ماڭعاز دالا ماڭعىستاۋ اڭىزدارى
ءسىز مۇندا كەلسەڭىز تاريحتىڭ تەرەڭ سىرلارىنا ساياحاتتاپ قايتاسىز. بۇل، اسىرەسە، ەرتە زاماندا تەتيس مۇحيتى بولعان ۇستىرتكە جەتكەندە سەزىلەدى. بۇل ايماقتان وسى ۋاقىتقا دەيىن قازبا جۇمىستارى ارقىلى جانۋارلاردىڭ تاسقا اينالعان سۇيەكتەرى، تاريحتىڭ باسقا دا ىزدەرى تابىلادى.
ماڭعىستاۋ - اڭىز، اڭگىمەلەرگە تولى كيەلى مەكەن. ولكە تۋرالى «جەتى جۇرت كەلىپ، جەتى جۇرت قالدى» دەگەن ناقىل ءسوز دە كەزدەسەدى. وسىدان-اق ايماقتىڭ قاسيەتتى مەكەن ەكەنى انىق اڭعارىلادى.
ءوڭىر اتاۋىنىڭ ءوزىن كەيبىرەۋلەر «مىڭ قىستاۋ» دەپ تۇسىندىرەدى. ءتورت جاسار قويدان تاراتىلعان دەگەن نۇسقالار دا كەزدەسەدى (ارينە بۇل تەك جورامال). ءبىراق بۇل توپونيمنىڭ سەنىمدىرەگى - «قۇبىجىقتار تاۋى» دەپ اتالۋى. «ماڭعىس» ءسوزى تۇركى جانە موڭعول ميفولوگياسىندا ايداھار دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل قانشالىقتى نانىمسىز بولسا دا، اقتاۋدان ءجۇز شاقىرىم جەردە جاتقان تورىش القابىندا جۇرگەندە ەرىكسىز سەنەسىڭ.
«شارلار مەكەنى» دەپ اتالاتىن بۇل جەرلەر وراسان زور تاسقا اينالعان تۇزىلىمدەردىڭ ميلليونداعان جىلدار بويى جيناقتالاۋىنىڭ ارقاسىندا تانىمال بولدى. الىستان ول ەرتەگىدەگى ايداھاردىڭ نەمەسە سامۇرىق قۇستىڭ جۇمىرتقالاعانىنا ۇقسايدى.
ەل اۋزىنداعى اڭىزداردا ەرتەدە ماڭعىستاۋعا جاۋ اسكەرلەرى كەلگەنىن، قۇدىرەتتى جاراتۋشى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تىلەگىن ورىنداپ تاس قۇرساۋلارعا اينالعانىن ايتادى. بۇل جەردى جاۋدان قورعاعان الىپ ەرسارى بابانىڭ زەڭبىرەگىنىڭ وزەگى دەگەن اڭىزدىڭ نۇسقاسى دا كەزدەسەدى.
ماڭعىستاۋ وڭىرىنە يسلام ءدىنىن اكەلگەن سوپىلار قوجا احمەت ياسساۋيدىڭ شاكىرتتەرى دەپ تە ايتىلادى. سوپىلاردىڭ كوپتىگى سونداي بۇل ەل «362 اۋليە ەلى» دەپ اتالادى. سولاردىڭ ىشىندە شوپان اتا مەن بەكەت اتا ەسىمدەرى كوپ ايتىلىپ، حالىق اراسىندا ەرەكشە قۇرمەتكە يە. ⅩⅨ عاسىرلاردا ءومىر سۇرسە دە حالىق بارلىق اۋليەلەردى وسى شوپان اتانىڭ شاكىرتتەرى دەپ اتايدى.
شوپان اتا تۋرالى كوپتەگەن اڭىزدار بار. سولاردىڭ بىرىنە توقتالساق، شوپان اتا ماڭعىستاۋعا جاڭا كەلگەن كەزدە بايان دەگەن بايعا جۇمىسقا جالدانادى. باي قۋلىق ويلاپ شارت قويادى، شوپان اتا بايدىڭ قويىن ءبىر جىل باعىپ بەرسە، باي كەلەر جىلى تۋاتىن اق تولدەردىڭ بارلىعىن بەرمەكشى بولادى. كەلەر جىلى مال تولدەگەندە قوزىلاردىڭ بارلىعى اپپاق بولىپ تۋىلادى. سوندا باي شارتتى وزگەرتىپ، تولەمگە كەلەسى جىلى تۋعان تەك قارا قوزىلاردى بەرەتىنىن ايتادى. كەلەسى جىلى قوزىلاردىڭ بارلىعى كومىردەي قارا بولىپ تۋادى. اڭىزدا شوپان اتا قويلاردىڭ سۋ ىشكەن بۇلاعىنا دۇعا وقىپ بەردى دەلىنەدى. وسىعان بايلانىستى شوپان اتا قوي مەن قويشىلاردىڭ قامقورشىسى دەپ ايتىلادى.
ەل اۋزىندا وسى ەلگە يسلامدى اكەلگەن شوپان اتانىڭ نەمەرەسى شاقپاق اتا تۋرالى دا اڭىز-اڭگىمە كەزدەسەدى. كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنا جاقىن ماڭداعى جارتاستى مەشىتتەر شاقپاق اتا ەسىمىمەن اتالادى. ول كىسىنىڭ ەسىمىنە بايلانىستى تاريحى مىڭداعان جىلدارعا كەتەتىن جارتاسقا قاشالعان جازبالار، قابىرعالارى كونە سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن ورىندار بار. اۋليەنىڭ ەسىمى ساۋساعىنان ۇشقىن شاشىراپ، جاۋدىڭ ءوزى جاسقاناتىنداي بولعاندىقتان شاقپاق اتا دەگەن ماعىنا بەرەدى.
حالىق اراسىندا شاقپاق اتا تۋرالى اڭىزدار دا كوپتەپ كەزدەسەدى. بىردە شاقپاق اتا ءبىر اۋىل جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ، كۇيەۋى ايەلىن ۇرىپ جاتقانىنا ەرىكسىز كۋاگەر بولادى. شاقپاق اتا ايەلدىڭ ءسوزىن سويلەپ، قۇتقارىپ الادى. العىس ورنىنا ايەل شاقپاق اتاعا ەرىپ جۇرەدى. ولار توقتاعان تىرشىلىكسىز جەردە جەر استىنان قاينار بۇلاق كوزدەرى اشىلىپ، جاۋىن جاۋا باستاعان دەيدى. سودان بەرى مۇندا قيىندىقتان قۇتىلىپ، تىنىشتىقتى قالاعاندار كوپتەپ اعىلادى ەكەن.
بۇل جەرلەردە سۋدىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى كوپتەگەن اڭىزدار بار. مۇندا جاۋىن-شاشىن وتە سيرەك. تۇشى سۋى بار تابيعي سۋ قويمالارى ءىس جۇزىندە جوق.
تۇبەكتەگى ەڭ كونە مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ ءبىرى اتى اڭىزعا اينالعان باتىر قىزدىڭ قۇرمەتىنە قالامقاس دەپ اتالادى. اڭىزداردا قالامقاس بوزاشى تۇبەگىنە قونىس تەپكەن بەكتەمىس اۋلەتىنىڭ قىزى دەيدى. ول ەرتەرەكتە ءومىر ءسۇرىپ، ەر ازاماتتارمەن بىرگە اڭعا دا شىعىپ وتىرعان. جاۋ شاپقىنشىلىعى كەزىندە ەرلەر جاۋعا اتتانعاندا قالعان قارتتاردى، بالا-شاعانى اسىراۋدى قالامقاس ءوز موينىنا الادى. ول ءوز سەرىكتەرىمەن بىرگە ءبىر تۇندە قۇدىق قازىپ، سودان كەيىن اڭعا شىعادى. اقبوكەندى ارنايى قازىلعان ورعا ايداپ بارا جاتقاندا قىزدىڭ اتى ءسۇرىنىپ، شىڭىراۋعا ءوزى قۇلاپ مەرت بولادى. باتىر قىزدىڭ ەسىمى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. ونىڭ ەسىمىمەن اتالعان بۇل ايماق قانا ەمەس، ەجەلگى قورىم دا بار. ەرجۇرەك قىزدىڭ قۇرمەتىنە جاقىندا ەسكەرتكىش تە ورناتىلدى.
ماڭعىستاۋدا قۇدىق قازۋ كاسىبىنە ەجەلدەن قۇرمەتپەن قاراعان. قۇدىقشى، قۇدىق قازۋشى ەرەكشە ماماندىق. جازۋشى ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ «شىڭىراۋ» پوۆەسىندە ۇستىرتتە ەڭ تەرەڭ قۇدىق قازۋدى جوسپارلاعان قۇدىقشى ەڭسەپتىڭ ءومىرى سۋرەتتەلەدى. ءومىر بويى قۇدىق قازىپ، ەلدىڭ ءشولىن قاندىرعان ەڭسەپ ءومىرىنىڭ سوڭىندا اتاق-داڭققا شولدەي باستايدى. ءوز ەسىمىن ماڭگىلىككە قالدىرۋعا دەگەن ۇمتىلىسى ادامدارعا كومەكتەسۋدەن ماڭىزدىراق بولا باستاعاندا ءوزى قازعان سوڭعى قۇدىعىندا مەرت بولادى.
بۇگىنگى ماڭعىستاۋ - تۋريستىك الەۋەتى زور اسەم ولكە. تاڭعاجايىپ تابيعي لاندشافتتار، كوپتەگەن تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن باي تاريحى قازاقستاننىڭ باسقا ايماقتارىنىڭ اراسىندا ەرەكشە مەكەنگە اينالدىردى. ال قاتال كليماتى ءبىزدى كۇيبەڭ تىرشىلىكتە شىنىقتىرىپ، ءومىردى سۇيۋگە جەتەلەيدى.
ماقالا اۆتورى - سەرگەي الەكسەەنوك
massaget.kz
