قازاقستانداعى قۇپيا قالا
اسكەريلەر، عالىمدار، جالپى، وعان مىسقالداي قاتىسى بار جانداردىڭ بارلىعى ەرەكشە تىزىمگە الىندى. تەك ول كەيىنىرەكتە عانا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى جاساۋدى قىسقارتۋ، شەكتەۋ، جويۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتەر ارالىعىنداعى كەلىسسوزدەردە، ءتۇرلى قوعامدىق قوزعالىستار مەن ۇيىمدار جيىندارىندا اۋىزعا الىنا باستادى. ال 1991- جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆتىڭ پوليگوندى جابۋ جونىندەگى جارلىعىنان كەيىن ونىڭ قۇپيالىلىعى ءوز ماڭىزىن جويدى.
قۇپيا قالا
بۇل قالا بىردە-ءبىر گەوگرافيالىق كارتادا كورسەتىلمەگەن. اسا ماڭىزدى قۇپيا جەر بولعاندىقتان، ونىڭ اتى ءجيى وزگەرىپ تۇراتىن. موسكۆا - 400، سەمەي - 21، اقىرعى نۇكتە (كونەچنايا)، ال سوڭعى جىلدارى كۋرچاتوۆ بولىپ اتالىندى. وندا تۇراتىن اسكەريلەر مەن قاراپايىم حالىق يادرولىق سىناقتار وتكىزۋ جونىندەگى جۇمىستاردى قامتاماسىز ەتتى.
كۋرچاتوۆتا بولعان ادامداردىڭ ءبارى دە اسكەري قۇپيانى جاريا ەتپەۋ جونىندە قولحات بەرىپ، ونداعان جىلدار بويى سىرتقا ءبىر اۋىز ءسوز شىعارماي كەلدى. مۇندا عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتوريالارى، مەديكتەر مەن بيولوگتەر، ماتەماتيكتەر مەن فيزيكتەر ورتالىقتارى، سونداي-اق شاحتا سالۋشىلاردىڭ، بۇرعىلاۋشىلاردىڭ، قۇرىلىسشىلاردىڭ وندىرىستىك بازالارى شوعىرلاندى.
بۇل جەردىڭ ماسكەۋدەن كەلەتىن ۇشاقتاردى قابىلدايتىن ءوز اۋەجايى، تەمىرجول جانە اۆتوبۋس ستانسىلارى، مادەنيەت سارايى، مۇراجايى، ءوز تەلەديدارى مەن گازەتى بولدى. يادرولىق جارىلىستار دۇرىلدەپ جاتاتىن الاڭدارعا قاراي دالانى ەندەپ ونداعان، جۇزدەگەن شاقىرىمعا سوزىلاتىن بەتون جولدار، ال جەر استىندا، تەرەڭدە قۇپيا كوممۋنيكاسيالار تارتىلدى. كوككە شانشىلعان رادار قوندىرعىلار مەن راديوانتەننالار كۇن، ءتۇن دەمەي كۇزەتۋ جانە ورتالىقپەن، سونداي-اق پوليگوننىڭ سىناق الاڭدارىمەن بايلانىس جاساۋ جونىندەگى جۇمىستاردى مۇلتىكسىز اتقارىپ تۇردى.
مۇندا زەرتتەۋ جانە ەكسپەريمەنت جاساۋ جۇمىستارى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالدى. ال تۇرعىندار ءۇشىن «كوممۋنيستىك جۇماق» ورنادى. ىشكەنى الدىندا، ىشپەگەنى ارتىندا بولدى. «ماسكەۋلىك قامتاماسىز ەتۋ» دەگەن ەرەكشە قامقورلىققا الىندى. ازىق-تۇلىكتىڭ، كيىم-كەشەكتىڭ، دۇنيە-مۇلىكتىڭ ەڭ ساپالىسى وسىندا جەتكىزىلەتىن.
كۋرچاتوۆ قالاسىندا ي.كۋرچاتوۆ، يۋ.حاريتون، ا.ساحاروۆ، يا.زەلدوۆيچ سياقتى كەڭەستىڭ كورنەكتى فيزيكتەرى ۋاقىتشا تۇرىپ، جۇمىس ىستەدى. ك س ر و-داعى يادرولىق قارۋدىڭ كوشباسشىلارى دەپ وسى ادامداردى ايتادى. مۇنداعى ونداعان مىڭ ادام وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتىن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قۇبىجىق قارۋدى جاساۋعا جۇمىلدىردى. جانە ولار ونى ويداعىدان الدەنەشە ەسە قۋاتتى ەتىپ، يادرولىق قارۋدىڭ نەبىر جويقىن كۇشىن الەمگە پاش ەتتى.
قۇپيا پويىزدار
ءبىزدىڭ تەمىرجول بويىنداعى اۋىل - رازەزد (جول ايرىعى) دەپ اتالادى. اياگوزدەن سەمەي باعىتى ارالىعىنداعى كوپ ستانسى، جول ايرىقتارىنىڭ ءبىرى. بالا كەزدە «سەكرەتنىي پوەزد»، «سەكرەتنىي»، «اناۋ كەلە جاتىر، وتكىزۋ كەرەك» دەيتىن قىسقا تىركەستەردى كوپ ەستيتىنبىز. قۇلاعىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن. ونىڭ نە ەكەنىن تۇسپالداپ سەزەتىنبىز دە. ول كەزدە تەمىرجولدىڭ جاۋاپتى قىزمەتشىلەرىنىڭ مازاسى كەتەتىن. تاۋلىكتىڭ قاي ۋاقىتى بولسىن، مەيلى قانداي اۋا رايى بولسىن، ءبارىبىر انا پويىزدى ءوز تەرريتورياسىنان امان-ەسەن وتكىزىپ، شىعارىپ سالۋ كەرەك. پوليگوندا اتوم بومبالارى سىناقتارىن وتكىزۋ ماقساتتارىنداعى ونى-مۇنى جۇكتەردىڭ، قوسالقى بوشەكتەردىڭ تاعى دا باسقا قاجەتتى زاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تەمىرجولمەن تاسىمالداناتىن-دى. ويتكەنى ترانسپورتتىڭ ەڭ ارزان دا، ەڭ قاۋىپسىز ءتۇرى وسى - تەمىرجول عوي.
وتكىزۋ، شىعارىپ سالۋ - جاي ءسوز عانا ەمەس. ماڭىزدى پويىز ەلدى مەكەنگە جاقىنداعاندا، سول جەردەگى تەمىرجولدىڭ جاۋاپتى قىزمەتشىلەرى: ستانسى باستىعى، جول شەبەرى، جول بريگاديرى سارى ءتۇستى جالاۋشاسىن ورالعان كۇيى وڭ قولىمەن كوتەرىپ تۇرىپ، اتالمىش بەكەتتە قاۋىپتى ەشتەڭە جوق ەكەندىگىن ءبىلدىرىپ تۇرادى. ول پويىز سوندايلىق ۇزىن دا ەمەس ەكەن. بىردە ونى ءوز كوزىممەن دە كوردىم. قۇرامانىڭ الدىڭعى، ورتاڭعى جانە سوڭعى ۆاگوندارىندا كۇزەتتە اۆتومات ۇستاعان قوس-قوس سولداتتار تۇرادى. ول اسا قاتتى جىلدامدىقپەن جىلت ەتىپ جۇيتكىپ وتەدى دە، اۋىق-اۋىق وكىرىپ، سورلى سەمەيدى بەتكە الادى. شىركىن، جاڭا عانا ءدال جانىڭنان شولتاڭ ەتكەن شولاق پويىزدىڭ قانشاما ەلگە ەلەۋسىز اجال الىپ بارا جاتقانىن سول كەزدە بىلسەكشى؟! ءبىراق نە ىستەي الار ەدىك؟
مىنە، سونىمەن، 1991 - جىلدىڭ 29 - تامىزىنان باستاپ پوليگون جابىلدى، قۇپيالىق پەردەسى ءتۇرىلدى. پوليگونعا قاتىستى بارلىق شىندىق اشىلدى. جاريالىلىق جەر-جاهاندى كەزىپ جۇرە بەردى. قۇپيا قالانىڭ نەگىزگى تۇرعىندارى - رەسەيلىكتەر كەرى قايتتى. اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا كورسەتكەن تەگەۋرىنى تىيىلدى. قالا اتومدى بەيبىت ماقساتتارعا پايدالانۋ جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالدى.
بۇگىندە قالا قايتا قالپىنا كەلە باستادى. قيراعان، قاڭىراپ بوس قالعان ۇيلەر قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلىپ، سول جەردىڭ نەمەسە جۇمىس جايىمەن سوندا قونىس اۋدارعانداردىڭ يگىلىگىنە پايدالانىلۋدا. ال بۇرىنعى قۇپيا پويىزداردىڭ جولىمەن اتالمىش قالا جۇرتشىلىعى مەن كاسىپورىنداردىڭ قاجەتتى جۇكتەرى تاسىمالدانادى. تىپتەن قازىر سول جولمەن كۋرچاتوۆتى باسىپ وتەتىن الماتىدان پاۆلودارعا قاتىنايتىن جولاۋشىلار تاسىمالىمەن اينالىساتىن جۇيرىك پويىزى ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ تۇر. ەندى ول وڭىردە ەشقانداي قۇپيالىلىق جوق. قۇپيا اتاۋلى قۇردىمعا كەتكەن!
اۆتور: حالامان مۇساتاي ۇلى
دەرەككوزى:«الاش ايناسى» گازەتى. 2011
