كەيدە «جالاڭاشتانبايىقشى» دەپ ايقاي سالعىڭ كەلەدى - جۇسىپبەك قورعاسبەك، جازۋشى
- ومىردە اشىق-جارقىن مىنەزدى، مەيلىنشە قاراپايىم ادام سياقتىسىز. ءبىراق اڭگىمەلەرىڭىزدە ايتار ويىڭىزدى تۇگەل ايتا بەرمەيسىز. كەيىپكەرلەر تاعدىرى، الدەبىر وقيعانىڭ شەشىمى وقىرماندى كوبىنەسە ەكىۇداي كۇيدە، ەكىۇداي ويدا قالدىرادى. وسى ستيل ءسىزدىڭ ءوز مىنەزىڭىزبەن، ءوز بولمىسىڭىزبەن قانشالىقتى ۇيلەسەدى؟
- كەيدە ءوزىم تۋرالى ويلانامىن. مەن، نەگىزى، امالدىڭ جوقتىعىنان اشىلاتىن تۇيىق اداممىن. ارالاسۋ كەرەك، سويلەسۋ كەرەك، ءومىر دەگەننىڭ ءبىر تالابى - سول. ال اڭگىمەلەرىمدەگى ءسىز ايتىپ وتىرعان جايتقا كەلسەم، ول - ادەبيەتتىڭ باستى جۇمباعى. ادام كوبىنە قۋلىقپەن ءومىر سۇرەدى، ال كەيىپكەر ودان الدەقايدا ادال. ويتكەنى ول ءبىزدىڭ قيالىمىزدان تۋعان. ءبىز سونداي كەيىپكەرلەرمەن بىرگە جۇرگىمىز كەلەدى. سوندىقتان دا شىعار، ادەبيەت ءبىزدىڭ جانىمىزدى تازارتادى. ادەبيەتتەن الىستاعاننان كەيىن دە ءومىر قاساڭدانىپ بارادى ەمەس پە؟!.
ورالحان بوكەيدىڭ قاسىندا ءبىراز جىل ەرىپ ءجۇردىم، ال ەندى قازىر كوزى جوقتا شىعارمالارىن قايتالاپ وقىسام، كەيىپكەرلەرى ارقىلى بار تاكاپپار، رومانتيكالىق، قيالشىل بولمىسىمەن كوز الدىما كەلە قالادى. ورالحان بوكەيدىڭ باسقامىزدان ءبىر ارتىقشىلىعى، اينالاسىنداعىلاردىڭ ءبارىن ءوزى سياقتى اقجۇرەك دەپ ويلايتىن، سولاي قابىلدايتىن. ومىردە سولاي، كەيىپكەرلەرى دە سونداي. ارامدىقتىڭ ءوزىن ادالدىقپەن جاسايدى. مەن دە، بالكىم، كەيىپكەرلەرىمنەن الىس ەمەس شىعارمىن. سولار مەنىڭ ءوزىمدەي بولماسا دا، ەت-جاقىن تۋىسقاندارىم سياقتى.
ءبىراق ادەيى سولاي جازعان جوقپىن. وزىنەن-ءوزى سولاي تۋدى، سولاي اياقتالدى. وقىرمانىمدى الدەقايدا جەتەلەپ اپاردىم، ارى قاراي ءوزى جۇرەتىن بولار. كەيبىرەۋ تانيدى، كەيبىرەۋ تانىمايدى. ءبىر قىزىعى، مەنىڭ پروزامدى پوەزيا وكىلدەرى جاقىن تۇتاتىن ءتارىزدى. تەمىرحان مەدەتبەك «ميلليون جىلان، ميلليون ارا جانە مەن» اتتىءاڭگىمەمدى تالداپ بەرگەندە انادان جاڭا تۋعانداي ايران-اسىر قالدىم. جاركەن بودەش «سوقىر» دەگەن اڭگىمەمدى مەنىڭ وزىمنەن ارتىق تانىعانداي كۇي كەشىردى. ۇلىقبەك ەسداۋلەت «ۇلپىلدەك» اتتى حيكاياتىمنىڭ ىشىنە كىرىپ پىكىر ايتقاندا تاعى تولقىدىم. وسى حيكايات تۋرالى يران-عايىپ سىرتىمنان ءبىر جاقسى ءسوز ايتىپ ءجۇر دەيدى، ءبىراق ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەن جوقپىن. ورازاقىن اسقار دا، سەيفوللا وسپان دا، قۋانىشباي قۇرمانعاليەۆ تە، جاناربەك ءاشىمجان دا، تاعى باسقالارى بارى - اقىن. ال پروزاداعى ارىپتەستەرىم جىم-جىرت. قىزىق...
كەيىپكەرلەرىمنىڭ تازا ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. سودان با، ورتادان قاشادى. ءوزىم دە سونداي بولۋىم مۇمكىن. بىلايشا ايتقاندا،
مەنىڭ جانىم جۇدىرىقتاي قۇس ەدى،
قايدا بارىپ قوناقتارىن بىلمەگەن،
بۇل كورگەنىم ءوڭ سىقىلدى ءتۇس ەدى،
جەر-دۇنيە ءبارى كوكتەپ، گۇلدەگەن،
قونام دەسە، اعاشتار ءتۇر جايقالىپ،
قۇستار شۋلاپ، ورتاسىنا شاقىرىپ،
مەنىڭ قۇسىم قونا المايدى جاي تاۋىپ،
ۇشسا، قايتىپ قونا المايتىن
ماقۇلىق...
يمانداي شىنىم دەمەي-اق قويايىن، ءبىراق بارىم - وسى.
- ءسىز ولەڭ دە جازاتىن با ەدىڭىز؟ ونى ءبىز، قالىڭ وقىرمان، نەگە بىلمەيمىز؟
- ورازاقىن اسقار وتكەندە «پروزانى تاستا، پوەزياعا كوش» دەگەن. ءديدار امانتاي «پوەزيا - ءسابيدىڭ بىلدىرى» دەگەن سياقتى ءبىر ءسوز ايتقان-اۋ دەيمىن. مەن دە سونداي كوزقاراستامىن. ايتپەسە كەيدە ىشىمە سىيماي كەتەتىن ولەڭدەر ءبىراز بار. ولەڭ دەپ باستىرۋعا ىڭعايسىزدانىپ، ءبىر جاعىنان الدىڭعىلارىنداي جوعالىپ كەتپەسىن دەپ، ەپتەپ پروزالىق شىعارمالارىمنىڭ ىشىنە سىنالاپ كىرگىزىپ جىبەرىپ ءجۇرمىن. سىناسا، كەيىپكەرىمدى سىناسىن دەگەن دە ءتۇرىم شىعار. ال وزىمە ۇناي ما، بىلمەيمىن.
- كەيبىر شىعارمالارىڭىزدان تۇسپال، الدەنەنى مەڭزەۋ بايقالادى. اركىم ويىنا كەلگەنىن جازىپ، اۋزىنا كەلگەنىن ايتىپ جاتقان بۇگىنگىدەي ۋاقىتتا اللەگورياعا جۇگىنۋىڭىزگە نە سەبەپ؟ ءوزىڭىز ومىردە قانشالىقتى شىنشىل، قانشالىقتى تۋراشىلسىز؟
- كەيدە «جالاڭاشتانبايىقشى» دەپ ايقاي سالعىڭ كەلەدى. ورالحان بوكەي ءدال سولاي ايتار ەدى. ءبىر-اق ءسوز، سوعان ءبارى سىيىپ تۇر. يەسىز ءۇيدى جىن-شايتان جايلايدى. «ميلليون جىلان، ميلليون ارا جانە مەن» دەگەن اڭگىمە وسى تۋرالى. شەكارالىق اۋدانداردىڭ حالى مۇشكىل كەزدە جازىلعان مۇڭدىلاۋ اڭگىمە. ءبىر قالامداسىم «وقىعاندا مىڭ-ميلليون قۇمىرسقا ءورىپ بارا جاتقانداي ارقام جىبىرلادى» دەدى، راس ايتقان شىعار. مەڭزەۋ دەگەن - وسى! ال قانشالىقتى شىنشىل، تۋراشىلسىز دەگەنگە نە ايتسام ەكەن؟ بىردە تۇرسىنجان شاپاي قالاداعى اۋاسى تازا شاعىن اۋدانعا كوشتى. «اۋاسى تازا جەرگە بارىپسىڭ عوي» دەسەم، «سالىستىرمالى تۇردە» دەيدى. سول ايتپاقشى، شىنشىلدىعىمىز «سالىستىرمالى تۇردە» عوي.
«ەكىنشى «پ» دەگەن ساتيرالىق پوۆەست جازىپ ەدىم، نەگە ەكەنىن، ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ قولجازبا كۇيىندە وقىپ، ۇناتتى. «تاڭ شولپان» جۋرنالىندا باسىلدى. شىنشىلدىعىمىز سودان اسا الماعان شىعار، كىم بىلگەن. الايدا ماسەلە ايقايلاپ ايتۋدا ەمەس. ءار نارسەنى، ءار جاعدايدى ءبىر-بىرىمەن سالعاستىرىپ كورەسىڭ. وتباسىنىڭ بىرلىگىن ويلاعان سياقتى، وتاننىڭ دا تىنىشتىعىن ويلايسىڭ. بۇل تىرلىگىمىزدىڭ بارلىعىنا بولاشاق ءوزى باعاسىن بەرەر. ال مەن شىعارماشىلىقتىڭ شىنايىلىعىنان ەشقاشان اينىعان ەمەسپىن. ول ءوزى - قىلكوپىردەن وتكەندەي نازىك نارسە. ءتۇسىندىرىپ تە ايتا المايمىن. بىرەۋلەر «قولىڭىزدا تۇر عوي، ءوزىڭىز تۋرالى جازعىزبايسىز با» دەيدى. مەن، ءسىز ايتپاقشى، تابيعاتىم قاراپايىم بولسا دا، جان دۇنيەم ءوزىم دە تانىپ بولماستاي كۇردەلى سەزىمدەردى باستان وتكەرىپ جۇرگەن اداممىن. جان دۇنيەمە اركىم ءبىر ءۇڭىلىپ، جازا الماس. ودان دا جايىما جۇرگەنىم جاقسى دەپ شەشتىم.
- ادەبيەت پەن پۋبليسيستيكانى قاتار ۇستاپ، ءسوز مايدانىنىڭ ەكى سالاسىندا دا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇرسىز. جالپى، ءوزىڭىز قالاي ويلايسىز، بۇگىنگى ادەبيەت وقىرمان سۇرانىسىن قانشالىقتى قاناعاتتاندىرىپ وتىر؟
- ارينە، كوپ دۇنيە جازىلىپ جاتىر، كوپ تاقىرىپ، سان الۋان ماسەلەلەر قوزعالۋدا. ءبىراق ءبارىبىر سوڭعى كەزدە قۇبىلىسقا اينالعان ەرەكشە دۇنيە ەلدە دە جوق، مەندە دە جوق. وقىرماننىڭ رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن دۇنيەلەر جازا الماي جاتىرمىز. وقۋشى كەزىمىزدە «جالىن» جۋرنالىنا تولەن ابدىكتىڭ «وڭ قول» دەگەن پوۆەسى باسىلدى. سول شىعارمانى بۇكىل مەكتەپ بولىپ تالاسىپ وقىدىق دەسەم، وتىرىك ەمەس. باسقاسى باسقا، ءتىپتى كۇنى بويى دوپ تەپكەننەن باسقاعا قىزىقپايتىن بالالاردىڭ ءوزى سول دۇنيەنى باس الماي وقىدى. ياعني «وڭ قول» قازاق ادەبيەتى ءۇشىن جاڭالىق بولدى. بۇگىندە تاپ سونداي ەرەكشە شىعارمالار تاپشى. بىلاي قاراساڭ، جازۋشىلاردىڭ قالامىن قۇرعاتقان كەزى جوق. بىرەۋلەر ادامدى قويىپ، ءتىپتى قۇداي تۋرالى جازىپ جاتىر. وقىرماننىڭ نازارىن اۋدارسام دەگەن نيەتتەرى شىعار، ءبىراق ازىرگە ايتارلىقتاي ناتيجە بايقالمايدى.
- شىعارمالارىڭىزدىڭ ىشىندە ءوز ومىرىڭىزگە، ءوز باسىڭىزدان وتكەن وقيعالارعا ارنالعانى بار ما؟ مىسالى، قانداي اڭگىمە، پوۆەستەردەن ءسىزدىڭ بەينەڭىزدى كورۋگە بولادى؟
- كورمەگەن، بىلمەگەن نارسەنى جازا المايمىن، تۋرا كوشىرە دە سالمايمىن. جاستاۋ كەزىمدە ءۇستىرت جاققا جولساپارعا باردىم. قارويدا ماڭعىستاۋدىڭ تۇيەشىلەرىمەن بىرگە جابايى ءيت اۋلادىق. ول كەزدە تۇيەشىلەردىڭ استىندا - ءبىر-ءبىر موتوسيكل. ءبىز فەرما مەڭگەرۋشىسى ەكەۋمىز سۋ تاسيتىن ماشينەگە ءمىنىپ العانبىز. جابايى بولىپ كەتكەن يتتەر ماڭ دالادا تۇيەگە اۋىز سالا باستاعان ەكەن. تۇيەشىلەر ءبىرتالاي ءيتتى موتوسيكلمەن قۋالاپ ءجۇرىپ، قىرىپ سالدى. ءولىپ جاتقانداي كورىنگەن ءبىر قارالا ءيت، اۋرۋ تاراماسىن دەپ، ۇستىنە جاعارماي قۇيىپ ورتەگەندە، اتىپ تۇرىپ، لاپىلداعان كۇيى ماشينەمىزدىڭ استىنا قويىپ كەتكەنى. جۇرگىزۋشىسى جانكەشتى ەكەن، كابيناعا قارعىپ ءمىنىپ، وتالدىرىپ، الىپ قاشىپ ۇلگەردى، ايتەۋىر. سودان الماتىعا كەلە سالىپ، «مۇنار، مۇنار، مۇنارا» دەگەن حيكايات جازدىم. ونىم سول كەزدەگى كومسومول مەن «جالىن» جۋرنالىنىڭ سىيلىعىن الدى. كەيىن سۆەتقالي نۇرجانوۆ جازۋشىلار وداعىنىڭ الدىندا كەزدەسىپ قالىپ: «جوق، ءبىزدىڭ جاقتىڭ ادامدارى ونداي ەمەس»، - دەپ رەنىش ايتقانداي بولدى. «مال اشۋى - جان اشۋى» دەگەن، تۇيەشىلەردە نە كىنا بار؟!.
- ەرتەرەكتە جازىلىپ، ىلە-شالا كينوعا اينالعان اڭگىمەڭىز «جانسەبىلدەگى» مۇگەدەك مۇقاتاي بەينەسىنەن ءبىر عانا ادامنىڭ ەمەس، بۇكىل ۇلتىمىزدىڭ كەشەگى-بۇگىنگى بولمىسىن، تاعدىرىن كورگەندەي بولامىز. ۇلتتىڭ بىتەۋ جاراسىنا اينالعان ءبىرقاتار وزەكتى ماسەلەگە ءسىز ودان كەيىن دە تالاي رەت قالام تارتتىڭىز. ءبىراق سولاردىڭ ءدال «جانسەبىلدەي» اۋىزعا ىلىگىپ، ۇلكەن پىكىر تۋدىرعانىن بايقامادىق. مۇنىڭ سىرى نەدە؟
- مەن كوپ قاتەلەستىم عوي. ەشكىممەن باسەكەلەس بولعان جوقپىن. شىعارماشىلىق ادامى ءۇشىن سونىڭ ءوزى دە - قاتە. كوپ ۋاقىتىم بوسقا ءوتتى. ەندى ورنىن تولتىرا الماي الەكپىن. ءبىراق بۇل ومىرگە دە وكىنىش جوق. جاقىندا قارلىعا دەگەن قىزعا «جاپپاي بارىپ كورەتىن كينو، جاستانىپ جاتىپ وقيتىن كىتاپ نەگە جوق؟» دەگەن ماقالا جازدىردىم. سونىڭ ىشىندە ءوزىم دە بارمىن. ءبىراق الگى ايتقان «ۇلپىلدەك» اتتى حيكاياتىم وتكەن جىلى «جاس الاش» گازەتىندە باسىلدى دا، سوعان كوپ جىلى ءسوز ەستىدىم. جامبىلدا ب.مومىش ۇلىنىڭ تويىندا كوزى اشىق ءبىر ۇلكەن كىسى قاسىمىزعا كەلىپ: «ۇلپىلدەگىڭدى» سودان بەرى تالاي جەردە «وقىڭدار» دەپ ايتتىم»، - دەدى.
باتىس وڭىردەن امانتاي وتەگەنوۆ تەلەفون شالىپ، «مىناۋىڭدى اۋدارتايىق» دەپ ۇسىنىس جاسادى. جاس كۇنىمدە «تارعىل توبەتتىڭ يەسى» دەگەن اڭگىمەمدى ءبىر جىگىتتەر وزىمە ايتپاي، ورىسشاعا اۋدارىپ اكەلىپ ەدى. سول كۇندەر ەسىمە ءتۇسىپ، اجەپتاۋىر قۇلاعىمدى قايشىلاپ، ەلەڭدەپ قالدىم. ال «جانسەبىلگە» كەلسەك، ول زاماننىڭ سۇرانىسى بولدى. ءجونى بولەك. سول سياقتى، «قاسقىر-ادام» دەگەن حيكاياتىمدى «قازاق فيلم» ءبىر رەجيسسەردىڭ وتىنىشىمەن ساتىپ الدى، كينو جاسايمىز دەپ مىجعىلاپ جاتىر، كورەرمىز. ءبىراق سوڭعى ۋاقىتتا مەن ادەبيەتتە ءوزىمدى ءالى دە دالەلدەيمىن دەگەن ىشكى سەنىم پايدا بولدى، ونى دا ۋاقىت كورسەتە جاتار...
- «قالا» دەگەن اڭگىمەڭىزدەگى كەيىپكەرىڭىز ءبىر جاعدايعا بايلانىستى كورىپكەلگە جۇگىنەدى. سويتە تۇرا، وعان سەنىپ، تولىقتاي مويىنداپ، ءىشتارتا دا قويمايدى. وسىنداي ساتتەر ءوز باسىڭىزدان ءوتىپ كوردى مە؟ ەمشى، بالشى، كورىپكەل اتاۋلىمەن قانشالىقتى دوسسىز نەمەسە قاسسىز؟
- ءوتتى. اللانىڭ جولىندا كۇنا دەسە دە، سولاي بولدى. قۇداي ءوزى كەشىرسىن دەپ قويايىن. اندا-ساندا سونداي ءبىر كەلىنشەكپەن سىرلاسامىن. الداعى ءومىردى بىلۋدەن بۇرىن قۇپياسىنا ۇڭىلگىم كەلگەندىكتەن شىعار. مۇحتار اۋەزوۆكە جاس كۇنىندە لەنينگرادقا جول تارتقاندا جولاي كەزدەسكەن بىرەۋدىڭ ايتقانى 63 جاسىندا ءدال كەلىپتى. اندرە مورۋانىڭ «بالزاكتىڭ ءومىربايانىندا» سونداي نارسە كوپ كەزدەسەدى. قازىبەك بەكتىڭ قولجازباسىندا وتەگەن باتىرعا قاتىستى سونداي ءبىر ەپيزود بار. بالكىم، مۇنىڭ ءبارى انشەيىن شالىق سياقتى بىردەڭە شىعار، كىم بىلگەن. الايدا اركىمگە سەنىپ الاڭداعانشا، اللاڭدى تانىپ، ءوز سەنىمىڭمەن ءومىر سۇرگەن دۇرىس قوي دەپ ويلايمىن.
- جالپى، كۇندەلىكتى ومىردە ءارتۇرلى قۇبىلىستار مەن وقيعا اتاۋلىعا بەتپە-بەت كەلگەندە، ولاردىڭ دىنگە سىيىساتىنى-سىيىسپايتىنى ءسىزدى ويلاندىرا ما؟ مۇندايدا قاي جاعىنا كوبىرەك مويىنسۇناسىز؟
- بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋىم قيىن. تاسقا باسىلعان سوزگە قاتتى سەنەتىن بىرەۋلەرگە زالالىم ءتيىپ كەتۋى مۇمكىن. قورقامىن، سىيلايمىن، قۇرمەتتەيمىن. ءبىراق كوزسىز ەمەس. سوندىقتان ءداستۇر مەن ءدىندى سوعىستىرىپ قوياتىندارعا قارسىمىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ، ءوزىمىزدى-ءوزىمىز سەنىمنەن ايىرىپ جىبەرۋىمىز دە كادىك ەمەس قوي. مەن قازىر بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان «بالدىرعان»، «اق جەلكەن»، «ۇلان»، «درۋجنىە رەبياتا» گازەت-جۋرنالدارىنىڭ باسىن قوسقان جەردەمىن. وتكەندە ءدىني باسقارمامىزدىڭ اپپارات جەتەكشىسى قايرات جولدىبايمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىردىق. ءسىز سۇراعان نارسەنى سول كىسىدەن ءبىز دە سۇرادىق. بايقاعانىم، ول كىسى ءداستۇردى سىيلايدى ەكەن. راس، «قۇمالاقشىعا سەنەسىز بە» دەگەن سۇراققا ءوزىنىڭ باسىنان وتكەن ءبىر جايتتى ايتىپ، كۇلدىرىپ الدى. ال مەنىڭ جەكە پىكىرىم، الاياق بىرەۋلەر بولماسا، ادامنىڭ ىشىنە كىرىپ سىرلاسقاندا تۇرعان ەشتەڭە جوق شىعار...
- قالاي ويلايسىز، جاقسى پروزاشى مىندەتتى تۇردە اقىلدى ادام بولۋى كەرەك پە؟ نەمەسە ءسىزدىڭ جازۋشى رەتىندەگى تابىسىڭىزدىڭ كىلتى نەدە؟
- سەزىمدە. سەزىم جەتەگىندە جۇرسەم، جاقسى جازاتىن سياقتىمىن. اراق-شاراپقا قاسپىن. قادىر اعامىز ايتىپ ەدى «ماس ادام قالاي جازادى» دەپ. ءبىراق لاس بىردەڭە ارالاسپاسا، سەزىم دەگەن جامان نارسە ەمەس. جۇبايىڭدى سىيلاعانعا، سىيلاسقانعا ەشتەڭە جەتپەيدى. وت اناسىن سىيلاماعان ادام بالا-شاعاسىن ۇلارداي شۋلاتادى. ءبىزدىڭ سەزىم دەگەن - ناقتى ومىردەن گورى، قيالعا جاقىن نارسە.
- «شىركىن، شەكەر!» اتتى اڭگىمەڭىزدەگى ساعيدوللا ىنجىقتىعىنان، قورعانشاقتىعىنان قولىنداعى التىننان ايىرىلادى. تاپ مۇنداي بولماسا دا، الدەبىر كەرتارتپا مىنەزدەر سالدارىنان ومىرگە ەسە جىبەرىپ الاتىن ساتتەر سىزگە قانشالىقتى تانىس نەمەسە قانشالىقتى جات؟
- «شىركىن، شەكەر!» قايلاسىزدىقتىڭ قايعىسى عوي. ەسەڭ كەتپەسە، ءومىر ءومىر بولا ما؟!..
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
دەرەككوز: «الاش ايناسى» گازەتى. 2011
