كوك اسپاننان كەلەر كوپ قاتەر
ەگەر دە، ءتورت-بەس مىڭ جىلدىق تاريحى حاتقا رەت-رەتىمەن تۇسىرىلگەن قىتاي، شۋمەر، ءۇندى جىلنامالارىنا زەر سالىپ، ەسكى قولجازبالاردى پاراقتاپ جىبەرسەڭ، «ادامعا قاتەر كوكتەن تونەدى،
جەردەگى سانالى تىرشىلىك يەسىنىڭ تۇبىنە جەتى قات كوكتەن تۇسكەندەر جەتەدى» دەگەن سوزدەردى وقۋعا بولادى. دەمەك، سول كەزدە-اق كوك اسپانعا كوز سالعان وقىمىستىلار ءبىر پالەنىڭ كوكتەن كەلەتىنىن بولجاپ قويسا كەرەك. ءتىپتى ادام حات تانىماعان ەسكى زاماندا چيلي، افريكا، تاياۋ شىعىس، ورتا ازياداعى شولدەردە، ۇڭگىر، جارتاستارعا قاشاپ سالىنعان سۋرەتتەردە دە كوكتەن تۇسكەن، سكافاندر كيگەن جات جۇرتتىقتاردىڭ كەسكىندەرىن بايقاۋعا بولادى. بۇل نە؟ جۇمىر جەر سانالى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ءالسىن-ءالسىن ات باسىپ بۇرىپ، ايالداپ كەتەتىن مەكەنى بولعانى ما؟ بالكىم، جەرگە سانالى تىرشىلىك يەسىنىڭ تۇقىمىن سەۋىپ، ولاردىڭ قالاي ءوسىپ-ءونەتىنىن، وركەندەيتىنىن باقىلاپ جۇرگەن دە بولار-اۋ، ولار. ويتكەنى بۇگىنگى عىلىم، باياعى دارۆين شال ايتقانداي، «ادام بالاسى مايمىلدان ەمەس، كوكتەن تۇسكەندەر سەپكەن ۇرىقتان ءوسىپ-ءوندى» دەگەن بولجامعا كوبىرەك ىڭعاي تانىتۋدا. بالكىم، سولاي دا شىعار.
بۇگىنگى كۇنى كوك زەڭگىرگە كوز تىككەن استرونومدار «مىناۋ شەتسىز-شەكسىز عارىشتا كۇن گالاكتيكاسىنان وزگە ونداعان، بالكىم، جۇزدەگەن گالاكتيكالار بار، ولاردىڭ ءبارىن دە ءار- ءتۇرلى دەڭگەيدە دامىعان تىرشىلىك يەلەرى كۇنەلتەدى» دەگەن ناقتى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن بولجامدار ايتا باستادى. بۇعان ەشكىم داۋ ايتا الماسى حاق. ويتكەنى سول بوگدە جاقتان كەلگەن بەلگىسىز ۇشاتىن نىساندار جۇمىر جەردىڭ بەتىندە ءار تۇستان كوزگە ءتۇسىپ قالىپ ءجۇر. ءتىپتى ولارمەن اشىق قارىم-قاتىناسقا تۇسكەندەر دە جەتەرلىك. ول جونىندە اشىق تا، قۇپيا دا ناقتى دەرەكتەر جەتكىلىكتى. شەتسىز-شەكسىز عارىشتىڭ ءبىر قيىرىندا تىرشىلىك بارىن بولجاعانىمىزبەن، ولاردىڭ نيەتى قانداي ەكەنىن ءدال باسىپ ايتۋ قيىن. بالكىم دوستىق، بالكىم قاستىق پيعىلدا...
ءبىر قىزىعى، كوكتەن كەلەتىن قاتەردىڭ الدىن الۋ جوسپارى سوناۋ «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزىندە - سەكسەنىنشى جىلدارى دا كوتەرىلدى. ادامزاتتىڭ ۇياسى جەردى سىرتتان كەلەتىن قاتەردەن قورعاۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامالار قابىلدانىپ جاتتى. ارينە، ونىڭ باسىندا ا ق ش جانە وزگە دە باتىس ەلدەرى تۇردى. بۇدان ك س ر و دا قالىس قالماعان. قازىر دە بۇل جوبالار قارالىپ جاتىر. ءتىپتى سوڭعى جىلدارى جەدەل قولعا الىنا باستادى. نەگە؟ ول ايعايلاپ ايتار جاڭالىق ەمەس، جەردەگى تىرشىلىك يەلەرىن ۇرەيگە قالدىرماس ءۇشىن قۇپيا تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارالار جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىرى - كوكتەن ءتونىپ كەلگەن جاتجۇرتتىقتاردىڭ عارىشتىق كەمەسىن جەرگە جاقىنداتپاي جويىپ جىبەرۋ. ول ءۇشىن عارىشقا لازەر مەن يادرولىق وقتۇمسىقپەن جاراقتانعان جاساندى جەر سەرىكتەرىن شىعارۋ. نەگە ەكەنى قايدام، قازىر وسى ماسەلە ەۋروپا ەلدەرىندە وتە وزەكتى تاقىرىپقا اينالدى. جەدەل ءىس-شارالار جاسالا باستادى. بۇعان بىلتىردان باستاپ شۇعىل تۇردە رەسەي عالىمدارى مەن اسكەريلەرى قوسىلدى.
ا ق ش جايلى ايتۋدىڭ قاجەتى شامالى. ول ەل بۇرىننان-اق وسى ماسەلەنى نەگىزگى سالا دەپ قاراستىرىپ، ءبىرشاما قورعانىس شارالارىن جاساپ ۇلگەرگەنى بەلگىلى. عىلىم مەن تەحنيكاسى ەرەكشە دامىعان الپاۋىت ەلدەردىڭ بۇل دۇرلىگىسىنە جول بولسىن؟ نەندەي قاۋىپ بار كوكتە؟ ارينە، عارىشتان قۇلاپ تۇسەر مەتەوريت، استەرويد جانە كومەتالاردان قورعاۋ ءۇشىن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ عالىمدارى وسىنداي ساپىرىلىسقا بارار ما ەدى؟ ولاردىڭ جۇرەر تراەكتوريالارىن اپپاراتپەن جەردەن قاداعالاپ، قاي استەرويد، كومەتا قانداي باعىتتا قۇلديلاپ كەلە جاتقانىن جەر-جاهانعا جاريا ەتىپ وتىر ەمەس پە؟ دەمەك، عالىمدار مەن اسكەريلەر كوكتەن تونەتىن وزگە ءبىر قاتەرگە دايىندىق جاساۋ ءۇستىن دە مە، قالاي؟
1962- جىلى ا ق ش، ۇلى بريتانيا جانە ك س ر و قول قويعان عارىشتا يادرولىق سىناق جاساماۋ جونىندەگى شارتتى قايتا قاراۋ كەرەك دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ جاتىر. ويتكەنى كوكتەن تونەتىن قاتەردى سول بيىكتە تالقانداۋ ءۇشىن (ول مەيلى، كومەتا بولا ما، قارا نيەتتى جاتجۇرتتىقتاردىڭ كەمەسى بولا ما، ءبارى ءبىر) ارنايى جاسالىپ، يادرولىق قارۋ قوندىرىلعان جاساندى جەر سەرىگىن كوككە كوتەرۋ ماسەلەسى العا قويىلۋدا. ەگەر دە، الگىندەي قاۋىپ-قاتەر بايقالسا، جەرگە جەتكىزبەي مىڭداعان شاقىرىم بيىكتىكتە يادرولىق سوققى بەرىپ كۇيرەتۋ كەرەك. مىنە، بار ماسەلە وسى.
جەر جاتجۇرتتىقتاردىڭ بازاسى ما؟
ۇشاتىن بەلگىسىز تاباقشالاردى زەرتتەۋشىلەردى سوڭعى كەزدە «ولار قايدا توقتايدى، ايالدايتىن مەكەندەرى قاي ولكەدە؟» دەگەن ماسەلە قىزىقتىرا باستادى. ويتكەنى ۇ ب ت-لار جونىندەگى ناقتى دەرەكتەر ولاردى وسىعان جەتەلەگەن. كوپتەگەن ادام ۇشقىش تاباقشالاردىڭ بەلگىلى ءبىر جەرگە كەلىپ قوناتىنىن، سول جەردەن كوككە كوتەرىلىپ كەتەتىنىنە تالاي كۋا بولعان. دەمەك، «جاتجۇرتتىقتاردىڭ الەمنىڭ ءار تۇسىندا بازاسى بار» دەگەن ءسوز. ەندى ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، جەر بەتىندە بوگدە پلانەتالىقتار تۇرعىزعان 120 بازا بار كورىنەدى. ونىڭ ىشىندە سۋ استىنداعىلارى 40 پايىز ەكەن. ياعني بازالاردىڭ 49 ى - ەۋروپادا، رەسەيدە - 30، ال ا ق ش-تا 13 بازا بار. بۇلاردىڭ ءبارى ادام بارا المايتىن قيىن مەكەندەردە، ياعني مۇحيت تەرەڭىندە، مي باتپاقتى جەرلەردە، تاۋ جارتاستارىندا، ۇڭگىرلەردە. وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەن ۋفولوگتار سولاي دەيدى. اسىرەسە، رەسەيدىڭ بايكال كولىنىڭ ءتۇبى كوكتەن تۇسكەندەردىڭ «قوناقۇيى» دەيتىن پىكىرلەر كوپ. ءتىپتى كولگە كەلىپ سۇڭگىپ كەتىپ، ودان اتىلىپ شىعىپ بارا جاتقان بەلگىسىز عارىش كەمەلەرىن تۇسىرگەن تاسپالار جەتكىلىكتى سەكىلدى. ءبىراق ءبارى دە قۇپيا ساقتالىپ وتىر.
جالپى، مۇحيت استىنان كەنەتتەن پايدا بولىپ، وراسان زور جىلدامدىقپەن كوزدەن عايىپ بولاتىن سۇڭگۋىر اپپاراتتار جونىندە ءار ەلدىڭ اسكەري تەڭىز كۇشتەرىندە قىزمەت ەتەتىن تەڭىزشىلەر ءجيى ەستەلىك جازادى. ولاردىڭ كەلتىرگەن دەرەگىنە قاراعاندا، «ول بەلگىسىز اپپاراتتار قارسىلاس ەلدەردىڭ كەمەلەرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ويتكەنى جەر بەتىندەگى ادامزات ازىرگە ونداي جىلدامدىقپەن جۇزەتىن كەمە جاساۋعا ءالى قول جەتكىزە قويعان جوق» دەسەدى. ياعني ول كوكتەن تۇسكەندەردىڭ زىمىرانى بولعانى عوي. وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەن رەسەيلىك عالىم-اكادەميك ۆ.اجاجا وتكەن جىلى «سۋ استىنداعى ۇشاتىن بەلگىسىز نىساندار» دەگەن كىتابىن شىعاردى. وندا ول وسى ماسەلەنى كەڭىنەن زەرتتەپ، اسكەري تەڭىزشىلەردىڭ ايتقان ەستەلىكتەرىن تولىقتاي بەرگەن.
ماسەلەن، 1975- جىلى قىرىمدا اسكەري وقۋ-جاتتىعۋ قيمىلدارىن وتكىزىپ جاتقان قارا تەڭىز فلوتىنىڭ كەمەلەرىنىڭ ءبىرى-«جاۋ كەمەسى» دەپ قولدان جاسالعان الىستاعى ماكەت كەمەنى جويۋ ءۇشىن تورپەدامەن اتقان. كەنەت سول ماڭنان بەلگىسىز سۋ استى نىسانى جىلت ەتىپ سۋ بەتىنە شىققان كورىنەدى. زىمىراعان تورپەدا انە-مىنە سول نىساندى جارىپ جىبەرەدى دەپ كوز تىككەن اسكەري تەڭىزشىلەر كۇتپەگەن وقيعانىڭ كۋاسى بولعان. سۋ بەتىندە زىمىراپ بارا جاتقان تورپەدا بەلگىسىز نىسانعا جەتىسىمەن كۇرت باعىتىن وزگەرتىپ باسقا جاققا لاعىپ كەتكەن كورىنەدى. وسى توسىن جايدى تارتىپ الماق بولعان كەمە كاپيتانىنىڭ كومەكشىسى فوتواپپاراتىن سول جاققا باعىتتاپ تۇسىرە بەرگەندە، ول جاقتان جىڭىشكە قىزىل ساۋلە باعىتتالىپ، سۋرەتكە تارتپاق بوپ جاتقان ادام ەس-تۇسسىز پالۋباعا قۇلاپ تۇسكەن. وسىلايشا اياق استى بولعان وقيعا سۋرەتكە تۇسىرىلمەي قالعان. ارتىنان بەلگىسىز نىسان سۋعا سۇڭگىپ كوزدەن عايىپ بولعان. ال بۇل جاعداي سول كەزدىڭ ءتارتىبى بويىنشا وتە قۇپيا ساقتالعان.
2003- جىلى بۇدان دا زور وقيعا يندونەزيا جاعاسىندا تىركەلگەن. ا ق ش سۇڭگۋىر قايىعى سۋ استىندا بەلگىسىز نىسانمەن سوقتىعىسىپ قالىپتى. ونىڭ دا ۇلكەندىگى سۇڭگۋىر قايىقپەن شامالاس ەكەن. سوقتىعىستان كەيىن بەلگىسىز نىسان سۋ تۇبىنە كەتكەن. كەنەتتەن ونداعان بەلگىسىز نىساندار پايدا بولىپ، سوعىلعان كەمەنى سۇيرەپ الىپ كەتكەن. ال ا ق ش سۇڭگۋىر كەمەسىنىڭ جاعدايى ءالى كۇنگە بەلگىسىز. ارينە، بۇل كوپ مىسالدىڭ بىرنەشەۋى عانا. مۇنداي كەزدەيسوق كەزدەسۋلەر جونىندە كىتاپتا جۇزدەگەن ناقتى دەرەك كەلتىرىلگەن.
دەمەك، اكادەميكتىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، سۋاستى نەمەسە كوكتە ۇشىپ جۇرگەن بەلگىسىز نىساندار ەشقانداي ويدان شىعارىلعان قيال-عاجايىپ اڭگىمە ەمەس. شىندىق. كەيبىر دەرەكتەر ا ق ش-تىڭ نەۆادا شتاتىندا جاتجۇرتتىقتاردىڭ جەراستى شاهارى بار ەكەنى جايلى مىسال كەلتىرەدى. 70- جىلداردىڭ سوڭىندا ا ق ش ارناۋلى ءبولىمى سول جات جۇرتتىقتاردىڭ بازاسىن باسىپ الۋعا تىرىسقان كورىنەدى. ءبىراق وپەراسيا ءساتسىز اياقتالىپتى. ارناۋلى ءبولىمنىڭ 66 جاۋىنگەرى جەر قۇشقان. كەيبىر كۋاگەرلەر ول جەراستى قالاسىندا وزگە وركەنيەت يەلەرى ۇرلاپ اكەلگەن ادامدارعا ءتۇرلى زەرتتەۋلەر-تاجىريبەلەر جۇرگىزەتىن كورىنەدى. ويتكەنى جىل سايىن جوعالاتىن جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ ءبىرازى سول جەردەن تابىلادى ەكەن.
تاعى ءبىر دەرەك، نيۋ-مەكسيكو شولىندە جاتجۇرتتىقتاردىڭ كولونيالارى بار دەيدى. كىم ءبىلسىن؟ اسكەريلەر دە بۇل جونىندە بۇلتارتپاس ناقتى دەرەكتەردى العا تارتۋدا... بۇل جەراستى دەسەك، كەيبىر كۋا بولعاندار «ۇشاتىن قالا» كورگەندەرىن ايتادى. مۇنداي جاعدايدى، اسىرەسە، باتىس جارتىشاردا ءجيى بايقاۋعا بولادى ەكەن. 1988- جىلى چيلي ازاماتتىق ۇشاقتىڭ ۇشقىشتارى تومەننەن قاپتاعان قالا وتتارىن كورگەن. ال كارتادا الگى ماڭدا ونداي شاهاردىڭ بارى كورسەتىلمەگەن. كەنەتتەن «وتتى قالا» جەردەن كوتەرىلىپ، كوككە ۇشا جونەلگەن. ۇشقىشتار سوقتىعىسىپ قالماس ءۇشىن امالسىز ۇشاقتى وزگە جاققا بۇرۋعا ءماجبۇر بولىپتى. 1996- جىلى الگىندەي جاعداي تاعى قايتالانعان كورىنەدى. ءبىر قىزىعى، 1994- جىلى كوك توسىنە تەسىلە قاراپ، ءاربىر جىبىر ەتكەن عارىش دەنەسىن سۋرەتكە تارتىپ تۇرعان «حاببل» تەلەسكوپى كەڭىستىكتىڭ الىس تۇكپىرىندە قوزعالىپ بارا جاتقان الىپ عارىش كەمەسىن سۋرەتكە تارتقان. تۇسىرىلگەن سۋرەت ناسا ساراپتاۋ ورتالىعىنا بەرىلدى، ونداعى عالىمدار بەلگىسىز الىپ نىساننىڭ جۇلدىزدار اراسىندا ساپارلاپ جۇرگەن جاتجۇرتتىقتاردىڭ كەمەسى ەكەنىن ءبىر اۋىزدان مويىنداعان... 1995- جىلى تەلەسكوپ الىپ عارىش كەمەسىن سۋرەتكە تۇسىرگەن. ونىڭ ۇلكەندىگى 400 شاقىرىم بولاتىن كورىنەدى. وسىدان-اق بوگدە پلانەتالىقتاردىڭ العا تىم دامىپ كەتكەنىن بايقاۋعا بولادى.
جاقىندا بوگدە پلانەتالاردان سانالى تىرشىلىك يەسىن ىزدەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ا ق ش-تىڭ Search for Extraterrestrial Intelligence ۇيىمى سەنساسيالىق مالىمدەمە جاسادى. «جەرگە قاراي جات- جۇرتتىقتاردىڭ وتە ءىرى جات ءۇش عارىش كەمەسى ۇشىپ كەلە جاتىر. ءبىرىنىڭ ۇلكەندىگى شامامەن 240 شاقىرىم. قالعان ەكەۋى بۇعان قاراعاندا شاعىن. ەكەۋى تارەلكە سەكىلدى دوڭگەلەك بولسا، ءبىرى سيليندرگە ۇقساس، سوپاق. بۇل كەمەلەر كۇن جۇيەسىنىڭ شەتىنە جاقىنداعاندا انىقتالدى. قازىر جەرگە قاراي جىلجىپ كەلە جاتقان عارىش كەمەلەرى پلۋتون پلانەتاسىنىڭ ماڭايىندا. جەرگە قاراي وتە تەز جىلدامدىقپەن كەلە جاتقان بۇلار، بىزگە جاقسىلىق اكەلە مە، الدە؟» دەسەدى عارىشقا كوز تىگىپ وتىرعان عالىمدار. بۇل جونىندە ا ق ش ۇكىمەتىنە دە حابارلانعان كورىنەدى. الگى كەمەلەردى الياسكادا ورنالاسقان عارىشتى زەرتتەيتىن قۇرىلعىلار بايقاپ قالسا كەرەك-تى. بوگدە جۇرتتىقتاردىڭ الىپ كەمەلەرى قۇداي قالاسا، 2012- جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جەرگە جەتپەكشى.ارى قاراي نە بولادى، ءبىر قۇدايعا ايان. بالكىم، رەسەي، ا ق ش جانە ەۋروپا ەلدەرى كوكتەن كەلەتىن قاتەرگە قارسى شارا قولدانۋدى جەدەل قولعا الۋىنىڭ استارىندا وسى ءبىر ماسەلە جاتپاسىنا كىم كەپىلدىك بەرەدى؟
نۇرسۇلۋ مىرزابەكوۆا
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011
