگان قىزمەتكەرلەرىنە تالابىمىزدى ايتتىق. وكىنىشكە قاراي، ولار ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدى جۇرە تىڭدادى. بۇدان كەيىن ءانشى قىزدار «مەنىڭ قازاقستانىمدى» باستاپ كەتتى. ولارعا الاڭعا جينالعان مىڭداعان جاستار قوسىلعاندا، اركىمنىڭ كوكەيىن نامىس وتى كەرنەپ كەتكەنى انىق. ءبىر كەزدە ورتاعا بىرەۋ شىعىپ: «قىزدار ينستيتۋتى، قازمۋ، حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى، قازپي قايدا؟ جۇرىڭدەر، كوشە ارالاپ سونداعى قىز-جىگىتتەردى قاتارىمىزعا تارتايىق»، - دەدى. كەيبىرەۋلەر بىرنەشە توپقا بولىنەيىك دەسە، ەندى بىرەۋلەر بولىنبەيىك دەدى. قاتارىمىز سيرەپ قالسا، ميليسيا وڭاي تاراتىپ جىبەرەتىنى تۇسىنىكتى. سودان كەيىن مىنبەنىڭ جانىنداعى ادام بەلىنەن اسپايتىن باعانانىڭ ۇستىنە شىقتىم دا: «جىگىتتەر، قىزدار، بولىنبەيىك! قازىر توبىمىزبەن فۋرمانوۆ كوشەسىنە ءتۇسىپ، قالانى ارالايىق!» - دەپ بار داۋسىممەن ايعاي سالدىم. سودان كەيىن ءبارىمىز فۋرمانوۆ كوشەسىنە قاراي جىلجىدىق. كوشە بويى «قازاق جاساسىن!» - دەپ ۇراندادىق. قازپي-گە بارساق، ونداعى ستۋدەنتتەردى مۇعالىمدەر سىرتقا شىعارماي جاتىر ەكەن. ءبارىمىز ايقايلاپ، ولاردى شاقىردىق. ءبىزدىڭ ايقايىمىزدان كەيىن ولار تەرەزەدەن سەكىرە باستادى. ەسىكتىڭ اۋزىنا كولدەنەڭ تۇرىپ العان وقىتۋشىلار ستۋدەنتتەرگە يە بولا الماي قالدى.
قارامىزدى كوبەيتىپ، گوگول كوشەسىنىڭ بويىنداعى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا جەتكەنىمىزدە، ءبىر «ۋازيك» توقتاپ، ىشىنەن جوعارى شەندى ءبىر كىسى ءتۇستى. قولىندا دىبىس كۇشەيتەتىن قۇرالى بار. ول: «جاستار، تاراڭدار! سەندەردىڭ بۇلارىڭ زاڭعا قايشى. ارتى قان توگىسكە ۇلاسۋى مۇمكىن»، - دەدى. ءبىز الگى كىسىنى قورشاپ الىپ، بار ماسەلەنى د.قونايەۆتىڭ اۋزىنان ەستىگىمىز كەلەتىندىگىن، سونداي-اق پلەنۋمنىڭ شەشىمى ادىلەتسىز ەكەنىن ايتىپ، تۇسىندىرۋگە تىرىستىق. وكىنىشكە قاراي، ول كىسى ءبىزدىڭ سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەرە المادى. سودان ءبارىمىز «جەنپي، جەنپي» دەپ ايقايعا باستىق. سول-اق ەكەن، قىزدار ينستيتۋتىنىڭ نەبىر باتىر قىزدارى ەسىك-تەرەزەدەن سىرتقا اتىلىپ شىقتى.
بۇدان كەيىن، كەلگەن ىزىمىزبەن الاڭعا كەرى قايتتىق. سويتسەك، الاڭعا جينالعان حالىقتان كوز تۇنادى. بۇل ساعات 3-4 تىڭ شاماسى ەدى. الاڭدا قالاداعى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى بولدى. ءبىر ۋاقىتتا دىبىس كۇشەيتكىش ارقىلى كومسومولدىڭ اتىنان ءبىر ايەل ادام سويلەي باستادى: «كومسورگتار، الاڭنان وزدەرىڭىزدىڭ كومسومولدارىڭدى الىپ كەتىڭدەر. بۇل ساياسي بيۋرونىڭ شەشىمى. سەندەر تەز تاراڭدار! قىزدار، سەندەر بولاشاق اناسىڭدار. تاباندارىڭنان سۋىق ءوتتى»، - دەدى. ولار ءبىزدى تاراتا الماعان سوڭ، ونەر ادامدارىن اكەلىپ سويلەتە باستادى. روزا باعلانوۆا ءبىزدىڭ ارامىزعا كەلىپ، رايىمىزدان قايتارماق بولدى. سول كەزدە مەن روزا اپايعا: «اپاي، ءبىز جوعارعى جاقتىڭ ايتقانىنا قاشانعى كونە بەرەمىز؟ بۇدان ارى شىداۋعا بولمايدى. قونايەۆ شىعىپ، ءمان-جايدى ءوزى ءتۇسىندىرسىن»، - دەدىم.
قاراڭعىلىق تۇسكەن كەزدە ءازىربايجان مامبەتوۆ پەن تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتى كوزىم شالىپ قالدى. سويتسەك، ول كىسىلەر ءبىزدى قولداۋ ءۇشىن كەلگەن ەكەن. ايتپاقشى، كۇندىز بىرنەشە وكىمەت ادامدارى شىعىپ سويلەگىسى كەلگەندە، جىگىتتەر مۇز لاقتىرىپ، ولاردى سويلەتپەي تاستادى. سودان تۇنگى ساعات 10 نىڭ شاماسىندا جاستارعا قاراي جاساقشىلار لاپ قويىپ، تاياقتارىمەن اياماي ۇرىپ-سوعا باستادى. قىزداردى شاشتارىنان سۇيرەپ، قاتار-قاتار ءتىزۋلى تۇرعان ۇلكەن سارى اۆتوبۋستارعا تيەي باستادى. بىزدەر فۋرمانوۆ كوشەسىنە قاراي شەگىندىك. كەرى لىقسىعاندا ءبىراز قىزدار اياق استىندا تاپتالىپ قالعانىن كوزىم كوردى. جاساقشىلار قولعا تۇسكەن جاستاردى ايامادى.
سول كۇنى كەشكە قازىرگى تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى تۇرعان جەردە جاساقشىلار ءبىر قىزدى شىرقىراتىپ ۇرىپ جاتىر ەكەن. الگىلەرگە قىزدى بوساتۋىن تالاپ ەتىپ ۇرسىپ ەدىم، قايدان كەلگەنىن بىلمەيمىن، ءتورت-بەس ميليسيا ساۋلە ەكەۋمىزدى قۋا جونەلدى. مەنى قۋىپ جەتكەن سوڭ، ۇرىپ-سوعىپ اۆتوبۋسقا اكەلىپ قامادى. اۆتوبۋستىڭ ءىشى تاياققا جىعىلعان جاستارعا تولى ەكەن. ونداعى جاستاردىڭ كوبى جەنپي-دە وقيتىن قىزدار ەدى.
ارامىزدا تاياقتان بەت-ءجۇزى ادام تانىماستاي وزگەرىپ كەتكەن ءبىر جىگىت بولدى. ونىڭ كوزى شىعىپ كەتكەن ەدى. سودان ءبىزدى جەتى تۇندە شامالعان جاقتاعى جۇگەرى ەگەتىن القاپقا اپارىپ تاستادى. كۇن سۋىق. ءبارىمىز وڭباي تاياق جەگەنبىز. جولدىڭ بويىمەن قالاعا قاراي جۇگىردىك. ەشقانداي ماشينا توقتامايدى. ايتەۋىر، تاڭ اتا جاتاقحاناعا جەتىپ جىعىلدىم. سۋىق قاتتى ءوتىپ كەتكەن ەكەن. ءبىر اي اۋرۋحانادا جاتتىم.
سونىڭ سالدارىنان قازىر بالا كوتەرە الماي قالدىم. مۇنىڭ ءبارى سۋىقتىڭ كەسىرى ەكەنىن دارىگەر ايتتى. ساقىلداعان ايازدا ايدالاعا اپارىپ تاستاعان قىزداردىڭ ءبارى انا بولۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعانىن بىلەمىن. بۇل جەلتوقساننىڭ ۇلكەن قاسىرەتى ەدى.
اۋرۋحانادان شىققاننان كەيىن قىسقى سەسسيانى جاۋىپ، قىزىلورداعا كەتتىم. دەمالىس بىتكەننەن كەيىن قايتادان ساباققا كىرىستىك. ءبىرىنشى كۇنى ساۋلە ەكەۋمىز ساباققا بارۋ ءۇشىن تولە بي كوشەسىنىڭ بويىندا تاكسي ۇستاپ تۇرعانبىز. سول ساتتە تۋ سىرتىمىزدان بەيتانىس بىرەۋدىڭ تەسىرەيە قاراعانىن بايقاپ قالعام. اسىعىپ بارا جاتقاندىقتان، وعان سونشالىقتى ءمان بەرمەدىم. ءبىر ۋاقىتتا تاكسي كەلىپ توقتادى. ەكەۋمىز كولىكتىڭ ارتىنا جايعاسقانىمىز سول ەدى، جاڭاعى تەسىرەيە قاراعان نەمە جۇگىرىپ كەلدى دە، ماشينانىڭ الدىنا وتىرىپ الىپ، قىزىل كۋالىگىن كورسەتىپ، جۇرگىزۋشىگە: «ماسانچي - ۆينوگرادوۆتاعى ميليسيا باسقارماسىنا تارت!» - دەپ بۇيرىق بەردى. سويتسەك، ول ءبىزدىڭ سوڭىمىزعا سۋرەت ارقىلى تۇسكەن ەكەن. سول كەزدە الاڭدا تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بارلىق مەكەمەلەرىنە تاراتىلعان. ءى ءى ب-دا ءار تەرگەۋشىنىڭ الدىندا ءبىر-ءبىر البومنىڭ جاتقانىن كوردىم. اكەلگەن سوڭ، ەكەۋمىزدى بولەك-بولەك قامادى. ساعات 3 تىڭ كەزىندە كوبەگەن دەگەن كىسى تەرگەي باستادى. ول: «جاتاقحاناعا كەلىپ الاڭعا شىعىڭدار دەپ ۇگىتتەگەندەردى جانە ۇيىمداستىرعان وقىتۋشىلاردىڭ اتى-ءجونىن اتاڭدار. بايبوسىنوۆا، سەنىڭ الاڭدا بەلسەندىلىك تانىتقانىڭدى ءبىز جاقسى بىلەمىز»، - دەپ الاڭدا تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى جايىپ سالدى.
«مەن قىلمىسكەر ەمەسپىن. الاڭعا شىققاندا كىسى ولتىرگەنىم جوق. ال ساياسي ساۋاتىم تومەن ەكەنىن مويىندايمىن. سەبەبى، بىزگە «ساياسي ەكونوميكا» ساباعى 3 كۋرستا وتەدى»، - دەدىم. شىنى كەرەك، ءبىزدى كوبەگەن اعا قاتتى ايادى. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا تۇرمەگە تۇسپەدىك. بۇدان كەيىن ءبىزدى كۇندە تەرگەيتىن بولدى. ماسكەۋدەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ادامدارى كەلگەن ەكەن. ءبىز كابينەتكە كىرگەن ساتتە ماسكەۋلىك ءبىر جانسىز: «وۋ، مانشۇك مامەتوۆا مەن ءاليا مولداعۇلوۆا كەلدى»، - دەپ كەكەتە قارسى الدى. ول بارلىق ىسپەن تانىسىپ شىققان ەكەن. «سەندەر كىمنىڭ اقشاسىنا تەگىن وقىپ، تەگىن ەمدەلىپ جۇرسىڭدەر. ورىستاردى نەگە جەك كورەسىڭدەر؟ وتان قورعاۋشىلاردىڭ ءتۇرىن قاراڭدارشى»، - دەپ تيىسە سويلەۋىن قويمادى. سول كەزدە كوزىمە جاس كەلىپ، تاماعىما وكسىك تىعىلعاندا، ويىما كەلگەن ءسوزىمدى ايتا الماي قالعانىم ءالى ەسىمدە.
كوبەگەن اعا قارسى ءسوز ايتپاۋ كەرەك ەكەنىن ىممەن ءتۇسىندىردى. سودان ۇندەمەي قۇتىلدىق. ماسكەۋلىكتەر كەتكەننەن كەيىن ول كىسى ساۋلە ەكەۋمىزدى شاقىرىپ الدى دا: «ەكەۋىڭ دە ينستيتۋتتارىڭا بارىپ، كىنامىزدى مويىندايمىز دەپ ارىز جازىپ، كومسومولدان ءوز ەرىكتەرىڭمەن شىعىڭدار. سوندا عانا تۇرمەدەن امان قالاسىڭدار. ەكى رەت جازالاۋ بولمايدى»، - دەدى. ەرتەڭىندە ءبىز ءوز ەركىمىزبەن ارىز جازىپ، كومسومول قاتارىنان شىقتىق. ول كەزدە مەن كۋرسىمىزدىڭ كومسومول جەتەكشىسى ەدىم. بۇكىل ستۋدەنتتەردى جيناپ، ءبىزدى جينالىسقا سالدى. مەنى وقۋدان شىعارماق تا بولدى. ءبىراق ينستيتۋتتىڭ رەكتورى مەن تۇڭعىشباي اعا: «گۇلنار تالانتتى قىز. وعان ءبىز ارنايى رول بەرىپ قويعانبىز. سوندىقتان ونى وقۋدان شىعارا المايمىز»، - دەپ اراشا ءتۇسىپ، وقۋدان شىعارتپادى. بۇدان كەيىن جاتاقحانانىڭ ءبىر بولمەسى قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ادامدارىنا بوساتىلىپ بەرىلدى.
ولار جاستاردى باقىلاپ، بولمەسىنە ءجيى شاقىرىپ، جاۋاپ الىپ وتىردى. ءوز باسىم بەس اي قاتارىنان تەرگەۋدە ءجۇردىم. مەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقانىما وكىنبەيمىن. قايتا ماقتان تۇتامىن.
اقكۇمىس قاپسي قىزى ىقىلاسوۆا
1961- جىلى 22 - اقپاندا باتىس قازاقستان وبلىسى، فۋرمانوۆ اۋدانى، «تالدى اپان» اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اناسى مەزگىلسىز قايتىس بولعاننان كەيىن، وتباسىمەن الماتىعا كوشىپ كەلەدى. اقكۇمىس قالاداعى №12 قازاق ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ، 1978 - جىلدان باستاپ ەڭبەككە ارالاسا باستايدى.
سودان بەرى بەل جازباي ەڭبەك ەتكەن ول جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ، اۋىر قيىنشىلىقتى باستان وتكەرگەن.
- 1986 - جىلى 16 - جەلتوقسان كۇنى جۇمىسقا كەلگەنىمدە، قازاقتار مەن ورىستار ءبىر-ءبىرىن جاڭا كورگەندەي ۇدىرەيە قاراسىپ ءجۇر ەكەن. شىنى كەرەك، العاشقىدا بۇلاردى نە تۇلەن ءتۇرتتى ەكەن دەپ تاڭعالدىم دا قويدىم. ءبىر ۋاقىتتا ورىستار: «قازاقتار ورىستاردىڭ بالاباقشالارىن ورتەپ، اياعى اۋىر ايەلدەردى ۇرىپ-سوققان. ەندى الاڭدا قىرعىندى سالىپ جاتىر»، - دەپ، بىزگە ىزبارلانا قارادى. بۇعان مەن سەنبەدىم. ويتكەنى قازاق حالقى ءسابي مەن اياعى اۋىر ايەلدەرگە ەش ۋاقىتتا قول كوتەرگەن ەمەس. مۇنىڭ ارانداتۋشىلىق ەكەنىن ءىشىم سەزدى. بىرگە ىستەيتىن قىز-كەلىنشەكتەرگە: «جۇرىڭدەر، الاڭعا بارىپ، ونداعى جاعدايدى ءوز كوزىمىزبەن كورەيىك»، - دەدىم.
بۇدان كەيىن فابريكانىڭ 4 سەحىن ارالاپ، ويىمدى ايتتىم. مەنىڭ جۇمىسشىلاردى الاڭعا الىپ شىعۋعا ارەكەتتەنىپ جۇرگەنىمدى ديرەكتورىمىز اننا زاپرامەتوۆا ءبىلىپ قويىپ:
- سەن جۇمىسشىلاردى ۇيىمداستىرىپ الاڭعا الىپ بارماقسىڭ با؟ ەگەر بۇل ارەكەتىڭدى قويماساڭ، ميليسيا شاقىرتىپ، قاماتىپ تاستايمىن، - دەدى. مەن قازاقتاردىڭ سابيلەر مەن اياعى اۋىر ايەلدەردى ۇرىپ-سوعۋى مۇمكىن ەمەستىگىن ايتىپ، الاڭعا جينالعان جۇرتتىڭ نە ويى بار ەكەنىن بارىپ بىلگىم كەلەتىندىگىن ءسوز ەتىپ ەدىم، ول مەنىڭ سوزىمە قۇلاق اسپادى. بۇل ۋاقىتتا قىزداردىڭ ءبىرازى الاڭعا بارۋعا كەلىسىپ، جۇمىستى توقتاتقان-دى. باسشىلار بولسا، مەنىڭ جولىما كولدەنەڭ تۇرىپ، سىرتقا شىعارمادى. سودان بىرگە ىستەيتىن ايعانىم ەكەۋمىز ەكىنشى قاباتتان سىرتقا سەكىرىپ شىقتىق تا، قىزدارعا قوسىلىپ الاڭعا تارتتىق. ءبىز ساتبايەۆ پەن بەيبىتشىلىك كوشەسىنىڭ قيىلىسىنا جەتكەنىمىزدە، ءبىر توپ قازاق جاستارىنا قوسىلدىق. ون التىسى كۇنى ميليسيالار مەن شەرۋشىلەردىڭ اراسىندا ەشقانداي قاقتىعىس بولعان جوق. جاستار جاعى ءوز ويلارىن ايتىپ، بيلىكتىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋدارۋعا تىرىستى. دەگەنمەن، جوعارىداعىلار ءبىزدىڭ وي-پىكىرىمىزگە قۇلاق اسقان جوق. قاس قارايعاندا الاڭعا جينالعان جۇرت ەرتەڭ كەلەمىز دەپ ءۇيدى-ۇيىنە تارادى، ءبىز دە ۇيگە قايتتىق.
17- جەلتوقسان كۇنى ەل قاتارلى الاڭعا باردىم. بۇل كۇنى حالىق وتە كوپ ەكەن. سول كەزدە عانا الاڭعا مۇنشاما كوپ ادامنىڭ جينالعانىن كوردىم. جوعارىدا وتىرعان باسشىلار شەرۋشىلەردى تاراتۋعا بارىنشا ارەكەتتەنىپ باقتى. كۇش قولدانىپ، كۇننىڭ سۋىعىندا سۋ دا شاشتى. تۇنگى ساعات 2-3-تەردىڭ شاماسىندا قاشىپ كەلە جاتقاندا ءبىر جاساقشى مەنى قۋىپ جەتىپ، ساپەر كۇرەكپەن جەلكەمنەن ۇرىپ، مۇرتتاي ۇشىردى. ەسىمنەن تانىپ قۇلاپ ءتۇستىم. سودان مەن سياقتى تاياققا جىعىلعان 11 ادامدى قوقىس تاسيتىن ماشيناعا تيەپ، قاسكەلەڭ جاقتاعى ەلسىز جەرگە اپارىپ تاستادى. سول جەردە ەسەن جانە گۇلنار ەسىمدى تاعدىرلاستارىم مەنى قولتىعىمنان دەمەپ، جولدىڭ جيەگىنە شىعاردى. ودان كەيىن بوتەلكە جيناپ جۇرگەن سىعاننىڭ كومەگىمەن ماتە زالكا كوشەسىنە جەتتىم. ولار سول ماڭداعى ميليسيا ۋچاسكەلەرىنىڭ بىرىنە باس سۇعىپ، كومەك سۇراعان. ءتارتىپ ساقشىلارى ءبىزدى ماشيناعا سالىپ الىپ «سەليننىي» كينوتەاترىنىڭ جانىنداعى الماتى قالالىق ءى ءى ب-نا الىپ كەلەدى. مەن سول كۇيى ەسىمدى جيناي الماپپىن. گۇلنار: «مىناۋ مەنىڭ ءسىڭلىم ەدى. دارىگەر شاقىرىڭىزدارشى!» - دەپ شىرىلداۋمەن بوپتى.
ايتەۋىر، سول جەردەن قۇدايعا قاراعان ءبىر مۇسىلمان تابىلىپ، دارىگەر شاقىرادى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا كەلىپ جەتكەن جەدەل جاردەم ماشينەسى مەنى №12 اۋرۋحاناعا اكەلدى. قابىلداۋ بولىمىندە كەزەكشىلىكتە وتىرعان دارىگەرلەر گۇلنارعا: «بۇل قىز ءولىپ قالعان. الىپ كەتەم دەسەڭىز، قازىر الىپ كەتىڭىز. ايتپەسە مايىتحاناعا جىبەرەمىز»، - دەيدى. گۇلنار مەنى جاقسى تانىمايتىن بولعان سوڭ، امالسىز تاستاۋعا ءماجبۇر بولدى. وسىلاي مايىتحانادان ءبىر-اق شىقتىم. 20 - جەلتوقسان كۇنى اۋرۋحانادا ليفتى جۇرگىزەتىن ورىس كەمپىر مەنىڭ كەۋدەمدە جانىم بار ەكەنىن بايقاپ، دارىگەرلەردى شاقىرادى. ولار مەنى بىردەن تەراپيا بولىمىنە اپارادى. ەكى قول، قۇلاق جۇمىس ىستەمەيدى. ەسىم بىردە كىرەدى، بىردە شىعادى. توعىز كۇن ەمدەلگەننەن كەيىن مەنى اۋرۋحانادان شىعارعانى ەسىمدە.
ەمدەلگەن سوڭ جۇمىسقا شىقتىم. فابريكا باسشىلارى الاڭعا شىققانىم ءۇشىن ايلىعىمنىڭ 50 پايىزىن 6 اي قاتارىنان ۇستاپ قالامىز دەپ شەشتى. ايتپاقشى، الاڭدا ءجۇرىپ قۇجاتتارىمدى جوعالتىپ، جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق بولدى.
اۋرۋحانادان شىققان بەتتە تەرگەۋشىلەر كەلىپ، سۇراق-جاۋاپتىڭ استىنا الىپ، ابدەن ىعىرىمدى شىعاردى. كوك مۇزدىڭ ۇستىندە كوپ جاتقاندىقتان، ەكى بۇيرەگىمنەن سۋىق قاتتى ءوتىپ كەتكەن ەكەن. سودان 1987- جىلى 20 - قاڭتاردان باستاپ، جىل سوڭىنا دەيىن تۋبديسپانسەردە جاتىپ ەمدەلدىم. وسىلايشا تەرگەۋشىلەردىڭ قىسىمىنان امان قالدىم.
دەرەككوز: «قازاقستان - زامان» گازەتى.
