جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قۇربانى ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا جايلى تالاي دۇنيە ءالى ايتىلعان جوق - تاريحشى
سونىڭ ءبىرى - ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا. باتىر قىز بارلىق جالانى ءوز موينىنا الىپ، نەبارى 16 جاسىندا وسى دۇنيەمەن قوش ايتىسقان. ءسابيرا جايلى تۋعان جەرىندە ءجيى ايتىلعانىمەن ءالى كۇنگە دەيىن رەسپۋبليكا كولەمىندە لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلمەي كەلەدى. وسى رەتتە، شىعىس قازاقستان وبلىسى تارباعاتاي اۋدانىندا تۇراتىن تاريحشى قۋانىش قابيدولدين ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا جايلى ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا قورعاعان. قازاقپارات ءتىلشىسى ونى اڭگىمەگە تارتىپ، ءبىراز تىڭ اقپاراتتاردى ەستىپ قايتقان بولاتىن.
- جەلتوقسان كوتەرىلىسى وسكەمەندە قالاي وتكەن؟
- جەلتوقسان كوتەرىلىسى دەگەندە ءالى كۇنگە دەيىن جانىمىز تۇرشىگىپ، دەنەمىز مۇزداپ، جۇرەگىمىز ەزىلەدى. وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا بولعان بۇل كوتەرىلىس قازاقتىڭ سان عاسىر بويعى ەركىن، ازات ەل بولۋعا ۇمتىلعان ارەكەتىنىڭ سوڭعى كورىنىسى. الماتىداعى باس كوتەرۋگە ەلىمىزدىڭ بىرنەشە قالاسىندا قولداۋ كورسەتىلىپ، جاستار كوشەگە شىقتى.
سونداي تولقۋلاردىڭ ءبىرى وسكەمەندە ءوتتى. لەنين اتىنداعى الاڭعا شىققان ستۋدەنت جاستار تەرگەۋگە الىنىپ، جازىقسىز جازالانعان ساتتە «بارىنە كىنالى مەن. الاڭعا ءوزىم ۇگىتتەپ اپاردىم. ولاردى وقۋدان قۋماڭدار. شەرۋدى دە مەن ۇيىمداستىردىم» دەپ ءوز ولىمىمەن وزگەلەرگە ءومىر سىيلاعان ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا ەدى.
توقتاۋسىز تەكسەرۋلەر، ورىنسىز قورلاۋ، جالا جابۋ مەن تەرگەۋگە شىداي الماعان وسكەمەن پەداگوگيكالىق ۋچيليشەسىنىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقىعان ءسابيرا جاتاقحانانىڭ 5-قاباتىنان سەكىرىپ، مەرت بولادى. ءسويتىپ ول جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قۇربانىنا اينالدى.
ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا تۋرالى العاش رەت جازعان، ونى ەلگە تانىتقان - بەلگىلى جازۋشى اسقار التاي ەدى. 1990 -جىلداردىڭ باسىندا الماتىدان جازۋشىلار وداعىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وسكەمەنگە جانە ءسابيرانىڭ تۋعان اۋىلى تارباعاتاي اۋدانى اقمەكتەپ اۋىلىنا كەلىپ، جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە «ون التى جاستا ەدى» دەگەن تاقىرىپتا كولەمدى ماقالا جازدى. كەيىن وسى ماقالا بىرنەشە گازەت، جۋرنالدا جانە كىتاپتا باسىلىپ شىقتى. ال قازىر بارلىق جەردە جاريالانىپ جۇرگەن ءسابيرانىڭ فوتوسۋرەتىن جازۋشى سول كەزدە اناسىنان سۇراپ العان ەكەن. وسىلايشا ەل ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا ەسىمىن ءبىلدى.
- ءوزىڭىز ءسابيرا تۋرالى تالاي ىزدەنىپ، ءتىپتى ول تۋرالى ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا جازىپسىز.
- بىلتىر جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن بەرى 35 جىل ۋاقىت وتكەندە ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا اقتالدى. 2022 -جىلى جازدا مەن سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندە «1986 -جىلى وسكەمەن قالاسىنداعى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ قۇربانى ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا ءومىرىنىڭ اقتاڭداقتارى» تاقىرىبىندا ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا قورعادىم. بۇل ءسابيرا تۋرالى جازىلعان العاشقى عىلىمي ەڭبەك بولىپ وتىر.
وسى ەڭبەكتى جازۋ كەزىندە وبلىس مۇراعاتتارىنداعى قۇجاتتاردى اقتارا وتىرىپ، ءسابيرانىڭ مەكتەپتى كىلەڭ بەسكە وقىعانى تۋرالى تاعى ءبىر تىڭ قۇجاتتى تاپتىم. ول وسكەمەن پەداگوگيكالىق ۋچيليشەسىنە ءار وڭىردەن 8-سىنىپتى ءبىتىرىپ كەلگەن وزات وقۋشىلاردى ەمتيحانسىز قابىلداۋ تۋرالى № 50/ا بۇيرىق. وسى بۇيرىقتاعى وقۋشىلار تىزىمىندە ءسابيرانىڭ اتى-ءجونى 7-بولىپ تۇر.
تاعى ءبىر مۇراعات قۇجاتى - ءسابيرانىڭ ولىمىنەن سوڭ، پەدۋچيليشە كومسومول كوميتەتى وتىرىسىنىڭ 1987 -جىلدىڭ 5-قاڭتارىندا جازىلعان №23-حاتتاماسى. حاتتامادا وقۋدان شىعارۋعا ۇيعارىلعان كوشەگە شىققان ستۋدەنت جاستاردىڭ كەيبىرىنە ەسكەرتۋ، كەيبىرىنە سوگىس بەرىلىپ، وقۋدا قالدىرىلعانى جايىندا جازىلعان. بۇل ىسكە سەبەپشى - ءوزىن قۇربان ەتكەن ءسابيرا ەدى…
ءسابيرا وقىعان بۇرىنعى پەدۋچيليشە قازىرگى اباي اتىنداعى شىعىس قازاقستان گۋمانيتارلىق كوللەدج مۇراجايىندا باتىر قىزدىڭ قازا بولۋىنا بايلانىستى وقۋدان شىعارىلعانى تۋرالى قۇجات-بۇيرىق بار. 1986 -جىلى 29-جەلتوقساندا ۋچيليشە ديرەكتورى ن. بارانوۆتىڭ شىعارعان №141/ا بۇيرىعىندا «2-ش و-3 توبىنىڭ وقۋشىسى س. مۇحامەدجانوۆا قايتىس بولعانىنا بايلانىستى وقۋدان شىعارىلدى» دەلىنگەن. بۇل رەسمي قۇجاتتار قوعامداعى «ءسابيرانىڭ ءولىمى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە ەش قاتىسى جوق» نەمەسە «ءسابيرانىڭ ءتارتىبى ناشار بولعان» دەگەن سەكىلدى ءتۇرلى تەرىس كوزقاراستاردى جوققا شىعاراتىن ايعاقتار.
ءسابيرا تۋرالى ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيامدى ءساتتى قورعادىم. الداعى ۋاقىتتا ديسسەرتاتسيانى تولىقتىرىپ، مونوگرافيا ەتىپ قۇراستىرۋ جوسپاردا بار. ءسابيرا تۋرالى تالاي دۇنيە ءالى ايتىلعان جوق.
- ءسابيرا مۇحامەدجانوۆانىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە قالدىرۋ، وسكەلەڭ ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا وڭىردە قانداي شارالار اتقارىلىپ جاتىر؟
- وسى ۋاقىتقا دەيىن ءسابيراعا ارنالعان ءبىرقاتار شارا ىسكە اسىرىلدى. بيىل قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا شىعىس قازاقستان وبلىستىق «JELTOQSAN 86» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى مارات رامازانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن زايسان قالاسىندا جاڭادان سالىنعان ۇيلەر ورنالاسقان زارەچنىي مولتەك اۋدانىنىڭ 8-شارتتى كوشەسىنە ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا ەسىمى بەرىلدى. جاڭا كوشەنىڭ ورتاسىندا الداعى ۋاقىتتا قۇرىلىسى باستالاتىن ءزاۋلىم مەكتەپتىڭ ورنى قالدىرىلعان. جاڭا مەكتەپ سالىناتىن وسىناۋ كوشەنى ءسابيرانىڭ اتىمەن اتاۋ وسكەلەڭ ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى بولدى.
كوشەنىڭ اتى بەرىلگەندەگى سالتاناتتى شاراعا تارباعاتاي اۋدانىنان ارنايى ءسابيرانىڭ تۋعان اعاسى مۇراتحان كەلدى. ول «قاتتى قۋانىپ تۇرمىن. بۇگىن قارىنداسىم ءتىرىلىپ كەلگەندەي كۇيدەمىن» دەپ جان تەبىرەنتەر تولقۋلى ءسوزىن ايتتى. يگى شاراعا استانا، الماتى، تاراز، تۇركىستان، شىمكەنت، پاۆلودار، وسكەمەن قالالارى مەن تارباعاتاي، كۇرشىم اۋداندارىنان كەلگەن جەلتوقسانشىلار جۇرەك جاردى تىلەكتەرىن جەتكىزدى.
قازان ايىندا «JELTOQSAN 86» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى مارات رامازانوۆ جانە اتالمىش بىرلەستىكتىڭ تارباعاتاي اۋدانى بويىنشا ءتوراعاسى باقىت قاتشابايەۆتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ءسابيرانىڭ جەرلەستەرى مەن قۇربى- قۇرداستارى بىرلەسىپ، باتىر قىزدىڭ اعاسى مۇراتحانعا تارباعاتاي اۋدانى اقمەكتەپ اۋىلىنان ءۇي الىپ بەردى.
- ال جالپى رەسپۋبليكا كولەمىندە باتىر قىزدىڭ رۋحىنا قانشالىقتى قۇرمەت كورسەتىلۋدە؟
- ءسابيرا ەلىمىزدە رەسمي تۇردە جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قۇربانى بولىپ سانالعانىمەن ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ اتىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى. 2011 -جىلى 1-جەلتوقساندا جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان «تاۋەلسىزدىك باستاۋى - جەلتوقسان» اتتى حالىقارالىق جىر ءمۇشايراسىندا جۇلدەلى ورىنداردان بولەك ق. رىسقۇلبەكوۆ، ل. اسانوۆا، ە. سىپاتايەۆ اتىنداعى ارناۋلى جۇلدەلەر تاعايىندالعاندا ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا اتىندا مۇنداي جۇلدە بولعان جوق.
قايرات رىسقۇلبەكوۆكە «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلگەن. تاراز قالاسىندا ونىڭ ەسكەرتكىشى جانە اتى بەرىلگەن ساياباق بار. سەمەيدەگى مەكتەپتەردىڭ ءبىرى قايرات رىسقۇلبەكوۆ اتىندا. ءلاززات اسانوۆا مەن ەربول سىپاتايەۆقا جاركەنت قالاسىنىڭ ورتالىعىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويىلعان. الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە ەربول سىپاتايەۆ اتىنداعى وقۋ زالى اشىلعان. ودان بولەك، الماتى وبلىسىنداعى ءبىر كوشە ەربول سىپاتايەۆتىڭ اتىمەن اتالادى. وسى ايماقتاعى ەڭبەكشى ورتا مەكتەبىنە دە ونىڭ ەسىمى بەرىلگەن. ال ءسابيرا مۇحامەدجانوۆاعا ارنالعان مۇنداي ىستەر ەل دەڭگەيىندە جوق.
«JELTOQSAN-86» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى مارات رامازانوۆ وسىدان ەكى جىل بۇرىن وبلىستىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنا ءسابيرانىڭ اۋىلىنداعى مەكتەپكە ونىڭ ەسىمىن بەرۋ جونىندە حات جازعان. الايدا ولار بۇل ۇسىنىستىڭ رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ ماقۇلداۋىنان وتپەگەنىن ايتتى. سەبەبى ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا تانىمال تۇلعالار تىزىمىندە جوق ەكەن. وتە وكىنىشتى.
«يگىلىكتىڭ ەرتە، كەشى جوق» دەمەكشى، بىلتىر عانا اقتالعان ءسابيرانىڭ ەسىمى مۇقىم ەلگە ايان بولىپ، وسى ۋاقىتقا دەيىن سەڭ بولىپ قاتقان مۇز ەرىپ، جادىراعان جاز كەلەدى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. الداعى ۋاقىتتا باتىر قىزعا رەسپۋبليكا اۋقىمىندا قۇرمەت كورسەتىلەدى دەپ سەنەمىز.
- اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت!
اۆتور
تالعاتجان مۇحامەتبەك ۇلى
