بايولكەگە باستاعان ساپار

جولىمىزدىڭ ايالى

كوزىم ءىلىنىپ كەتىپتى. ءبىر قاراسام بيىك جوتادان ەڭىسكە قاراي ءتۇسىپ كەلەدى ەكەنبىز. جول دەيتىن جول ەمەس. ءىرىلى-ۇساقتى شاقپاق تاستار شاشىلىپ جاتىر. ءار جەردە الداتومپەك قۇساعان تاستار تاسباقانىڭ قابىعىنداي توڭكەرىلىپ تۇسكەن. ماشينا باۋىرجاننىڭ شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا مىسىق تابانداپ كەلەدى.

ايتپەسە مىناۋ ءتورت دوڭگەلەكتى تەمىر تۇگىلى ەكى اياقتى ادامىڭ تۇسەتىن جەر ەمەس. باسقالارىن قايدام، ءوزىم ىشتەي يمانىمدى ءۇيىرىپ وتىرمىن. زورعا دەگەندە ەتەككە تۇستىك-اۋ، ايتەۋىر. الايدا سىن مۇنىمەن بىتپەپتى. سارقىراعان اققول وزەنىنىڭ جاعاسىن بويلاپ كەلەمىز. كولىكتىڭ سول جاق اياعى - سۋعا تيەر-تيمەس تارلاۋىت. ءوزىم دەمىمدى زورعا الىپ وتىرعاندا جاناربەك ءبىر اڭگىمەنى باستاپ جىبەردى. «تاپ وسى جولدا وتكەن جىلى ەكى ماشينا اۋدارىلدى. ادام امان، جابىلا كوتەرىپ تۇرعىزىپ الدىق»، - دەيدى شىركىنىڭ. تاپتى ايتاتىن قارالى حاباردىڭ ۋاقىتىن. ءويتىپ-ءبۇيتىپ بۇدان دا ءوتىپ جونەلدىك. ەندى ءبىر جەرگە بارعاندا جول تۇيىقتالىپ قالىپ، اداسقانداي بولدىق. جاناربەك تۇسە سالا، بالاعىن ءتۇرىپ جىبەرىپ ماشينانىڭ جارىعىمەن جورتىپ بارادى. ىزىنەن ءجۇرىپ كەلەمىز. تۇنگى جارىق ونىڭ كولەڭكەسىن جولعا زورايتىپ تۇسىرەدى. ابدەن تاۋ-تاسقا جورتقان اككى ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. اقىرى قالىڭنىڭ اراسىنان وتكەل تاۋىپ ءبىزدى الىپ شىقتى.

الدىمىزدا سارقىراپ اققول اعىپ جاتىر. GPS بويىنشا ءبىز ىزدەگەن بالبال تاس وزەننىڭ ارعى بەتىندە، تۇسىنا ءدال ماڭداي تىرەپ توقتادىق. ءتۇن ورتاسى اۋىپ بارادى. ساپار باسشىمىز ەرلان اعا وسى جەرگە توقتاپ، قونا كەتۋدى ۇيعاردى. ءاپ-ساتتە دالالىق شاتىردى قۇرىپ جىبەرىپ، جاتا قالدىق. بىلاي دالاعا تۇنەپ جۇرگەنمەن، ەلسىز تاۋدىڭ ىشىنە ءبىرىنشى رەت قونۋ ماڭدايىما تاپ سول ءتۇنى جازىلعان مەن پاقىر قوس ۇرەيلەنىپ، ەلەگىزىپ جاتتىم. ونىڭ ۇستىنە جاناربەكتىڭ جول بويعى اڭگىمەسىنىڭ قار ادامى ما، تاۋ ادامى ما، ايتەۋىر ءبىر قورقىنىشتى كەيىپكەرلەرى بار دەگەندەي... ءبىر كەزدە قورقىنىشتى مۇلدە ۇمىتتىم. ويتكەنى ۇيقىدان سەسپەي قاتىپپىن.

ويانسام، ءوزىنىڭ ماشيناسىنا تۇنەگەن باۋكەڭ تاڭعى استىڭ قامىمەن ءجۇر ەكەن. شاتىردا ەركىن ەكەۋمىز عانا. سويتسەك، ەرلان اعا مەن جاناربەك تاڭ بوزىنان تۇرىپ، اساي-مۇسەيىن ارقالاپ وزەننىڭ ارعى بەتىنە كەشىپ ءوتىپ كەتىپتى. قالىپ قويعانىمىزدىڭ ۇياتى بار، جاتا بەرسەك تاعى ۇيات بولار دەپ، وزەننىڭ جاعاسىنداعى كىشكەنە عانا باستاۋ كوزگە بارىپ جۋىنىپ الدىم. جۋىندىم دەگەن اتى عانا. قولىڭدى سالساڭ شەكەڭنەن شىعادى. سۇمدىق سۋىق سۋ. شاي قايناي بەرە قوس بالبالشى دا وزەننىڭ ارعى بەتىنەن بەرى قاراي ءتۇستى. ەكەۋى دە اڭىراتىپ، ايقايلاپ كەلىپ، كەشىپ ءوتتى. ماناعى سۋىق ايقايلاتپاي قويسىن با؟ «اياعىڭ اعاش بولىپ قالادى ەكەن»، - دەيدى ەرەكەڭ. ولار ولجالى ورالىپتى. تاۋدىڭ بەرگى ەتەگىندەگى بالبال تاستى فوتوعا تۇسىرگەن. ءارى قاراي بارسا، جاقپار تاستىڭ بەتىنە سامساعان اڭ-قۇستاردىڭ، اڭشىنىڭ ءتۇرلى-ءتۇرلى بەينەلەرىن ساقتاعان تاۋ گالەرەياسىنا تاپ بولىپتى. ەرەكەڭ ولاردى دا فوتواپپاراتىنا مىقتاپ ساقتاپتى. حوش، سونىمەن تاۋدىڭ تاڭعى اسىنا قول سالدىق. قول سالعاندا مول سالدىق. سۇراعان اعانىڭ ۇيىندەگى جەڭگەي كەشە ءبىز اسىعىستاۋ بولىپ قىزىعىن كورە الماي كەتكەن ءسۇر ەتتى ىشىندە قول باسىنداي بۇتىن قازىسىمەن تۇتاس سالىپ جىبەرگەن ەكەن. ءجا، وقىرمانىم تاعى دا مەنىڭ ەت تاقىرىبىندا تىم تامىلجىتىپ باراجاتقانىمدى بايقاعان بولار، وسىمەن توقتاتايىن.

قاراجاماتىنىڭ قارا بالبالى

شاتىردى شۇعىل جيناپ الدىق تا، ساپاردى ودان ءارى جالعادىق. باعىت - قارا جاماتىنىڭ تاۋى. جولشىباي ەرلان اعامنان: «ءبىزدى نەگە وياتپادىڭىزدار؟» - دەپ سۇراپ قويام. «ەركىن ەكەۋىڭنىڭ ۇيقىلارىڭدى قيمادىق»، - دەيدى ەرەكەڭ. «وياتقاندا دا تۇرار-تۇرماسىم بەلگىسىز عوي»، - دەيمىن ىشتەي. كۇن ساسكە اۋدى. تاۋدىڭ اجارى ەندى كىردى. مەن كورمەگەن كەرەمەت سۇلۋلىق. ءبىز تابيعاتتان ءبىرشاما الىستاپ كەتكەنبىز. ءبىر ءتۇن تاۋعا تۇنەۋ مەن ءۇشىن قانداي قورقىنىشتى بولدى. جاتپىز. ابدەن جاتىرقاپ قالعانبىز تابيعات انانىڭ قۇشاعىن.

قاۋاق باسىما سان ءتۇرلى ويلار كەلىپ، وزىممەن-ءوزىم الىسىپ كەلە جاتىپ بايقاماپپىن، ءبىز مىنگەن كولىك الدىمىزداعى بەلگە ورعىپ شىعا كەلگەن كەزدە الدىمىزدان قۇرۋلى شاتىر، جينالعان توپ-توپ ادامدار ءجۇر ەكەن. ىشتەرىندە اسكەري كيىمدىلەرى بار. توپتان بولەكتەۋ توبەنىڭ باسىندا جەكە ورىندىقتىڭ ۇستىندە الشايىپ بىرەۋ وتىر. قولىندا - الىستى كورسەتەتىن قۇرال. قاسىنداعىلاردىڭ ءبارى سوعان ءۇيىرىلىپ تۇر. بۇل - موڭعوليانىڭ پرەزيدەنتى ساكا ۇلى ەلبەك دورجى مىرزا ەكەن. بايان ولگيگە بەيرەسمي ساپارمەن كەلىپ، بەسبوعدانىڭ تاۋىنا زيارات جاساپ تۇرعان بەتى ەكەن. زيارات دەپ ءبىز ىرەۋەتتەپ وتىرمىز عوي، شىندىعىندا كادىمگىدەي تاسقا تابىنۋ. ءبىر توپ ادام ۇيىلگەن ۇساق تاستارعا قىزىل-سارى شۇبەرەكتەرىن تولتىرىپ بايلاپ، تابىنۋ ءراسىمىن جاساپ جاتىر ەكەن. ءبىز توپتىڭ ورتاسىنان جارىپ ءوتىپ، كىدىرمەستەن ءجۇرىپ كەتتىك. سەبەبى، جاناربەكتىڭ ايتۋىنشا، ءبىزدىڭ جۇرگەن جەرلەرىمىز موڭعوليانىڭ ۇلتتىق قورىعى بولىپ ەسەپتەلەدى ەكەن. ال وعان بىزدە رۇقسات قاعاز، ءسىرا، جوق. ەلبەك دورجى كۇتپەگەن جەردەن اتىپ شىعىپ، ءدال بۇيىرىنەن تاقاپ وتە بەرگەن جالعىز كولىككە ءبىرتۇرلى بولىپ قاراپ قالا بەردى. كولىكتىڭ ىشىنەن قولىمىزدى بۇلعاپ، ءبىز دە كەتە باردىق. ءسويتىپ جولاي پاتشاسىن كورگەن موڭعولياعا ساپارىمىز ءساتتى بولار دەگەن ىرىممەن قارا جاماتىنىڭ بەز قارا تاستان شاپقان بالبالىنا دەيىن توقتاماي جۇردىك.

جاماتىنىڭ جازىلا تۇسكەن جاراۋ اتتىڭ ساۋىرىنداي تەگىستىگىنە اۋەلى اراسىن 5-10 مەتردەن وتىزدىڭ ۇستىندە قالاق تاستان قاتار-قاتار قادا قاعىپتى. قادانىڭ بىتەر تۇسىندا - قارا بالبال. وڭ جاق شەكەسى سىنىپ ءتۇسىپتى. ساۋ قالعان شەكەسىنە قۇس ساڭعىعان. كىسى بويى بالبالدى كورگەندە اۋەلى دەنەڭ مۇزداي بولادى. ءارۋاقتىڭ ۇرەيى دەرسىڭ. ويتكەنى بالبال دەگەنىمىز - دەنە جەرلەنگەن قابىر باسى ەمەس، نەگىزىنەن، رۋحقا قويىلاتىن دۇنيە عوي. دەمەك، بىزگە بۇلاي اسەر ەتۋى - زاڭدى. ءبىر قىزىعى، زەر سالىپ قاراساڭ، بالبالدىڭ قياق مۇرتى، ات جاقتىلىعى، تۇرقى ءبارى-ءبارى قازاقى. كادىمگى قازاقى بولمىس! ءبارىمىز بەز قاراتاستان ءون بويىمىزعا ءبىر جىلۋ سەزگەندەي، رۋحاني سايكەستىك تاپقانداي قۇشاقتاسىپ تۇرىپ سۋرەتكە تۇستىك. ەرەكەڭ دە بالبالدى ارمانسىز فوتواپپاراتپەن نىساناعا الدى. ايدالادا اداسىپ قالعان بەيشارا بالا اتاسىن تاۋىپ اڭىراپ قۇشپاي ما قۋانىشتان. ءبىز ءدال سونداي اسەردە بولدىق. قارا بالبال ارتىمىزدان قاراپ قالدى. «ەي، قازاق، مەن ساعان تاس ەمەسپىن، رۋحپىن! قايدا بارساڭ دا قازىعىڭ - مەن!» - دەپ تۇرعانداي...

كولىككە وتىرا بەرە ەرەكەڭنىڭ سپۋتنيكتىك بايلانىس قۇرالى بەزىلدەي جونەلدى. قازاقستاننان، ەرەكەڭنىڭ جۇمىس ورنىنان ەكەن. پارتيانىڭ شۇعىل شارۋاسى. ساپارىمىز نۇعىنۇردان ءتامامدالۋى كەرەك ەدى، امال جوق، اتتىڭ باسىن كەرى بۇردىق. بۇعان دا شۇكىر. بوعدانىڭ تاۋلارىنا قوش ايتىپ، ولگيگە قاراي جونەلدىك. ماناعى موڭعوليانىڭ پرەزيدەنتى تاۋلارعا نەگە ۇزاق قاراپ وتىردى ەكەن دەگەن وي كەلدى. تاۋعا قاراپ وتىرۋدىڭ ءوزى ءبىر عيبرات ءهام عيبادات ەكەن-اۋ... تاۋعا شىققان ادامدا تاۋەكەل دە، دۇنيەنى تارك ەتۋ دە بولادى ەكەن. بەسبوعدانىڭ تاۋى - موڭعولدار ءۇشىن دە، ءبىزدىڭ قازاقتار ءۇشىن دە وتە قاسيەتتى تاۋ. ءوزىنىڭ اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاسپاي تۇرعان كەزدە موڭعولداردى تيبەتتەن كەلگەن ءدىندارلار باسقارىپ، ولاردى ءبىرىنشى بوعدا، ەكىنشى بوعدا دەپ اتاعان كورىنەدى. جول بويى تاعى دا جاناربەكتىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداۋعا كوشتىك.

جاناربەكتىڭ ارمانى

«انەءبىر جىلى جاپوندىق عالىم ياكو كاتوسانمەن بىرگە ساپارلاس بولىپ، تاۋعا الىپ ءجۇردىم، - دەپ باستادى جاكەڭ. - جاپوندىق عالىم مۇزدىقتاردى زەرتتەپ ءجۇر ەكەن. «التاي-موڭعول تاۋلارىندا الەمدىك كليماتتى زەرتتەۋگە ەڭ قولايلى مۇزدىقتارى بار»، - دەپ وسى جاقتى ءتورت جىل بويى زەرتتەدى. سوندا كەتەرىندە: «ءسىزدىڭ تاۋلاردىڭ مۇزدىعى جىلىنا ءتورت مەترگە ەرىپ بارادى»، - دەگەن قورىتىندى جاسادى».

جاناربەك تاعى ءبىر ساپاردا يرلانديالىق دەۆيد دەگەن الپينيستى تاۋعا الىپ شىعىپتى. «سەندەردىڭ تىلدەرىڭ موڭعولعا ۇقسامايدى، كىمسىڭدەر؟» - دەپ سۇراعاسىن قازاق تۋرالى ءبىراز ءدارىس وقۋعا تۋرا كەلىپتى.

قازاقستان جايلى سەمەي پوليگونى، بايقوڭىر عارىش ايلاعى دەگەننەن باسقا مۇلدە حابارى جوق يرلاندقا قازاقتىڭ ۇلان-عايىر جەرى بارىن، ازات، جەكە مەملەكەت ەكەندىگىن تۇسىندىرسە اناۋ ۇعا قويماپتى. سونداعىسى، ءسىزدىڭ جەر ورىسيەتتىڭ قاي ايماعى دەگەن قىرشاڭقى ساندىراق. اشۋعا مىنگەن جاناربەك يرلانديانىڭ قانشا شارشى كيلومەتر جەرى بولعانىن، ونىڭ قانشاسىن اعىلشىن العانىن، بۇگىن ول جەرلەرگە كىمنىڭ ساياسي ىقپالى كوبىرەك ەكەندىگىنە دەيىن ايتىپ بەرمەسى بار ما؟ «ءتىپتى قايدان شىقسا وننان شىقسىن، قازاق حالقى كۇندەردىڭ كۇنى ءوزىنىڭ تاريحي جەرلەرىنىڭ ءبارىن دە قايتارۋعا كوشەتىنىن ايتىپ سالدىم. ول ەندى مەنىڭ جەكە ارمانىم عوي»، - دەيدى جاكەڭ. دەۆيد سول ساپار جاعىن اشپاستان كەتكەن كورىنەدى.

مىنە، جاناربەك موڭعولدىڭ تاۋىندا ءجۇرىپ، قازاقتىڭ ارىنا قالاي شابادى؟! ول 2008- جىلى ەرلى-زايىپتى يسپاندىق الپينيستەردىڭ تاۋعا شىعۋىنا دا كومەكتەسىپتى. الگىلەر جاناربەككە ەرىپ ءجۇرىپ ولگيي قازاقتارىنىڭ قاي ۇيىنە كەلسە دە، تەگىن قوناقاسى جەپ، قۇرمەتكە بولەنەدى. مۇنداي مەيمانجايلىققا اۋىزدارى اشىلىپ تاڭعالادى. ول - ول ما؟ جاناربەكتىڭ قازاقتىڭ ءداستۇرى، تاريحى، جىلقىنى العاش جاراتىپ، بۇركىتتى قولعا ۇيرەتۋدىڭ وسى قازاق دالاسىنان باستاۋ الاتىنى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەلەرىنەن سوڭ، ءتىپتى ەستەرىنەن تانىپ، قازاققا عاشىق بولىپ كەتتەدى. مىنە، ءبىزدىڭ جاناربەك - وسىنداي جىگىت. 4374 مەتر بيىكتىگى بار سۋىققا ول تالاي ويناپ شىققان. ايتقانداي، ءبىزدىڭ ەركىن باتىرىمىز دا - ىلە الاتاۋىنداعى 4100 مەترلىك «شكولنيكتى» باعىندىرعان تاۋشى. جالپى 4000 مەتردەن جوعارى بيىكتىكتى عانا شىڭ دەپ اتايتىنى ءمالىم. جاناربەك ءبىزدىڭ قيالىمىزدى تالاي شىڭعا شىرقاتىپ وتىرعاندا، ولگيگە دە جەتىپ قالىپپىز.

باقىت بالۋان نەمەسە التىنشى بوعدا

اۋىلعا كىرە بەرە سۇراعان اعا كۇتىپ الدى. تاعى دا ۇيىنە الىپ كەلىپ، جەڭگەيدىڭ دايىنداعان مانتىسىنە تويدىردى. جاناربەك كولىكتەن تۇسە ۇيىنە قاراي زۋلاپ ەدى، كەيىن بىلدىك، كەشە كەتەردە ءبىز باتا قىلعان قويدى سويىپ، بۇگىن قوناعاسى بەرمەكشى ەكەن. موڭعوليانىڭ قويىنىڭ ەتى قانشا قايناسا دا، قاتاڭداۋ بولادى ەكەن. مۇنى سۇراعان اعا تاۋعا جايىلعاننان سولاي دەپ ءتۇسىندىردى. تاعى دا ەت تۋرالى تولعاماي تۇرعاندا كەشەدەن بەرگى جولدىڭ شاڭىن قالاي العانىمىزدى باياندايىن. سۇراعان اعا ءبارىمىزدى ولگيدى قاق ءبولىپ جاتقان قوبداعا كەلىپ قۇياتىن قاتۋ وزەنىنە الىپ كەلدى. قاتۋ دەگەن اتاۋىنىڭ ءوزى باسى قاتتى اعاتىن وزەن بولعاندىقتان ەكەن. سارقىراعاندا استىنداعى تاستارىن دا قوپارىپ اعىزىپ جاتقان وزەننىڭ ەڭ ءبىر اعىنى ءالسىز دەگەن ايرىعىنا كەلىپ، دارمەنىمىز سۋعا تىزەگە دەيىن بارىپ ءبىر باتىپ شىعۋعا جەتتى. ءبىراق، كەشەدەن بەرگى جولسوقتى شارشاۋدى دا، شاڭدى دا شايىپ تاستاۋعا سول جەتىپ جاتىر ەكەن. قۇر اتتاي سەرگىپ قالدىق.

كۇن كەشكىرە جاناربەك مىرزانىڭ شاڭىراعىندا باس قوستىق. قوناق بولمەنىڭ قوس قابىرعاسىن تۇگەل جاناربەكتىڭ العان ماراپات-قۇرمەت بەلگىلەرى الىپ جاتىر. ناعىز سپورتشىنىڭ ءۇيى. ءسويتىپ وتىرعاندا ولگيدەگى سپورت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، اتاقتى پالۋان قانداسىمىز باقىت اعا ءوزى كەلدى. كەلە كەڭ قۇشاعىنا الدى. باقىت اعانىڭ بوعدالىقتار قويعان لاقاپ اتى - التىنشى بوعدا ەكەن. تاۋ تۇلعالى الىپ اعامىز شىنىندا دا بەسبوعدانى تولىقتىرعانداي. موڭعوليادا پالۋان اعامىزدىڭ باسىنان كەشكەندەرى، ونىڭ عۇمىر بايانى ءوز الدىنا ءبىر ءبىر اڭگىمە ەكەن. تالاي مىقتىنىڭ جاۋىرىنىن جەرگە تيگىزگەن باقىت اعا موڭعوليانىڭ لاشىن پالۋانى اتانىپتى. مۇڭعىلدار مۇنى «وسوح يدەر»، «ۋلام ءورنوح» دەپ اسپەتتەيدى.

بۇل جاقتا ەڭ مارتەبەلى پالۋاندارعا «ءپىل»، «لاشىن»، «ارىستان» دەگەن دارەجەلەر بەرىلەدى. الىپ ادامنىڭ اڭقاۋ كەلەتىن ادەتى ەمەس پە؟ باقىت اعانىڭ دا اڭقاۋلىقتارى تۋرالى ءبىر كىتاپتىڭ اڭگىمەسى بار ەكەن ەل ىشىندە. ءبىر كۇنى باقىت اعا جيىننان شىقسا، ءوزىنىڭ موتوسيكلىنىڭ قاسىندا ءدال سونداي تاعى ءبىر موتوسيكل تۇر ەكەن. قايسىسى وزىنىكى ەكەنىن ايىرا الماعان اعامىز الگى جەردە ءبىر-جار ۋاقىت تۇرىپ قالىپتى. ءبىر كەزدە ەكىنشى موتوسيكلدىڭ يەسى كەلىپ: «باكە جاي تۇرسىز با؟» - دەپ سۇراسا: «اۋەلى سەن كەتشى، سوسىن مەن كەتەيىن»، - دەپتى پالۋان اعامىز. سويتكەن پالۋان اعامىزدىڭ قاسىندا تۇرىپ، ەستەلىككە سۋرەتكە تۇستىك. «بالدار، سەندەر مەنىڭ الدىما تۇرىڭدارشى، بۇتىمنىڭ تالتاقتىعىنان ۇيالام»، - دەپ ءبىر كۇلدىردى ول. ءبىز باقىت اعامەن دە، جاناربەكتىڭ وتباسىمەن دە ءدان رازى بولىپ، قيماي قوشتاستىق. سۇراعان اعانىڭ بوز ورداسىنا كەلىپ، سالۋلى توسەككە سۇلاپ تۇستىك. شارشاعانىمىز ەندى ءبىلىندى.

ءومىر مەن ءولىم كورشىلەس

ءبىزدىڭ موڭعولياداعى ءۇشىنشى كۇنىمىز دە قاۋىرت باستالدى. اۋەلى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بايان ولگيدەگى فيليالىنا ات باسىن تىرەدىك. وقۋ ورنىنىڭ جەتەكشىسى حاديسحان ءابدىلوۆ وزدەرى اتقارىپ جاتقان شارۋالاردى ەرەكشە ىقىلاسپەن تانىستىردى. فيليالدىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 10 جىل تولادى ەكەن. بيىل قازاقستاننىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى ارنايى گرانت بولىپ، 25 ستۋدەنتكە تەگىن ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك جاسالىپتى. ۇلان باتوردا وتكەن تەست سىناعىنان ۇزدىك شىققاندار قاتارىندا ەكى موڭعول بالاسى دا بار ەكەن. «ولار قازاقستان عىلىمىنا قاتتى قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر»، - دەيدى حاديسحان اعا. اعامىز بيىل ەلىمىزدە وتكەن دۇنيەءجۇزى قازاقتارىنىڭ كەزەكتى قۇرىلتايىندا وسى ءبىلىم سالاسىنداعى جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق ءۇشىن ارنايى موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ اتىنان العىس ايتىپ، ءسوز سويلەپتى. ەكى قاباتتى ولگيي جۇرتى ءۇشىن ءزاۋلىم عيماراتتى ارالاپ بولعان سوڭ، كولىكپەن جەدەل ءجۇرىپ كەتتىك. باعىتىمىز - اداي اقساقال.

موڭعوليانىڭ ادايى ماڭعىستاۋدىڭ ادايى كەلگەندە ۇيىندە جوق بولىپ شىقتى. ەسەسىنە، بۇل جەردەن ەرلان اعانىڭ فوتوكامەراسىنا كەرەمەت بەينەلەر ىلىكتى. ءۇي سىرتىنداعى جەلىدەگى قۇلىنشاقتار... قۇلىننىڭ موينىنان تاس قىلىپ قۇشاقتاعان ءوزىنىڭ تاناۋىنىڭ دا قوس قۇلىنشاعى قاتار زاۋلاعان ءتاپ-ءتاتتى بالا... اسىرەسە، تورعا قامالعان بولتىرىكتەر... سول تور ۇيشىكتىڭ ىرگەسىندەگى ەكىنشى ەسىكتە شىجىمداۋلى بۇركىت وتىر. بولتىرىكتەردى وسكەسىن بوساتىپ جىبەرىپ، سوعان بۇركىتتى سالادى ەكەن. تاڭ قالاسىڭ. بولتىرىكتەردى اجالدان ءبىر قابىرعا عانا ءبولىپ تۇر. ىرگەلەس وتىرىپ عۇمىر كەشىپ جاتقان ەكى ماقۇلىق ەرتەڭ-اق ءبىرىن-ءبىرى ولتىرەدى. ازىرگە ودان قاپەرسىز بولتىرىكتەردى قولىمىزعا الىپ سۋرەتكە تۇستىك. قۇيرىعىن بۇتىنا قىسىپ، قولدان قانشا تاماق جەسە دە، ادامدى جاتىرقاپ تۇر. بولتىرىكتەردى اياپ كەتتىم.

ءبىزدىڭ مۇندا كەلگەن سەبەبىمىز وسى ولگييلىكتەردىڭ اۋزىندا جۇرگەن اڭگىمەنىڭ راسىنا جەتۋ ءۇشىن ەدى. ەستۋىمىزشە تاۋدان كەلىپ مالعا، قوراعا ءتيىپ جۇرگەن ءبىر ايۋ بار ەكەن. سوعان سول جەردىڭ ءبىر بۇركىتشىسى قۇسىن سالماق بولىپتى. وعان اۋىلدىڭ ادامدارى قارسى بولىپتى. تىڭداماي قۇسىن سالسا، بۇركىت الگى ايۋدان تايسالماي ءتۇسىپتى. تاس توبەدەن قۇلاعان بۇركىتتى ايۋ ءبىر قولىمەن ۇستاپ الىپ دال-دۇلىن شىعارىپ جىرتىپ تاستاپتى. قاناتى سىنىپ، قانسىراپ قالعان بۇركىتتى يەسى اۋىلعا الىپ-كەلىپ جاراسىن تاڭىپ، كۇتىمگە الىپتى. باسقا بۇركىت ۇستاعان ۇلكەن كىسىلەر كەلىپ بالاعا ۇرسىپ، قاتتى كەيىستىك بىلدىرگەن ەكەن، بالا بۇركىتتى ولگەنشە باعۋعا ۋادەسىن بەرگەن كورىنەدى. ءوزىنىڭ كۇشى تەڭى ەمەس ەكەنىن بىلە تۇرا، ايۋعا تۇسكەن بۇركىتتىڭ ەرلىگى مەن جازاتايىم قاتەسى ءۇشىن وكىنگەن، ءسويتىپ قۇس ەكەش قۇسقا انت ەتكەن بۇركىتشى بالا ءبىزدى تەرەڭ ويعا قالدىردى. اتتەڭ، وسى اڭگىمەنىڭ ۇشىعىنا جەتە الماي قايتتىق...

قوش، باي ولكە!

ولگەيدىڭ ورتاسىمەن جۇيتكىپ كەلەمىز. ءيىر-ءيىر كوشە... ۆەلوسيپەد تەپكەن بالا، موتوسيكلىن اڭىراتقان جىگىتتەر... كوبى دەرلىك - ءبىزدىڭ قانداستارىمىز. مۇنداعى ۇراڭقاي، ءدۇربىت، تۇبالىقتاردىڭ كوبى ىشكى موڭعولعا اۋىپ، قازاقتار ەن جايلاپ تۇر. مۇندا قازاقتىڭ ءتىلى دە وزىق. موڭعولدىڭ «حۇسني دالگۇۇرىنىڭ» قاسىندا قازاقشا اتاۋلار دا ەسە بەرىپ تۇرعان جوق. ولگەيدەگى ەڭ ۇلكەن ساۋدا ورنىنىڭ اتى دا استانا دەپ ايباراقتانىپ تۇر. جارايسىڭ، باي ولكە!..

قىسقا عانا ساپارىمىزدى وسىلاي اياقتاۋعا تۋرا كەلدى. سول كۇنى ەرلان تىنىمباي ۇلى ۇشاقتاعى قالعان جالعىز ورىندى ازەر دەگەندە يەلەنىپ، ەلگە ۇشىپ كەتتى. ءبىز ەركىن ەكەۋمىز تاشانتى-قوساعاشپەن ورىس جەرىنە كەلدىك. قوساعاشتان ەلدەن كەلىپ تۇرعان كولىككە وتىرىپ: «قازاقستان، قايداسىڭ؟» - دەدىك. ارينە، تاۋلى التايدىڭ تاماشا تابيعاتى، قاز-قاتار تىزىلگەن تەرەكتەر، قاباعى قاتۋ قارا ورمان دا، سارقىراعان وزەن، بيىك شىڭداردىڭ اسەرىن ايتىپ جەتكىزە المايسىڭ. اتاقتى چيكە تامان قۇلاۋىنان ساسكەنىڭ كەزىندە تۇستىك. بەلگىتاقتاعا چيكەت امان دەگەن التايلىقتاردىڭ تىلىندە تاۋعا سالەم نەمەسە جەكە اتامان ماعىناسىن بىلدىرەدى دەپ جازىپتى. چيكە تامان اتامان دا، سالەم دە ەمەس، بيىك شىڭنان تىكە تابانداپ تۇسەتىن بولعان سوڭ، تىكە تابان اتانعان بولار دەپ بولجادىق. كىم بىلگەن؟.. ءسۇت پىسىرىم ۋاقىتتا جەتەردەي بولىپ بوعدانىڭ بيىگىنەن كورىنەتىن ءبىزدىڭ ازات وتانعا ورىسيەتتىڭ ۇستىمەن 18 ساعات اينالىپ، ءتول توپىراعىمىزعا تابان تىرەدىك، شۇكىر! «جول ازابى - كور ازابى»، - دەپتى بۇرىنعىلار. ەركىندىك دەگەننىڭ نە ەكەنىن ەركىن باۋىرىم ەكەۋمىز سول ساپاردا سەزىنگەندەي بولدىق. ايتپەگەندە شە، رەسەيلىك ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قىرىنا ىلىگىپ، شەكارانى جۇگىمىزدى ارقالاعان كۇيىمىزدە جاياۋ ءوتۋ سەكىلدى ءتۇرلى وقيعالاردى باستان كەشىرىپىز. ءيا، موڭعوليا! باي ولكە!.. ارتىمىزدا تاريحىن تاسقا توقىعان ەل قالدى. تونىكوك، بىلگە قاعانداردىڭ ۇرەيى، حان شىڭعىستىڭ مەرەيىن كوتەرگەن ءاز توپىراق... سول توپىراققا تامىر سالعان قارعا باۋىر، قارشىعا ءسىڭىر عازيز جۇرت، امان تۇرعاي!

اياۋلى وقىرمان! ءبىزدىڭ كەم كۇن ساپارىمىزدىڭ بايانى وسى بولدى. ءمۇساپىردىڭ بۇل جازعاندارىنا رازى بولىڭىز، سەبەبى ءبارىمىز دە ساپارشىمىز. قايىر-حوش!

ءانۋار بيماعامبەت

دەرەككوز: «جاس قازاق» گازەتى. 2011-جىل

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى