ديمەکەڭ تىم کەشىرىمشىل ەدى: «جارتى پاتشا» بورودين قالاي ساباسىنا ءتۇستى؟
«جاماندىققا جاقسىلىق جاساۋ» کەز-کەلگەن ادامنىڭ قولىنان کەلە بەرمەيدى. جارىقتىق ديمەکەڭ ءوزىن جەک کورگەن، سىرتىنان وسەک-اياڭ ايتقان، ءتىپتى، کەکتەنىپ دۇشپان بولعان پەندەلەردىڭ کوبىن کەشىرىپ، سوڭىندا ولارعا جاقسىلىق جاساپ وتىرعان. ال، وزىنە قيىن کەزدە جاناشىر بولىپ، جاردەمدەسکەندەردى ءومىر بويى ۇمىتپاعان.
ولاردىڭ جاقسىلىقتارىن ەسەلەپ قايتارعان. وتىزىنشى جىلدارى ماسکەۋدە وقىپ جۇرگەن کەزىندە ديمەکەڭە «کوپەستىڭ بالاسى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، وقۋدان شىعارىلىپ، جاتاقحانادان قۋىلادى. ول کەزدە ماسکەۋدە ر س ف س ر حالىق کوميسسارلارى کەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى تۇرار رىسقۇلوۆ ەدى. کەلىپ جاعدايدى ايتادى. ءوزى سىمباتتى، سويلەگەن ءسوزى ساۋاتتى، ەکى تىلگە جۇيرىک دىنمۇحامەدپەن ابدەن تانىسىپ بىلىسکەن تۇرار سول کەزدەگى اعارتۋ کوميسسارى لۋناچارسکيگە تەلەفون سوعىپ، تابان استىندا ونى قايتادان وقۋعا الدىرتادى. کەيىن ديمەکەڭ تۇراردىڭ شىن ۇلت پەرزەنتى ەکەنىنە کوزى جەتىپ، وزىنە جاساعان جاقسىلىعىن ءومىر بويى ۇمىتپاعان.
ستالين ءولىپ، تۇرار اقتالعاندا ديمەکەڭ ونىڭ حالقىنا سىڭىرگەن ۇلى ەڭبەگىن، ەرەن قىزمەتىن ەل ىشىندە ۇگىتتەۋدىڭ، ءتۇسىندىرۋدىڭ شارالارىن ءتيىستى ادامدارعا تاپسىردى. تۇرەکەڭ جايىندا کىتاپ شىقتى. سەکسەنىنشى جىلدارى تۇراردىڭ ەرەکشە مەرەيتويى ءوتتى. الماتىدا رىسقۇلوۆ اتتى کەڭ داڭعىل ومىرگە کەلدى. قالانى قاق جارىپ جاتقان وسى داڭعىلمەن کۇندىز-ءتۇنى مىڭداعان کولىک، ەسەپسىز جولاۋشىلار جۇرەدى.
الماتىدا اتاقتى الاش ارداگەرىنىڭ زايىبى ءازيزا تۇرادى. وعان دا ديماش احمەت ۇلى بارىنشا کومەکتەستى. ءسويتىپ، ديمەکەڭ تۇراردىڭ «ارۋاعىن اۋناتىپ» قانا قويعان جوق، ونىڭ ءۇرىم بۇتاقتارىنا دا شاپاعاتى ءتيدى. اکەسى ۇستالعاندا سەگىز جاستا قالىپ، ءومىرى ازاپ پەن قورلىقتا، قۋعىن-سۇرگىندە ءجۇرىپ، قيانات کورگەن مايا تۇرار قىزىنا دا اکەسىندەي قارادى. ماسکەۋدە تۇراتىن مايا جەتپىسىنشى جىلدارى سول کەزدەگى ک س ر و-داعى بەلگىلى تۇلعا قونايەۆتىڭ تىکەلەي کومەگى ارقاسىندا وداق استاناسىنان کەلىسکەن پاتەر الدى. جاسى سەکسەنگە کەلگەن کەيۋانا قونايەۆتىڭ جاقسىلىعىن ەگىلە ەسکە الىپ، عۇمىر بويى ۇمىتپادى.
«جارتى پاتشا» بورودين قالاي ساباسىنا ءتۇستى؟
قوستاناي-تورعاي ولکەسى ءتورت تۇلىک پەن استىقتىڭ جەرى ەدى. ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين، الاش ارىستارى - احمەت بايتۇرسىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ وسى ولکەدە دۇنيەگە کەلىپ، ءىلىم-ءبىلىم شىراعىن جاقتى. تاۋەلسىزدىک ءۇشىن جان بەرىپ، جان الىستى. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ۇلان-عايىر ولکەدەن ءبولىنىپ، جەکە تورعاي وبلىسى قۇرىلدى. ديمەکەڭ ءۇشىن جاڭا وبلىستى قۇرۋ وڭاي بولعان جوق. ءبىراق حالىق قاتتى قولدادى. تورعايلىق اقىن-جازۋشىلاردىڭ ەلدى رۋحتاندىرۋى، ۇلتشىل زيالىلاردىڭ تاۋەکەلگە بارۋى قازاقستان کارتاسىندا جاڭا اکىمشىلىک ايماقتىڭ ومىرگە کەلۋىن تەزدەتتى. تۇسىنبەي، قارسى شىققاندار دا بولدى.
قوستاناي ولکەسىنە ارنايى کەلگەن ءبىر ساپارىندا ديمەکەڭ: «پاتشا زامانىندا جەکە وبلىس بولعان، نەگە ونىڭ اتىن قايتا جاڭعىرتىپ، تورعايدى تۇلەتپەيمىز..» دەپ توقەتەرىن ايتتى. ءسويتىپ، توپىراعى قۇنارلى ولکە مەملەکەتکە ولشەۋسىز استىق بەردى. مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن امانگەلدى، جانگەلدى اۋداندارىندا ءتورت تۇلىک دالاعا سىيمادى. الماتىدان وبلىس ورتالىعى ارقالىققا ت ۋ-34، ت ۋ-154 سياقتى الىپ ۇشاقتار ۇشتى. ءتىپتى، شالعاي اۋدان ورتالىقتارىنا دا «ا ن-24» ۇشاعى اپتا سايىن قاتىناپ تۇردى. قازىر مۇنى ايتسا ەشکىم سەنبەيدى.
استىقتى ولکە قوستاناي مەن تورعايدىڭ داڭقى قاتار دۇرکىرەدى. استىقتان باسقا ءىرى ءوندىرىس ورىندارى دا دامىدى. قاراپايىم ديقاندار مەن مالشىلارعا جاسالعان قامقورلىق ەل ىشىندە اڭىز سياقتى ايتىلدى. مەحانيزاتور کامشات دونەنبايەۆانىڭ ەسىمى الىسقا کەتتى. ەڭبەک ەرى ماسکەۋدە وتەتىن سەسسيا، پلەنۋمعا قاتىسۋ ءۇشىن ديمەکەڭمەن بىرگە ۇشاتىن.
استىققا باي، ءوندىرىسى کوپ قوستاناي وبلىسىنىڭ حاتشىسى (اکىمى) بورودين باق-داۋلەتى شالقىعان وبلىستى باسقارىپ، «جارتى پاتشا» اتاندى. ويتکەنى، قازاقستاننىڭ مەملەکەتکە وتکىزەتىن استىعىنىڭ کوپ بولىگىن وسى وبلىس بەردى. سوندىقتان کەيدە بورودين رەسپۋبليکا باسشىلارىن تىڭداماي، ماسکەۋمەن تىکەلەي سويلەسەتىن. بىردە وبلىسقا قازاق ک س ر مينيسترلەر کەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى کەلەدى. اۋەجايدا وعان «استىق سۇراپ کەلسەڭ اشىق ايت. بيىل ودان دامەلەنبە. تەز کەرى قايت» دەپ، ۇکىمەت باسشىسىنىڭ ساعىن سىندىرادى. بۇل شوۆينيزمنىڭ اشىق کورىنىسى ەدى. کەڭەس ۇکىمەتىنىڭ تۇبىنە وسىنداي پارتيالىق شوۆينيزم جەتتى. بۇل قوستانايدىڭ «قوجايىنى» بوروديننىڭ استامشىلدىق ءىس-ارەکەتىنەن دە سەزىلىپ تۇراتىن.
بىردە، وبلىسقا ديمەکەڭ کەلىپ، مەملەکەتکە استىق بەرۋ ماسەلەسى جونىندە جيىن وتکىزەدى. ديحانشىلىق پەن اگرونوميالىق جاعدايلاردى ءبىلىپ، ديحانداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە کوڭىل اۋدارىپ ءسوز سويلەيدى. ءىسىنىپ وتىرعان بورودين سويلەپ تۇرعان ديمەکەڭنىڭ ويىن ءبولىپ، بۇيرەکتەن سيراق شىعارا «ديماش احمەتوۆيچ، ءسىزدىڭ ماماندىعىڭىز تاۋ-کەن ينجەنەرى ەمەس پە، اگرونوميا، اۋىل شارۋاشىلىعىن بىلمەيسىز عوي. ەندەشە، بىزگە اقىل ايتىپ، سويلەۋىڭىزدىڭ قازىر قاجەتى جوق» دەپ، ءوزى ۇزاق سويلەپ کەتەدى. تۋا بىتکەننەن سابىرلى ديمەکەڭ ەسەرسوقتىڭ ءسوزىن سوڭىنا دەيىن تىڭدايدى. بۇعان شامدانبايدى. «سويلەي بەر» دەگەندەي ىڭعاي تانىتىپ، تاجىکەلەسپەيدى.
جيىن سوڭىندا شارۋاشىلىقتى ارالاۋ باستالادى. ءبىر جەردە ەگىس دالاسىندا ديمەکەڭ القاپتاعى استىقتىڭ ءوسۋى مەن ونىڭ بولاشاق ءونىمى جايىندا جانە ءوسىپ تۇرعان ءبيداي سورتىن ايتىپ، کوزبەن کورسەتىپ دالەلدەي سويلەپ، باسىندا بىلگىشسىنىپ تۇرعان «وبکوم حاتشىسىن» ساباسىنا تۇسىرەدى.
ارينە، استىق ءۇشىن ايانباعان، سىڭىرگەن ەڭبەگى دە بار بورودين سول ءداۋىردىڭ «ۇلى قايراتکەرى» ەدى. قاشان دا ارەکەتىنەن جۇگەنسىز کەتکەنى سەزىلىپ تۇراتىن. ابدەن ءىشىپ-جەپ شالقىعان. ويتکەنى سەمىرتىلگەن جاس بۇزاۋدىڭ ەتىن جەيدى ەکەن. ال، ەتتى سۇتکە پىسىرىپ جەگەنى - بۇرىنعى پاتشالاردى ەلەستەتەدى. سوندىقتان ول قوستانايدا «جارتى پاتشا» اتاندى.
«قاراعىم، قام ک وڭىل قاريانى ۇمىتپا»
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ديمەکەڭنىڭ اياۋلى جارى، جارتى عاسىر وتاسىپ، جانۇيا باقىتى بولعان زۋحرا ءشارىپ قىزى دۇنيە سالادى. جاسى کەلگەن قاريا ءۇشىن قازا وڭاي بولعان جوق. ويتکەنى، ديمەکەڭدە پەرزەنت جوق ەدى. جارىقتىق ومىردەن ءبىر پەرزەنتکە زار بولىپ ءوتتى. ديمەکەڭ جارى قايتىس بولعان سوڭ نەمەرە ءىنىسىن قولىنا الدى. قورعاۋشىسى امانگەلدى شابداربايەۆ وعان تۋعان بالاسىنداي بولدى. ەکەۋى اکەلى-بالاداي سىيلاسىپ، وتە جاقسى قارىم-قاتىناستا ءجۇردى. ءسويتىپ، جۇرگەندە ويلاماعان جەردەن امانگەلدىنى جوعارى قىزمەتکە شاقىرادى. ابەکەڭ نە ىستەرىن بىلمەي قينالدى. ويلانۋعا مۇرسات سۇرايدى. تۋعان اکەسىندەي بولىپ کەتکەن ديمەکەڭە مۇنى ايتۋعا ءماجبۇر بولدى. ويتکەنى، نەمەرە اعاسى وعان «الدىمەن اعامەن اقىلداس» دەگەن ەدى.
اقىرى امانگەلدى ءبىر کۇنى ديمەکەڭە جوعارى جاققا قىزمەتکە شاقىرىپ جاتقانىن ايتتى. بۇعان ديمەکەڭ قاتتى قۋاندى. «قىزمەتتە ءوسۋ کەرەک. ءساتى ءتۇسىپ تۇرعاندا، بالام، باعىڭدى بايلاما» دەپ رۇقساتىن بەردى.
ارادا ءبىر-ەکى کۇن وتکەندە ول ديمەکەڭمەن قوشتاسۋعا کەلەدى. ءبىراز اڭگىمەلەسىپ، ەندى قول الىسىپ قوشتاسار ساتتە ديمەکەڭ امانگەلدىگە قاراپ، ونى قيماي: «قاراعىم، قامکوڭىل قاريانى ۇمىتپاي ەسىڭە الىپ جۇرگەيسىڭ» دەپ، نەگە ەکەنى بەلگىسىز، کوزىنە جاس الدى. ويتکەنى، قۇداي قوسقان قوساعىنان ايرىلىپ، جالعىز قالعان قارت شىنىندا قامکوڭىل ەدى. مىنا جاعداي امانگەلدىنى دە ەرىکسىز ەلجىرەتىپ، ول دا ىشتەي ەگىلىپ کەتە بارادى. ارادا ونشا کوپ ۋاقىت وتپەي، ديمەکەڭ الاکول جاعاسىندا دۇنيە سالادى. قازانى ەستىگەندە امانگەلدىنىڭ توبەسىنەن جاي تۇسکەندەي بولىپ، کوڭىل-کۇيى قۇلازىپ قويا بەرەدى. اقتىق ساپاردىڭ باسى-قاسىندا ءوزى ءجۇردى.
قازىر امانگەلدى ۋاقىت تاۋىپ قونايەۆ مۇراجايىنا ءجيى کەلىپ تۇرادى. ديمەکەڭنىڭ 95 جىلدىق مەرەيتويىندا ات بايگەسىن وسى ابەکەڭ ۇيىمداستىردى. قونايەۆقا بايلانىستى ءىس-شارالاردىڭ کەزدەسۋ، جۇزدەسۋلەرىندە قاشاندا ابەکەڭ جۇرەدى. ديمەکەڭە بايلانىستى اڭگىمە ءوربىپ، ەستەلىکتەر ايتىلعاندا امانگەلدى شابداربايەۆ تۋعان اکەسىندەي بولىپ کەتکەن ديمەکەڭمەن قوشتاسقان ءساتىن ساعىنا ەسکە الىپ، کەيدە ەگىلىپ قويا بەرەدى.
جاسىن-عۇمىر جانىبە ک تىڭ وقۋعا ءتۇسۋى
جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ونەر کوگىندە قۇبىلىس بولىپ، سوڭىندا جۇلدىزداي جارقىراپ، دارا شىققان ءانشى جانىبەک کارمەنوۆ سول کەزدەگى «ۇلکەن ءۇيدىڭ» جاقسى-جايساڭدارىمەن جاقسى ارالاستى. ءانشى، شەشەن، سۋىرىپ سالما، ءدىلمار، اسابا، ءارتىس، قالامگەر جانىبەکتى کۇللى قازاق قۇرمەتتەدى. ءوزىن «اباي جولى» رومانىنداعى «ەربولدىڭ ءۇرىم-بۇتاعى، شاکارىمنىڭ تۋىس جاقىنىمىن» دەپ ءسوز باستاۋدى جاقسى کورەتىن جاکەڭ تۇلابويى تۇنعان شەجىرە، بىلمەيتىنى جوق سۇڭعىلا ەدى. جۇسىپبەک ەلەبەکوۆتىڭ شاکىرتى ەکەنىن قاشاندا ماقتانىش ەتەتىن. اباي اۋىلىنا مۇحاڭ کەلگەندە ۇلى جازۋشى اۋەزوۆتىڭ موينىنا «پيونەر گالستۋگىن» تاققان. جاکەڭ قازمۋ-دىڭ ستۋدەنتى کەزىندە ديمەکەڭنىڭ تىکەلەي باقىلاۋىمەن سالىنىپ جاتقان قازمۋ قالاشىعىندا کوپ بولدى.
جاکەڭ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ايگىلى باتىرى راقىمجان قوشقاربايەۆپەن اعالى-ىنىدەي بولىپ ارالاستى. ءبىر کۇنى راقاڭ ساياجايىندا دەمالىپ جاتقان ديمەکەڭە کەلەدى. وزىمەن بىرگە جانىبەکتى دە الا جۇرەدى. تاۋ ەتەگىندە ديمەکەڭ جالعىز ەمەس ەکەن. ۇکىمەت باسشىلارى، تاعى دا باسقا ءبىراز لاۋازىم يەلەرى بار ەدى. ول کەزدە جاس تالانت جانىبەکتە جوعارى ءبىلىم جوق بولاتىن. ايتپاقشى، کەڭەستىک داۋىردە وقۋعا ءتۇسۋ وتە قيىنتۇعىن. الدىمەن اڭگىمەسىن تىڭداپ، شەشەندىگىنە ريزا بولعان ديمەکەڭ «مىنا جىگىت دارىندى ەکەن، وقۋعا ءتۇسۋى کەرەک قوي» دەپ قاسىنداعىلارعا قارايدى. ديمەکەڭنىڭ يشاراتتاپ سويلەگەنىن سەزگەن وکىمەت ادامدارى ىشتەرىنەن ءبارىن ۇعادى. ەرتەڭىندە قازمۋ-دىڭ رەکتورى جولداسبەکوۆکە تەلەفون شالىنادى. کوپ وتپەي 1972- جىلى تامىزدا جانىبەک قازمۋ-دىڭ جۋرفاگىنە وقۋعا ءتۇستى. کەيىن سىرتتاي بولىمگە اۋىستى. انشىلىکپەن قاتار جازۋشىلىقپەن دە اينالىستى. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا «اقىلبايدىڭ ءانى» اتتى کىتابى جارىققا شىقتى.
ديمەکەڭنىڭ جۇلدىزى جانىپ تۇرعان داۋىردە جانىبەکتىڭ دە «باق جۇلدىزى» اسپانداپ تۇردى. وکىنىشتىسى، ەلۋگە کەلمەي توسىن ومىردەن ءوتتى.
وراز قاۋعاباي
دەرەككوز: «الماتى اقشامى» گازەتى. 2011
