وققا ۇشقان وعلاندار نەمەسە نىساناعا ىلىنگەن نوياندار
ونداي ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار قازاقستاندا دا قاپتادى. قاشاندا اسىرا سىلتەۋگە اۋەس حالقىمىز سپورتشىلاردىڭ تۇگەلىن قاراقشىلار مەن توناۋشىلارعا، ياعني رەكەتكە بالادى.
ارينە، ولاردىڭ اراسىندا دا زاڭسىز ارەكەتتەرگە بارىپ، قولدارىن قانعا بوياعاندار بولدى. ءبىراق بالۋاندار مەن بوكسشىلاردىڭ بارلىعىن بانديت دەپ اتۋ قيسىنعا كەلمەيدى. ويتكەنى، ول كەزدە تەك سپورتشىلار ەمەس، وزگە دە كاسىپ يەلەرى زاڭدى بۇزىپ، حالىقتى زار يلەتتى ەمەس پە. زاڭ قۇرىعىنا ىلىنگەندەر اراسىندا تاسى ورگە دومالاعان بيزنەسمەندەر دە، ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ دا بولعانى جاسىرىن ەمەس. بۇل ءبىر قيىن زامان ەدى عوي. باتىر قايدا، باعىلان قايدا، دوس قايدا، دۇشپان قايدا ەكەنىن ايىرىپ بولا المايسىڭ. سول ءبىر اپاي-توپاي زاماندا ۇلتىمىز وزدەرىنىڭ تالاي سۇيىكتى ۇلدارىنان ايىرىلدى.
تىشقان جىلى تابالدىرىقتان اتتاعان تۇستا بوكستان جاستار اراسىندا الەم بىرىنشىلىگىنىڭ جۇلدەگەرى مۇحتار رۇزبايەۆتىڭ ماي قىزمەتكەرلەرى قولىنان قازا تاپقانى جايىندا اقپارات ەل-جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزدى. ساقشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك، سەيفۋللين كوشەسى مەن رايىمبەك داڭعىلىنىڭ قيلىسىندا ولار «تويوتا-سيۋرف» كولىگىن توقتاتقان. ىشىنەن اتىپ شىققان ءۇش جىگىت پوليسەيلەرگە شابۋىل جاساپ، وزدەرىن تارپا باس سالادى. بار پالە سودان باستالعان. ال جابىرلەنۋشى جاق بۇل دايەكتىڭ بارلىعىن جوققا شىعارىپ، ماي قىزمەتكەرلەرى زاڭسىز قارۋ قولداندى دەيدى. قايسىسى راس، قايسىسى وتىرىك ەكەنىن ءدال قازىر ايتۋ قيىن. ونى انىقتاۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قۇزىرىندا. ءبىر انىعى، بۇل جاڭجالدىڭ اقىرى ادام ولىمىنە اكەپ سوقتىرىپ، ورىمدەي ءبىر ازامات اجال تىرناعىنا ىلىكتى.
وكىنىشكە قاراي، سپورتشىلار قاۋىمىنا قاتىستى بۇل ءبىرىنشى وقيعا ەمەس. جارايدى، جوعارىداعى جاعدايدا سپورتشى مەن ساقشىلار اراسىندا كيكىلجىڭ شىقتى دەيىك. ونىڭ اق-قاراسى ەرتەڭ-اق بەلگىلى بولادى. ال تاپسىرىسپەن كىسى ولتىرۋشىلەر قولىنان قازا تاپقان وعىلاندارىمىز قانشاما. سونى ويلاساق، جانىمىز تۇرشىگىپ، توبە شاشىمىز تىك تۇرادى.
1996 - جىلدىڭ 21- تامىزى. كەش قارايىپ باتقان تۇستا قازاق سپورتىنىڭ قامقورشىسى، بالۋان-باپكەر وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ماردان ساپاربايەۆتى بەلگىسىز بىرەۋ اتىپ ولتىرسە، 2000 - جىلى سامبودان الەم چەمپيونى، الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى اسقار شايحيەۆ ءۇيىنىڭ ىرگەسىنە كەلىپ، كولىگىنەن تۇسكەلى جاتقاندا تۇتقيىلدان شىعا كەلگەن قاراقشى ءتورت مارتە وق اتتى. اتاقتى بالۋان سول جەردە كوز جۇمدى. شىمكەنت پەن ورالدا بولعان وقيعالار سالدارىنان حالقىمىز ەكى بىردەي اپتالداي ازاماتىنان ايىرىلدى. ال كيللەر ءالى قولعا تۇسكەن جوق.
جالدامالى جانالعىشتاردى جالداۋدا ورال مەن قاراعاندى قالالارى الدارىنا جان سالماي تۇر. باتىس قازاقستان وبلىسىندا ا.شايحيەۆتەن بولەك، م.كەتەبايەۆ، ت.ساتيەۆ، ج،ءشارىپوۆ، ا.قاسىموۆ سىندى ساڭلاقتار قاراقشى قولىنان قازا تاپتى. ال قاراعاندى دا جەرگىلىكتى سپورت مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى، كەزىندەگى بوكسشى راقىم ورازبايەۆ پەن تاعى ءبىر تانىمال بىلعارى قولعاپ شەبەرى بوران مىرزابەكوۆتى ءدال ەسىگىنىڭ الدىندا بەلگىسىز بىرەۋلەر اتىپ تاستادى. ودان وتكەن سوراقى ءبىر وقيعا كومىرشىلەر قالاسىنداعى «وفسايد» ءدامحاناسىندا ورىن الدى. اتالمىش دەمالىس ورنىنا باس-كوكتەپ كىرگەن ونشاقتى جىگىت سول جەردە وتىرعانداردى سىرتقا قۋىپ شىعىپ، ەسىكتى ىشتەن ىلگەن. سودان توردە وتىرعان ءبىر توپ ازاماتقا «كالاشنيكوۆ» اۆتوماتىمەن وق جاۋدىرادى. ءبىراز ۋاقىت وتە قىلمىس ورنىنا جەتكەن پوليسەيلەر ءدامحانانىڭ ىشىنەن بەس ادامنىڭ ءمايىتىن تابادى. جان ءتاسىلىم ەتكەندەر اراسىندا بوكستان ازيا چەمپيونى، اتلانتا وليمپياداسىنا قاتىسۋشى بەكتاس ابۋباكىروۆ تا بار ەدى. مىنە، وسىدان كەيىن قاراعاندىنى قاندى قالا دەمەسكە ءلاج بار ما؟!
سەمەيدەگى «پولكوۆنيك» ارالىندا ءوزىنىڭ ءىنىسى ءارى شاكىرتى دارىن سايىندى كەزەكتى ءبىر جارىسقا ازىرلەپ جاتقان جاس باپكەردى تانىس جىگىتى ىزدەپ كەلىپ، تىسقارى جەرگە شاقىرادى. ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ەكەۋى سوزگە كەلىسە الماي، ونىڭ اقىرى جاڭجالعا ۇلاستى. جەكپە-جەكتە شىقسا، جەڭە المايتىنىنا كوزى جەتكەن قارسىلاسى سومكەسىنەن مىلتىعىن شىعاردى. تارس ەتكەن دىبىس الىسقا ەستىلەدى. ءسويتىپ، جاسى وتىزعا دا تولماعان ءورىمدى جاس ازامات سايىندى جارىق دۇنيەمەن قوش ايتىستى.
2002 - جىلدىڭ 14- شىلدەسى. جول تورىعان قاراقشى الماتى قالاسى اۋەزوۆ اۋدانىنداعى ۋاقىتشا اۆتوتۇراقتاردىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىندەگى ايگىلى بوكسشى، داڭقتى باپكەر ءابدىسالان نۇرماحانوۆتىڭ ىزىنە ءتۇستى. ابەكەڭ ۇيىنە جەتىپ، پاتەرىنە بەتتەگەندە كيللەر تۋ سىرتىنان وق اتتى. بۇل وقيعادان قۇلاعدار بولعان حالىق «قازاقتىڭ قادىرلى اقساقالىن ولىمگە قيعان كىم ەكەن؟»، - دەپ قاتتى قايعىردى. سويتسەك، بار پالە وزىمىزدەن ەكەن. وق اتقان ورىس جىگىتى بولعانىمەن، تاپسىرىس بەرگەن قانداسىمىز بولىپ شىقتى. كوپ ۇزاماي قىلمىسكەرلەر قولعا ءتۇسىپ، بارلىعى ءتيىستى جازالارىن الدى.
1995- جىلى الماتىدا تاعى ءبىر جانتۇرشىگەرلىك وقيعا بولعان. تولە بي جانە «درۋجبا» كوشەسىنىڭ قيلىسىنا تۇرعان «مەرسەدەستىڭ» ىشىنەن كيكبوكستان اسا اۋىر سالماقتاعى قازاقستاننىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى ەرحان سادىقوۆتىڭ ءولى دەنەسى تابىلدى. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ وسى قىلمىسقا قاتىسى بار كۇدىكتى ادام ۇستالدى. سويتسەك، ول ءوزىنىڭ دوسى بولىپ شىقتى. قاسىنداعى قۇرداسىنىڭ كۇننەن كۇنگە داۋلەتى تاسىپ، تاسى ورگە دومالاي باستاعانىن كورە الماعان بەيشارا ءوزىنىڭ جەكە كولىگىندە ەش الاڭسىز وتىرعان ەرحانعا تاپانشا كەزىنگەن.
رەسپۋبليكالىق تاەكۆوندو فەدەراسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بەكسەيىت تۇلكيەۆتى ءوز گاراجىندا بەيمالىم بىرەۋ ءولتىرىپ كەتتى. ول - سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى جىگىت ەدى. سپورتتتاعى تابىسى ءبىر بولەك، ال سۋرەتشىلىك تالانتى قانداي ەدى. دوپتى حوككەيدىڭ حاس شەبەرى مارات جەكسەمبەكوۆتىڭ پاتەرىنە ەنگەن جاۋىز جيىرما جەردەن پىشاق سالىپ، سۇرمەرگەندى اسقان ايۋاندىقپەن ولتىرگەن. سوناۋ گەرمانيادان ەلىن اڭساپ كەلگەن مۇستافا وزتۇرىكتىڭ دە ءوز اجالىمەن ءولدى دەگەنگە كوپشىلىك سەنە قويمادى. كەشە عانا جيىرماداعى جىگىتتەرمەن جۇلقىسىپ جۇرگەن ارىستاي ازاماتتىڭ قاپيادا كوز جۇمۋى ءالى دە جۇمباق.
سونداي-اق، كەزىندە قازاقستان سپورتىنىڭ داڭقىن اسىرعان وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى اراسىندا دا ءولىم-جىتىمدەر كوپ. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن الماتىدا قول كۇرەسىنەن الەم چەمپيونى الەكساندر چيۆانين و دۇنيەگە اتتاندى. ەل اراسىندا «چيۆانين قىلمىستىق توپتىڭ سەركەسى بولاتىن» دەگەن قاۋەسەت بار. تانىمال كيكبوكسشى اليك جاليلوۆقا بۇزاقىلار كوشەدە پىشاق سالعان. الايدا، قۇداي ساقتاپ، اليك امان قالدى. وڭتۇستىك استاناداعى ءدامحانالاردىڭ بىرىندە توبەلەس شىعىپ، قوس بىردەي فۋتبولشى پىشاققا ءتۇستى. اۋىر جاراقات العان ۇلتتىق قۇرامانىڭ مۇشەسى يليا بياكوۆتى دارىگەرلەر اجال تىرناعىنان ازەر دەگەندە امان الىپ قالدى. سەۋل وليمپياداسى، الەم جانە ەۋروپا چەمپيوناتتارىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى الەكساندر ميروشنيچەنكو جارىق دۇنيەمەن قوشتاستى. قوستاناي وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسى «ميروشنيچەنكو توعىزىنشى قاباتتاعى پاتەرىنەن پودەزگە شىعىپ، شىلىم شەكپەك بولعاندا قۇلاپ كەتتى» دەگەن دەرەكتى العا تارتتى. ءبازبىرەۋلەر بۇل تاپسىرىسپەن ىستەلگەن قىلمىس دەيدى. ويتكەنى، وسىدان بىرەر جىل بۇرىن سەۆوستيانوۆ دەگەن دوسىمەن بىرگە ول كاسىپكەرلىكپەن اينالىستى. ال سول بيزنەسمەندى بوكسشىنىڭ كوز الدىندا بەك ەسىمدى بەلدى ءبىر دوكەي اتىپ ولتىرگەن. كەيىن وسى ىسكە ول كۋاگەر رەتىندە تارتىلدى. «ميروشنيچەنكونىڭ ءولىمى وسى وقيعامەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن»، - دەگەن دە بولجام ايتىلدى. سونداي-اق، تاراز قالاسىندا ەل فۋتبولىنداعى ەلەۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى ولەگ ليتۆينەنكو اسىلىپ ءولدى. بۇل - رەسمي مالىمەت. ال سۇرمەرگەن اسىلىپ ءولدى مە، الدە بىرەۋ اسىپ ءولتىردى مە، ول بىزگە جاعى بەيمالىم.
وسىدان بىرنەشى جىل بۇرىن بەتپەردە كيگەن ءبىر توپ ادام اتاقتى بالۋان ابىلسەيىت ايقانوۆتى سوققىعا جىقتى. وسىنداي وقيعانى داڭقتى بوكسشىلارىمىز نۇرجان سمانوۆ پەن ەرماحان ىبرايىموۆ تا باسىنان وتكەردى. بۇل دەرەكتەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى كوپشىلىككە ءمالىم بولدى.
سپورت الەمىندە وزىندىك بەدەلى بار تۇلعالارعا ءتۇرلى ايىپ تاعىلىپ، تۇرمەگە ءتۇسۋ وقيعالارى دا ءجيى كەزدەسەدى. ارينە، ولاردىڭ اراسىندا «زاڭعا تۇكىردىم» دەپ، اقىرى تەمىر توردىڭ ار جاعىنان ءبىر-اق شىققان دوكەيلەردە جوق ەمەس. دەگەنمەن دە قانداستارىنىڭ باسىنا قاۋىپ تونگەندە جاۋدىڭ وعىنا ءبىرىنشى بولىپ كەۋدەسىن توسۋدان تايىنبايتىن ۇلداردىڭ باعى بايلانۋى قانداي وكىنىشتى. سونداي جىگىتتەردىڭ ءبىرى - سابىرجان ماحمەتوۆ. قازاقستان كيكبوكسينگىن عالامات زور بيىككە كوتەرىپ، قازاق جەكپە-جەكتە ەشكىمنەن جەڭىلمەيتىنىن تورتكۇل دۇنيەگە پاش ەتكەن ساڭلاققا «بوپسالاۋشى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، ول بىرنەشە جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. جالپى سابىرجاننىڭ سەرىلىگى جايىندا حالىق اراسىندا ءتۇرلى اڭگىمەلەر تاراعان. ول كىسى رەسپۋبليكامىزدا رەكەت دەگەن پالە قاپتاپ، جان-جاقتان كەلگەن كەلىمسەكتەر قازاقتىڭ اياۋلى ازاماتتارى مەن اۋقاتتى مىرزالارىنا ءتىس باتىرا باستاعاندا اراشا ءتۇسىپ، قاجەت كەزدە ولاردىڭ قالپاقتارىن قايقايتىپ، ەندى كەلمەستەي ەتىپ، كەرى قايتارىپ وتىردى دەسەدى.
قوردايدا كۇرەس ۇيىرمەسىن اشىپ، ءوز شاكىرتتەرىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋدى ارمانداعان اعايىندى اقبايەۆتاردىڭ دا تاعدىرى ادام قىزىعارلىق ەمەس. ولارعا «قورداي» بەكەتىنىڭ باستىعىن ءولتىرتتى دەگەن ايىپ تاعىلدى. ءسويتىپ، ءبىر وتباسىنىڭ ەكى بىردەي مۇشەسى ءولىم جازاسىنا كەسىلدى.
قازاقستان سپورتىنىڭ قارالى بەتتەرىن پاراقتاي بەرسەك، جول اپاتىنان نەمەسە وزگە دە سەبەپتەرمەن ناعىز كەمەلدەنگەن شاعىنداءومىردەن وتكەن سپورتشىلاردىڭ كوپ ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى. بەلگىلى كاراتەشى قايرات مولداجانوۆ، ەركىن كۇرەستەن قازاقستان قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى تۇراربەك ماعاجانوۆ، تانىمال بوكسشىلار كسرو بىرىنشىلىگىنىڭ قولا جۇلدەگەرى مۇحتار جاپارقۇلوۆ، رەسەي چەمپيونى مارات بەكەجانوۆ، ك س ر و كۋبوگىنىڭ جۇلدەگەرى عاني ەشەكەنوۆ، جاستار اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى باۋىرجان اقشولاقوۆ، مىقتى كيكبوكسشى ەرحان سادىقوۆ، دارىندى فۋتبولشىلار باقىتجان ەڭسەبايەۆ پەن ءانۋار نىسانبايەۆ سىندى ساڭلاقتار ءتىرى بولسا ءالى دە ەل سپورتىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرەر ەدى-اۋ.
مىنە، وسىلاي تىزبەكتەي بەرسەك، وسىنداي جانتۇرشىگەرلى وقيعالاردىڭ كۋاسى بولامىز. ەگەر وسىنداي جاعدايلار ەكونوميكامىز قۇلدىراپ، زاماننىڭ اپاي-توپايى شىققان توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى مەن بەل ورتاسىندا ورىن الىپ جاستا، ءبىر ءسارى. ول ءبىر - باتىر مەن باعىلاندى، وعىلاندار مەن وپاسىزداردى ايىرا الماي جاتقان كەز ەدى. ال قازىر كوش تۇزەلدى، ەلىمىز ەڭسە تىكتەدى. ءبىراق سولاي بولا تۇرا، ەل سپورتىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان ساڭىلاقتاردى سۇم اجال ارامىزدان جۇلىپ اكەتىپ جاتىر. اينالدىرعان التى-جەتى جىلدىڭ ىشىندە تالاي ورىمدەي ازاماتتارىمىزدان ايىرىلدىق. وعان كىنالى كىم؟
عالىم سۇلەيمەن
دەرەككوزى: «نامىس» سايتى. 2011
