ادام اعزاسى: الۋان ءتۇرلى اقپارات پەن اقيقات
بۇل ۇلكەن ماسەلە. ءبىراق ءبىز كۇندەلىكتى ومىردە ءون بويىمىزدا ورىن الىپ جاتقان جايلارعا ءمان بەرمەيمىز. ادام اعزاسى كۇردەلى. ەندەشە كەرەك دەرەكتەرگە ءبىر رەت زەر سالىپ قارايىقشى.
1. ادام اناتومياسى - ادام دەنەسىنىڭ قۇرىلىسىن، ءپىشىنىن، قيمىلدارىن، مۇشەلەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن زەرتتەيتىن جاراتىلىستانۋ عىلىمىنىڭ ءبىر سالاسى. ادام اناتومياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى - ەجەلگى ريم دارىگەرى گالەن، ودان كەيىن شىعىس عالىمدارى: ار-رازي، يبن-رۋشد، ءابۋ ءالي يبن سينا. قازاق دالاسىندا ادام اناتومياسىن وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ (15- عاسىر)، حالەل دوسمۇحامبەت ۇلىنىڭ (20- عاسىر) ەڭبەكتەرىندە زەرتتەلگەن.
2. كۇنىنە ءبىر قوراپ تەمەكى شەككەن ادام جارتى كەسە بيتۋم ىشكەنمەن تەڭ.
3. ادام باسىنداعى شاشىنىڭ ءومىر بويى ءوسۋى مەن ۇزىندىعى ورتاشا ەسەپپەن العاندا 725 شاقىرىمدى قۇرايدى ەكەن.
4. قاتتى كۇلگەن نەمەسە كۇلىمسىرەپ، جىميعان جاعدايدا اعزاداعى 17 بۇلشىق ەت جاقسى جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى.
5. ەرلەردىڭ بويى 130 سانتيمەتردەن اسپاسا، ال ايەلدەردىڭ بويىنىڭ ۇزىندىعى 120 سانتيمەترگە جەتپەگەن جاعدايدا ولار ەرگەجەيلىلەردىڭ قاتارىن تولىقتىرادى.
6. 1918-1919- جىلدارى ەۋروپا مەن ا ق ش-تا جايلاعان ەپيدەميانىڭ سالدارىنان قوس قۇرلىقتا 20 ميلليون ادام قايتىس بولدى.
7. ادامنىڭ د ن ك قۇرىلىمى 80000 گەندى قۇرايدى.
8. ادام اعزاسىندا لەيكوسيتتەر 2، ال ەريتروسيتتەر 3-4 كۇن ءومىر سۇرەدى.
9. ادامنىڭ ءاربىر ساۋساعى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن شامامەن العاندا 25 ميلليون رەت بۇگىلەدى ەكەن.
10. ادام جۇرەگىنىڭ كولەمى ونىڭ جۇدىرىعىنداي بولادى. ۇلكەن كىسىنىڭ جۇرەگىنىڭ سالماعى - 220-260 گرام.
11. يودتى ەڭ كوپ قولداناتىندار - جاپوندار. ولاردىڭ ءتۇرلى تاعامدار مەن سۋسىندارىنا دا يود قوسىلادى. جاپوندار يودتى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بەلگىلەگەن كۇندىك مولشەردەن 108 ەسە ارتىق قولدانادى.
12. ادام اعزاسىنىڭ قۇرامىنا 4 مينەرال: اپاتيت، اراگونيت، كالسيت جانە كريستوباليت كىرەدى.
13. ادام بويىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان باكتەريالاردىڭ سالماعى شامامەن 2 كەلىدەي بولۋى مۇمكىن.
14. ادامنىڭ ميىندا ءبىر سەكۋندتا 100000 حيميالىق رەاكسيالار وتەدى.
15. ءسابي دۇنيەگە كەلگەن ساتتە ونىڭ ميىندا 14 ميلليارد جاسۋشالار بولادى، بۇل ءومىردىڭ سوڭىنا دەيىن كوبەيمەيدى. تەك 25 جاسقا كەلگەن سوڭ عانا ازايا باستايدى. 40 جاستان اسقاننان كەيىن ادام ميى وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى، ۇمىتشاقتىق پايدا بولا باستايدى. 50 جاستان كەيىن نەرۆ جاسۋشالارى كەۋىپ، قۇرعاي باستايدى دا، ميدىڭ كولەمى كىشىرەيەدى.
16. ادامنىڭ جىڭىشكە ىشەكتەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 2،5 مەتردى قۇرايدى. ال قايتىس بولعان ۋاقىتتا ونىڭ ىشكى قاباتى بوسايدى دا، ۇزىندىعى 6 مەترگە جەتەدى دەگەن دەرەك بار.
17. بالالار دۇنيەگە كەلگەندە ولاردىڭ تىزە تاباقشاسى بولمايدى. تەك از ۋاقىتتان سوڭ عانا ولار قاتايا باستايدى. 18. ەرلەر ايەلدەرگە قاراعاندا، 40 پايىزداي ارتىق تەرلەيدى.
19. ادامنىڭ وڭ جاق وكپەسى سول جاعىنا قاراعاندا اۋانى كوپ جۇتادى.
20. كۇنىنە ادام بالاسى 23000 رەت دەم الىپ، دەم شىعارادى.
21. ادام بالاسىنىڭ كورۋ قابىلەتى وتە جوعارى. ول ءبىر ساتتە 000 10000 ءتۇر مەن ءتۇستى اجىراتا الۋى مۇمكىن.
22. ادامنىڭ اۋىز قۋىسىندا 40000 باكتەريا جۇرەدى.
23. ءبىر قىزىعى، ادام بالاسى كوزىن اشىپ تۇرىپ تۇشكىرە المايدى ەكەن.
24. ايەلدەر ەرلەرگە قاراعاندا، ەكى ەسە ارتىق كوزدەرىن جىپىلىقتادى.
25. ادام اعزاسىنداعى ەڭ كۇشتى بۇلشىق ەت - ءتىل.
26. ادام بويىندا 2000 عا جۋىق سەزىمتالدىق جانە تالعامپازدىق رەسەپتورى بار كورىنەدى.
27. مەسسوپوتامي ايماعىندا قابىلداۋعا كەلگەن ادامدى دۇرىس ەمدەمەۋدىڭ سالدارىنان ەمدەلۋشىنىڭ كوزى كورمەي قالىپ، ۇزاماي ول قازا تابادى. وسى قاتەلىگى ءۇشىن دارىگەردىڭ كوزىن ويىپ الىپ، ارتىنان تۇرمەدە ولتىرگەن. قاتەلىك ءۇشىن جاسالعان قاتىگەزدىك...
28. ءسابي دۇنيەگە كەلگەن ساتتە وندا 300 سۇيەك بولاتىن كورىنەدى. ال ورتا جاسقا جەتكەن شاعىندا ونىڭ 206 سى عانا قالادى.
29. دەنەدەگى نەرۆتىك يمپۋلستەر شامامەن العاندا، سەكۋندىنا 90 مەتر جىلدامدىقپەن سوعىپ تۇرادى.
30. وتە قاتتى جانە كوز قارىقتىرار ساۋلەدەن ادامنىڭ كورۋ قابىلەتى كۇرت تومەندەۋى مۇمكىن.
31. كوك كوزدى ادامدار باسقالارعا قاراعاندا جانىنا باتقان اۋرۋدى تەز سەزىنەدى.
32. ادام قولىنىڭ ساۋساعىنداعى تىرناق اياقتىكىنە قاراعاندا 4 ەسە جىلدام وسەدى.
33. ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتا دەنەدەگى تەرىنىڭ ءتۇرى 1000 رەت وزگەرىسكە ۇشىرايدى.
34. تىماۋعا ۇشىراتاتىن 1000 ءتۇرلى ۆيرۋس بار.
35. جاپوندىق دارىگەرلەردىڭ مالىمەتىنشە، ءتىستى كۇنىنە 3 رەت تازالاۋ ارتىق سالماقتان ارىلتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
36. ۇلكەن جاستاعى ادامنىڭ دەنەسىندە 76 شاقىرىمدى قۇرايتىن نەرۆ تالشىقتارى بار.
37. ادامنىڭ تاقىر باسىندا دا شاش بولا ما؟ بولادى. ولار وتە جىڭىشكە، كوزگە كورىنبەۋى دە مۇمكىن.
38. قازىرگى ۋاقىتتا جەر شارىندا تىرشىلىك پايدا بولعاننان بەرى باقيلىققا اتتانىپ كەتكەن كىسىلەردەن كوپ ادام ءومىر سۇرەدى.
39. جاندىكتەر دەنەدەگى باسقا مۇشەلەرگە قاراعاندا اياقتى كوپ تىستەيدى.
40. ساۋساق تاڭباسىمەن بىرگە ادامنىڭ ءتىلىنىڭ تاڭباسى دا ەرەكشە.
41. وڭقاي ادامدار وڭ جاعىمەن، ال سولاقايلار سول جاق اۋىز قۋىسىمەن تاماقتى شايناپ جۇتادى.
42. ادامنىڭ جۇرەگى كوتەرىلىپ قاتتى لوقسىپ، قۇسقىسى كەلگەن كەزدە كوزدىڭ نازىك، جىڭىشكە تامىرلارى ءۇزىلىپ كەتۋى مۇمكىن.
43. كەز كەلگەن ادام تۇشكىرگەن ساتتە ونىڭ جۇرەك سوعىسى توقتايدى. ال بۇل جاعداي توقتاۋسىز قايتالانا بەرسە، ادام ينفاركت الۋى ىقتيمال.
44. ادامنىڭ بۇيرەگى مەن وتىنەن الىنعان ءبىر تاستىڭ سالماعى 1،36 كەلى قۇراعان كورىنەدى.
45. الەمدەگى ەڭ جاس اتا-انا قىتايدا تىركەلگەن. ولار 8-9 جاسىندا ۇيلەنىپ، ءبىر جىلدان كەيىن 1910- جىلى ومىرگە ءسابي كەلگەن.
46. كۇلكى - ءومىردىڭ ءسانى. ول ادامنىڭ يممۋندىق قۋاتىن كۇشەيتەدى. جاس بالالار كۇنىنە 300 رەت كۇلەدى، ال ەرەسەكتەر بولسا، كۇنىنە 15-10 رەت قانا كۇلىپ، جىمياتىن كورىنەدى.
47. جەر شارىندا ەكى قۇلاعىن بىردەي قيمىلداتاتىندار سيرەك، ال ءبىر قۇلاعىن «ويناتاتىندار» وتە كوپ كورىنەدى. 48. الاقانداعى ەڭ ۇزىن ورتا ساۋساق - ەڭ سەزىمتال.
49. ادام كۇنىنە ءوز سىلەكەيىنىڭ 1،5 ليترىن ىشكە جۇتاتىن كورىنەدى.
50. ەرلەر ايەلدەرگە قاراعاندا دالتونيزم اۋرۋىمەن ون ەسە كوپ اۋىرادى ەكەن.
51. ادام اعزاسىنداعى قانتامىرلاردىڭ جالپى ۇزىندىعى - 100000 ك م.
52. ۇلكەن مەگاپوليستەردىڭ (قالا) تۇرعىندارى ءومىرىنىڭ جارتى جىلعا جۋىق ۋاقىتىن باعدارشامنىڭ جاسىل كوزىن كۇتۋمەن وتكىزەدى ەكەن.
53. ادامنىڭ ءبىر قۇلاعىن جۇلىپ الۋ ءۇشىن 3 كەلىدەي سالماق تۇسسە جەتىپ جاتىر.
54. ادام ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ ءۇشىن 100 كەسە كوفە ىشسە، ءبىتتى! تەك تاجىريبە جاساۋدان اۋلاق بولىڭىز! 55. ادامنىڭ كوزى قويۋ قاراڭعىلىققا 50-60 مينۋتتان كەيىن ۇيرەنەدى.
56. ورتاشا ەسەپپەن العاندا 60 جاستىڭ 20 جىلىن ادام ۇيقىمەن وتكىزەدى.
57. سپورتتاعى ەڭ قاۋىپتى ويىننىڭ ءبىرى - حوككەي. كاسىبي حوككەيشىلەردىڭ 68 پايىزى كوك ايدىندا ءبىر-بىردەن بولسا دا تىستەرىن جوعالتقان.
58. ادامنىڭ ميىندا تۋعاننان كەيىن 14 ميللياردتاي جاسۋشا بولادى جانە ول ولگەنشە كوبەيمەيدى. كەرىسىنشە، 25 جاستان كەيىن كۇنىنە 100 مىڭعا ازايىپ وتىرادى.
كىتاپ، گازەت وقۋعا كەتكەن ءار مينۋتتا شامامەن 70 جاسۋشا ءولىپ وتىرادى.
ەستە ساقتاپ جۇرۋگە كەرەك، ماڭىزدى-اق دەرەكتەر. ءبىراق مۇنىڭ ءبارىن ءبىز قاپەرگە الىپ ءجۇرمىز بە؟ قالاي ايتقاندا دا، جانىمىزدى كۇتىپ، دەنساۋلىعىمىز بەن تىرشىلىگىمىزدىڭ ءتۇزۋ بولىپ جۇرگەنىنە نە جەتسىن!
بەرىك بەيسەن ۇلى
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى
