نايزاعاي نەگە قورقىنىشتى؟
ايتالىق، جەر بەتىندە تاۋلىكتەپ جاۋعان نوسەردەن قانشاما ەلدەردە جەر قاباتىنىڭ لىقسۋى بايقالىپ، وزەن-كولدەر ارناسىنان اسىپ، ادامدار اجال قۇشىپ جاتىر. داۋىل سالدارىنان باسپانالارىنان اجىراپ، جەلمەن اۋاعا كوتەرىلگەن زاتتاردان سوققى الىپ، جان تاپسىرعاندار دا جەتكىلىكتى. اسىرەسە، ءبىز كوپ نازار اۋدارا بەرمەيتىن نايزاعاي - ناعىز قاتەردىڭ ءوزى.
ءيا، ءبىز نايزاعاي تۋرالى نە بىلەمىز؟ عىلىم بۇل توڭىرەكتە ءتۇرلى بولجام ايتادى. نايزاعاي - بۇلتتان پايدا بولاتىن ەلەكتر زاريادىنىڭ ءبىر ءتۇرى. ول بۇلت پەن جەردىڭ ورتاسىندا، بۇلتتاردىڭ ءوز اراسىندا پايدا بولادى. ال جازدىگۇندەرى بۇلتتاردىڭ سوڭىن الا ويناعان نايزاعايلار اشىق اسپان استىنا تاراپ جاتاتىن ساتتەرىن دە تاماشالاۋعا بولادى. سول وتتى شاردىڭ جەرگە باعىتتالۋىنىڭ ادامداردى ايتپاعاندا ءتىرى جاندىكتەر مەن تابيعات ءۇشىن زالالى كوپ. اۋەدە ءارتۇرلى ورنەك سالعان جاسىندار ءبىر قاراعاندا كوز قىزىقتىرعانمەن، ول ءبىر تاجالدىڭ تاياپ قالعانىنان حابار بەرەدى. عىلىم تىلىمەن ايتقاندا، «نايزاعايدىڭ وڭ جانە تەرىس زاريادتار ءبىر-بىرىنە جاقىنداعان كەزدە كەيبىر ەلەكترون مەن يوندار ولاردىڭ اراسىنا جۇگىرىپ، ارنا جاسايدى. سول ارنامەن قالعان زاريادتالعان بولشەكتەر لاپ قويادى دا، جاسىن پايدا بولادى. اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى كۇننىڭ قىزۋىنان بەس ەسەگە ارتىپ، 30 مىڭ گرادۋسقا دەيىن جەتەدى».
ءبىر قىزىعى، نايزاعاي شولپان، يۋپيتەر جانە ساتۋرن پلانەتالارىندا دا بايقالادى ەكەن. ال عالىمداردىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا، جۇمىر جەردىڭ بەتىندە ءبىر مەزگىلدە ەكى مىڭعا جۋىق وت ويناپ، ءار سەكۋند سايىن 100 نايزاعاي جەرگە تۇسەدى ەكەن. ءبىر جاقسى جەرى قالالاردا كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر مەن عيماراتتاردىڭ شاتىرىنا نايزاعايدان قورعانۋ ءۇشىن جايتارتقىش قويىلادى. نايزاعاي جاسىندارى بيىك باسپانالار مەن عيماراتتارعا تۇسكەن جاعدايدا ەلەكتر قۋاتى جەر قوينىنا تاراپ كەتەدى. ال ول اعاشقا، باسقا دا عيماراتقا تۇسكەن جاعدايدا ونى كۇل-تالقان ەتەدى. جازىقتار مەن ورمانداردا شىعاتىن ورتتەرگە دە كەيدە نايزاعاي سەبەپشى بولادى. ال جاي تۇسكەن ادام نە بولادى؟ بۇل ساۋالعا تانىم-تۇسىنىگى كەڭەيە قويماعان بالالار عانا جاۋاپ بەرە المايدى. ال ەرەسەكتەر توسىن وقيعانىڭ نەمەن تىنارىن جاقسى بىلەدى. جاسىننىڭ تەمپەراتۋراسى وتە جوعارى بولعانمەن، ەلەكتر زاريادتارى تەز وتە شىعادى. كوپتەگەن كىسىلەردىڭ نايزاعايدان ءتىرى قالاتىنى ونىڭ نەگىزگى اعىنى ادام دەنەسىنىڭ سىرتىمەن ءوتىپ كەتەدى.
كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا، جاي تۇسكەن ادامداردىڭ 30 پايىزى قازا تابادى، وزگەلەرى ءتۇرلى جاراقات الادى. ال ءبىر ساتتىك قورقىنىشتان تۇتىقپا دەرتىنە ۇشىرايتىندار بار. ونى حالىق «كەكەش» دەپ تە اتايدى. نايزاعايدى ادام قابىلداعاندا جۇرەگى توقتاپ قالۋى مۇمكىن. مۇنى ولگەندەر ساناتىنا جاتقىزا بەرۋگە بولمايدى ەكەن. ويتكەنى دەر كەزىندە جەردى قازىپ، ادامدى موينىنا دەيىن كومىپ قويىپ، دەنەسىندەگى توك قۋاتى جەرگە تاراعان سوڭ قالپىنا كەلەتىن وقيعالار دا بولادى.
ءيا، ادامدى ويعا قالدىراتىن وقيعالاردى سانامالاپ ايتا بەرۋگە بولادى. ءتۇرلى شىعارمالارعا - كوركەم تۋىندىعا دا، جىرعا دا، انگە دا ارقاۋ بولعان، بالالار ءۇشىن جۇمباققا دا اينالعان نايزاعايدىڭ قۇپياسى كوپ. اسىرەسە، «ارىستان اقىرادى، ورمان جاڭعىرادى»، «اۋەدەن كۇبى ءتۇستى، كۇبىنىڭ ءتۇبى ءتۇستى» دەپ، نايزاعاي تۋرالى جۇمباقتى جاتقا ايتاتىن بالالار ءۇشىن تابيعاتتاعى وسى قۇبىلىستىڭ قاۋىپتىلىگى كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن، ۇيالى تەلەفونمەن جاڭبىرلى، نايزاعايلى كۇندەرى سويلەسۋگە ءتىپتى بولمايتىندىعىن ۇل-قىزداردىڭ بىلە بەرمەيتىنى وكىنىشتى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە قاراعاندا، نايزاعاي ايەلدەردەن گورى ەركەكتەرگە كوبىرەك تۇسەدى ەكەن. جاي ءتۇسىپ قازا تاپقانداردىڭ 85-87 پايىزى - ەركەكتەر. الايدا ماسەلە وندا ەمەس، ساقتىق شارالارىن بىلگەنىڭىز بارىنەن دە جاقسى. مىسالى، نايزاعاي ويناعان كەزدە جوتادا، توبە باسىندا تۇرۋعا بولمايدى. اعاشتاردى پانالاماڭىز. ۇستىڭىزدە تەمىر زاتتار بولماۋى كەرەك. تەلەديدار، كومپيۋتەر، جىلىتقىش سەكىلدى ەلەكتر قۇرالىن ءسوندىرىپ قويۋ كەرەك. شاتىردا عارىشتىق انتەننا بولسا، ونى مىندەتتى تۇردە جەلىسىنەن اجىراتىڭىز. ريددەر قالاسىندا سونداي تاباقشاعا جاي ءتۇسىپ، ءۇي وتقا ورانعان. قولىڭىزعا ساقينا، سىرعا تاقپاڭىز. تەمىر قورشاۋ، بولات قۇبىرلاردان، تەمىر جولدان، ەلەكتر جەلىلەرىنەن اۋلاق ءجۇرىڭىز. سۋعا شومىلىپ، دىمقىل جەردە وتىرۋعا دا بولمايتىنى جادىڭىزدان شىقپاسىن.
سوندىقتان دا قارا بۇلتپەن الىسىپ، قارا جەرگە قادالعانشا اسىعاتىن اق جالىن نايزاعايدان ساق بولىڭىز.
جولداسبەك دۋاناباي
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى
