اباي: ءتان جانە جان سۇلۋلىعى تۋرالى

(«...كەڭ ماڭدايلى، الاسى از قارا كوزى، جىڭىشكە قارا قاسى، ماڭدايدان تۋرا تۇسكەن قىرلى مۇرىن، اقشا ءجۇز، ال-قىزىل بەت ءتىل بايلايدى») ءتانتى بولۋمەن قاتار «سۇلۋلىق» ۇعىمىنا تۇسىنىك تە بەرىپ ۇلگەرەدى - سۇلۋلىق دەگەننىڭ ۇيلەسىم، فورما مەن مازمۇننىڭ سايكەستىگى ەكەنىن مىنا جولداردان كورەمىز:

«سويلەسە، ءسوزى ادەپتى ءارى ماعىنالى» «سوراقى ۇزىن دا ەمەس،قىسقا دا ەمەس، نازىك بەل تال شىبىقتاي بۇراڭدايدى» «كەي جىگىت ماقتان ءۇشىن قىلىق قىلماي، بويىنا مايدالىق پەن سىر ساقتاعان». ال «سۇلۋلىق قايدان تۋادى؟» دەگەن زاڭدى سۇراققا - قاراما-قارسىلىقتاردىڭ ماڭگى كۇرەسىنەن جانە ءوزارا كەلىسىمىنەن تۋىپ، قايشىلىقتان توقىلاتىنىن؛ ال قايشىلىق - گارمونيانى جاراتۋشى، سۇلۋلىق تىرشىلىگىنىڭ العىشارتى ەكەنىن كورەمىز. وسىلايشا اباي، ءبىر جاعىنان، «مىڭ كۇن سىنباس، ءبىر كۇنى سىنار شولمەك» دەپ مولشەردەن، مۇمكىندىكتەن اسقاننىڭ ءبارى ۇشقارىلىققا ۇرىنىپ، قارسى ساپاعا اينالاتىنىن ەسكەرتسە، ەكىنشى جاعىنان ونسىز، دۇنيەدەگى بۇكىل، بارلىق جانە ءتۇرلى كورىنىستەردەگى قاراما-قارسىلىقتاردىڭ ماڭگىلىك كۇرەسىنسىز قيالدى ەلىكتىرىپ، وي-سەزىمدى باۋرايتىن، كەلەشەككە جەتەلەپ، دۇنيەنى جەتىلدىرەتىن ناعىز سۇلۋلىق قۇرالمايتىنىن تاعى ايتادى.مىسالى، «اۋرۋ جۇرەك اقىرىن سوعادى جاي» ولەڭىندەگى:

«كەيدە تىلەپ باق پەن تاعى تىنىشتىق

كەيدە قايعى، ازاپتى تاعى دا ىزدەپ»

دەگەن جولداردا ادام جانىنىڭ تولىق ەسەيۋى ءۇشىن راقات-ءلاززات قانشا كەرەك بولسا، قينالىس-قايعى سونشالىق قاجەت ەكەندىگى تۋرالى تەرەڭ ماعىنا بار. جانە قايعى جاساندى جولمەن ەمەس، زاڭدى تۇردە ءوزىنىڭ قاراما-قارسىلىعىنان - راقاتتان تۋىندايدى. راقات بار جەردە ازاپ بار، ءلاززات كۇيدەن كەيىنگى ءسات - سونى اڭساۋمەن وتەتىن كۇيىنىش. ماحاببات - عاشىق جانداردىڭ سەزىمدىك، تاندىك بىرىگۋى مەن ايىرىلىسۋىنان قۇرالاتىن عاجاپ ءبىر بي. نارەستەسىنە ءاردايىم قامقور بولۋ ءۇشىن اناسىنىڭ ءبىر ساتكە بويىن اۋلاق سالىپ، ءوزىن قولعا الۋى قاجەتتىگى سياقتى، ءوز سەرىگىنىڭ كەڭىستىكتىك، سەزىمدىك دەربەستىككە دەگەن قاجەتىن اڭعارماعان ادام ۇزدىكسىز بي قيمىلىنان جاڭىلىپ، ومىرلىك بيدەگى سەرىكتەستىكتەن اجىرايتىنى ابدەن انىق. ال اڭساۋدىڭ، قايعى-مۇڭنىڭ - ىشكى دامۋ مەن وي-سەزىمنىڭ ءوسۋى جولىنداعى كەزەكتى ءساتى، زاڭدى قۇبىلىس ەكەنىن ءدال ۋاقىتىندا تۇسىنگەن ادام عانا الداعى تاكتىگە جيناقى دايىندالىپ، ءوز ءومىرىن ءۇيلەسىمدى ۇيىمداستىرىپ، سەرگەك سەزىمتالدىقپەن كوركەيتپەك. سەزىمدەگى اۋىسپالى كۇيدىڭ ەكى ۇشىن انىقتادىق دەلىك. ال ەندى ادامارالىق قاتىناستاعى اتتاۋعا، اسۋعا بولمايتىن مەجە قايسى؟ ويشىل جاۋابى وعان دا دايىن: «ار-ۇياتتان اسپاۋ»:

دوستىق، قاستىق، بار قىزىق - جۇرەك ءىسى،

ار-ۇياتتىڭ ءبىر اقىل - كۇزەتشىسى.

ار مەن ۇيات سىنباسا، وزگە قىلىق،

ارىن، القىن - بۇل كۇننىڭ مارتەبەسى.

كونە دۇنيەدەگى گرەسيالىق ناتۋرفيلوسوفتار ءبىرىنشى بولىپ قويىپ، جابىلا جاۋاپ ىزدەگەن ماسەلەدە - «سۇلۋلىقتى نە ارقىلى، قالاي قابىلدايمىز؟» دەگەن سۇراققا پيفاگورەيلىكتەر سياقتى «دۇنيە دەگەنىمىز - گارمونيا جانە ءسان» دەپ ساناۋ ەسەپتەۋدى ەمەس نەمەسە دەرەكسىز وي كۇشىن ەمەس، تىكەلەي كورىپ، كوڭىل كوزىمەن قابىلداۋدى نۇسقايدى. بۇل ماسەلەدە اباي يرراسيونالدىعا ەمەس، ءاربىر ادامنىڭ وزىندىك تانىم قابىلەتىنە جۇگىنەدى. («كەرەك ءىس بوزبالاعا - تالاپتىلىق، ءارتۇرلى ونەر، مىنەز، جاقسى قىلىق»).

«ءسوزدى ۇعار، كوكىرەگى بولسا كوزدى» دەپ تالعامپاز تىڭدارماندى ارماندايدى، ءسوز سۇلۋلىعى تۋرالى ايتا كەلىپ. «بويدا قايرات، ويدا كوز، بولماعان سوڭ ايتپا ءسوز» دەپ اه ۇرادى «سەگىز اياعىندا». ءار مادەنيەتتىڭ ءوز ازاماتتارىنىڭ تارتىپ نورمالارىن، قۇندىلىقتارى مەن دۇنيە تانىمىن قالىپتاستىراتىن، تەك وزىنە ءتان دۇنيە تۋرالى تۇسىنىگى بولاتىنى انىق. ول تۇسىنىك ءتىل ارقىلى قالىپتاسادى، تىلدە بەينەلەنەدى جانە بەرىلەدى. سۇلۋلىقتىڭ، قىز سۇلۋلىعىنىڭ تىلدە بەينەلەنۋى تۋرالى زەرتتەۋلەر ىشىندە ح.قاسقاباسوۆانىڭ پسيحولينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەرى نازار اۋدارادى. ءتىل باسىمدىعىنا قاراي تاڭداپ الىنعان توپ مۇشەلەرىنە 6 ءتۇرلى تاپسىرما بەرىلگەن:

1. قىز سۇلۋلىعىن بەينەلەيتىن 3 وسىمدىك ءتۇرىن؛

2. قىز سۇلۋلىعىن بەينەلەيتىن جانۋار مەن قۇس اتاۋىن؛

3. قىز سۇلۋلىعىن بەينەلەيتىن تابيعات قۇبىلىسىن؛

4. قىز سۇلۋلىعىن بەينەلەيتىن اسپان دەنەلەرىن؛

5. قىز سۇلۋلىعىن بەينەلەيتىن ونەر تۋىندىسىن؛

6. قىز سۇلۋلىعىن بەينەلەيتىن اسىل تاس ءتۇرىن اتاۋ.

تاجىريبە قورىتىندىسى بويىنشا، قازاق ءتىلدى ازاماتتاردىڭ ءجيى قايتالاناتىن جاۋاپتارىنىڭ ناتيجەسى مىناداي بولعان:

1 - تاپسىرما بويىنشا «راۋشان گۇلى»؛

2 - تاپسىرما بويىنشا «اققۋ»، «بوتا»، «مارال»؛

3 - تاپسىرما بويىنشا «كوكتەم»، «جەل»؛

4 - تاپسىرما بويىنشا «اي»، «كۇن»؛

5 - تاپسىرما بويىنشا «قىز جىبەك»؛

6- تاپسىرما بويىنشا «گاۋهارتاس»، «مارجان».

ابايدا دا وسى اتالعان سۇلۋلىق سيمۆولدارى كوپتەپ كەزدەسەدى. («شىعىس اقىندارىنشا»، «اليفبي»، «كوزىمنىڭ قاراسى»، «قىز ءسوزى»، «جىگىت ءسوزى»، ت.ب.) ءتان مەن جان سۇلۋلىعىنا كەرىسىنشە، اباي - ەرتەڭىن ويلامايتىن، كەلەشەككە ۇمتىلمايتىن توعىشارلىق پەن بەيعامدىقتى - جان ۇسقىنسىزدىعىن قارسى قويادى جانە وندايلاردى:

سيىرشا تويسا ماس بولىپ،

ورەگە كەلىپ سۇيكەنەر.

ار مەن ۇيات ويلانباي،ءتانىن اسىراپ،

ەرتەڭى جوق بۇگىنگە بولعان قۇمار، - دەپ سيپاتتايدى.

اباي ولەڭدەرىندە ادامنىڭ جاي-كۇيىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلاتىن كۇلكىنىڭ سيپاتتارى سان ءتۇرلى: عاشىقتىڭ كۇلكىسى «بەينە بۇلبۇل قۇس سايرايدى» بولسا،

«باسىندا مي جوق، وزىندە وي جوق

كۇلكىشىل كەردەڭ ناداننىڭ» كۇلكىسى - جاعىمسىز دا ايانىشتى قۇبىلىس. ادام الدىمەن ءوزىنىڭ تانىمەن بىرەگەي. تاندىك بىرەگەيلىگىمەن قىزىق، قاجەت، ماڭىزدى.ءتان شەبەرلىگى - سەزىم شەبەرلىگى، ارەكەت اياسىنىڭ كەڭدىگى. اركىمنىڭ وزىندىك مەنىن تانۋ جولىندا ءتان ءتۇر.ءتان ارقىلى ءوزى جانە اينالاسىنداعىلار تۋرالى ەڭ العاشقى وبرازدار قالىپتاسپاق. جانە ولار باستاپقىدا تاندىك مازمۇندا بولماق. بۇل - زاڭدى، تابيعي قۇبىلىس. ءتان - تۇلعانىڭ بالاماسى ەمەس. ءبىراق ءتان - تۇلعا تىرشىلىگىنىڭ قاجەتتى، العاشقى شارتى. بيولوگيالىق تەگىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ، ءوز بويىمىزداعى حايۋاندىق پەن ادامشىلىقتىڭ پايىزىن انىقتاپ، قانداي جاعداي قايسىسىن كۇشەيتە تۇسەتىنىن باعامداۋعا، بويىمىزداعى بىرەگەيلىككە دەگەن ۇمتىلىستى ىسكە اسىرۋعا، دۇنيەنى تانۋ، وزىندىك تانۋ اتتى العاشقى ساتىلاردى يگەرىپ بولىپ كەلەسى، وزىندىك دامۋ، ءوز-ءوزىن وزگەرتۋ، باعىتتاۋ، «ىشكى بۇعاۋلاردان» ازات بولۋ جولىنداعى شارالارعا كىرىسۋگە بولادى.

ءتان ايرىقشا بەلگىلەرگە يە. ينديۆيد - قايتالانباس قۇبىلىس.ينديۆيد بويىندا كوزگە العاش تۇسەتىنى فورما (كەلبەت، تاندىك بەلگىلەر).«فورما ءبىرىنشى، مازمۇن - شەشۋشى». ادام ءتانىنىڭ ىشكى مۇشەلەرىنەن ابايدىڭ ءجيى قايتالايتىنى ءارى جوعارى باعالايتىنى - جۇرەك (60 ولەڭدە 80 رەت قايتالانادى). اعىلشىننىڭ «core» ءسوزىنىڭ نەگىزىندە لاتىننىڭ «cor» - «جۇرەك» ۇعىمىنىڭ جاتۋىندا ءمان بار. ادامزات ەرتەدەن-اق جۇرەكتى ءوز تىرشىلىگىنىڭ ورتالىعى، ءتۇپ-تامىرى ساناعان. «جۇرەك» - «ورتالىق» سوزدەرىنىڭ ماعىناسى تەپە-تەڭ كەلۋى وسىدان.

30 جاسىندا بولىستىققا سايلانعان ابايدىڭ العاشقى ولەڭدەرىندە جۇرەك - ەموسيونالدىق ورتالىق بولسا، بىرتىندەپ رۋحاني ورتالىققا اينالىپ، تۇلعالىق جەلىنى قۇرايتىن «جىلى جۇرەك، نۇرلى اقىل، ىستىق قايرات» - ۇشتىك كونسەپسياسى ۇسىنىلادى. جانە بۇل وداققا جەتەكشىلىك - جۇرەككە جۇكتەلەدى. ابايدىڭ بۇل تۇجىرىمىنىڭ وزەكتىلىگىن مورالدىق ولشەمدەرى وزگەرگەن بۇگىنگى قوعامىمىزدىڭ ازاماتتارىنىڭ ىسكەرلىك الەمدە ورنىعىپ، تابىسقا جەتۋ جولىنداعى ارەكەت-كۇرەسىندە ورىن الىپ جاتقان ىشكى دۇنيە ۇيلەسىمىن قۇرايتىن اقىل، قايرات، جۇرەك بىرلىگىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ سانسىز سالدارى دالەلدەپ وتىر. تۇلعانىڭ قۇرامداس بولىمدەرى ءبىر-بىرىنەن الشاقتاپ، اقىل مەن قايرات - تابىس تابۋعا، ءتان - ۇرپاق كەلتىرۋ مەن كوڭىل كوتەرۋگە كىرىسىپ جاتقاندا جۇرەك ءوزىنىڭ ادامگەرشىلىكتىك قاعيدالارىمەن بارىنەن سىرت قالۋدا. وسىلايشا قول ۇشىن بەرەتىن جەردە سۋىق اقىلدى تىڭداپ تەرىس اينالىپ، سەزىمىمىزدىڭ قابىلدانباۋىنان، جاۋاپسىز قالۋىنان قورقىپ، جۇرەك قالاپ تۇرسا دا ۇنسىزدىككە، ارەكەتسىزدىككە سالىنۋدامىز.

وسىنىڭ ءبارى ەموسيونالدىق ءومىرىمىزدىڭ جاداعايلانىپ، ادام اراسىنىڭ الشاقتاۋىنا، ال بۇل قۇبىلىس ءوز كەزەگىندە ءتۇرلى ءتان اۋرۋلارىنا (ءبىرىنشى كەزەكتە جۇرەك دەرتىنە) بارىپ تىرەلۋدە. ءتان سۇيگەنىن بەرمەسە، جان شىداماس جانى اشىپ. بەرە بەرسەڭ بەر دەسە، ءۇمىت ەتەر تالاسىپ - دەگەن جولداردا ءوز قۇمارىن عانا كوزدەيتىن ءتاننىڭ «جان قۇمارىنا» جول بەرمەيتىنى ايتىلادى. سۇيەنىپ كۇلكى، توقتىققا ءتارتىپتى ونەر جوقتىققا. تاماعى توقتىق، جۇمىسى جوقتىق ازدىرار ادام بالاسىن. ۇقپاي جاتىپ جالىعار ۇيقىلى-وياۋ بويكۇيەز - دەپ اباي بيولوگيالىق پەن الەۋمەتتىلىكتىڭ تەپە-تەڭدىگى بۇزىلعاندا ادام بويىنداعى رۋحانيلىقتىڭ پايىزى ازايىپ، تۇلعالىق بەت بەينە ازعىندايتىنىن باياندايدى. ۇشقارىلىق ناتيجەسىندە تۋاتىن جانە بولماي قويمايتىن سالداردىڭ بولارىن ەسكەرتەدى: «سالىنساڭ سالدۋارلىق قادىر قويماس». «قالجىڭباسسىپ وتكىزگەن قايران داۋرەن، تۇبىندە تارتقىزباي ما ول ءبىر زارلىق؟» «كۇلكى باققان ءبىر كورەر بەيشارالىق» جاعدايلار ىرقىنا بەرىلمەي، بىلىمگە قۇشتارلىق پەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى ساقتاپ قالعان ادامدى جانە توبىردى ەكىگە بولەدى: «كوپتىڭ ءبارىن كوپ دەمە، كوپ تە بولەك، كوپ ءيت جەڭىپ كوك ءيتتى كۇندە جەمەك» «ناداننىڭ سۇيەنگەنى كوپ پەن دۇرمەك» «كوپ توپتا ءسوز تانىرلىق كىسى دە از-اق ونداي جەردە ءسوز ايتىپ بولما مازاق» - دەپ ادام تابيعاتىنىڭ الا-قۇلالىعىنا كۇيىنىپ، ءارى الا-قۇلالىقتىڭ زاڭدىلىق ەكەنىن مويىنداي كەلىپ دۇنيەنىڭ تازالىعى - ءاربىر ازاماتتىڭ ءوز بويىن، رۋحىن تازا ساقتاۋىنان قۇرالاتىنىن تۇجىرىمدايدى:

كوپتىڭ اۋزىن كۇزەتسەڭ كۇن كورمەيسىڭ،

ءوزىڭدى-ءوزىڭ كۇزەت، كەل، شىراعىم!»

مازمۇنىنىڭ الەۋمەتتىك ءمانىن ايتپاعاندا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ءدال، شەبەر جازىلعان «بولىس بولدىم مىنەكي» («كۇلەمبايعا») ولەڭى قازىر دە وزەكتى. وزىنە سەنىمسىز، داڭعوي، مانساپقۇمار كەيىپكەردىڭ ءوزى تۋرالى ءوز اۋزىنان ايتقىزىلاتىن ۇرەي-قورقىنىشى، ارەكەت-جوسپارى، ەكىجۇزدىلىكپەن ۇشتاساتىن قۋلىعى جايىپ سالىنىپ ءاجۋالاناتىن شىعارما ەرازم روتتەردامسكيدىڭ «اقىماقتىققا ماداق» اتتى ەڭبەگىمەن دەڭگەيلەس تۇر. وسىلايشا، ءوز ىزدەنىستەرىندە سەزىمنەن سەنىمگە بەت بۇرعان اباي - اقىننان فيلوسوفقا اينالدى: - دۇنيەتانىمنىڭ ءافسانالىق (ميف-تىك) دەڭگەيىنە، ادەتتە، سەزىمدەر تولقىنىسى، تاندىلىك، وبرازدىلىق ءتان بولسا، فيلوسوفيا - سەزىمنەن بيىكتەپ راسيونالدىعا جۇگىنۋ، ۇعىمدىق اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ، پايدالانۋ ەكەنى بەلگىلى. - «مەن»، «مەنىكى» ۇعىمدارىمەن اباي، بىرىنشىدەن، ادام بويىنداعى رۋح پەن تاندىلىك اراقاتىناسىن بەينەلەسە، ەكىنشىدەن، بۇل دۇنيە مەن و دۇنيەنىڭ جىگىن اجىراتىپ، ۋاقىتشا مەن ماڭگىلىك، شەكتى مەن شەكسىز، جالپى، جەكە، دارالىقتى تاعى كورسەتەدى.

- جالپى، قازاق دۇنيەسىنە ءتان راسيونالدىلىق اباي فيلوسوفياسىندا انىق كورىنەدى.جاراتىلىستىڭ سۇلۋلىعىن، ماقساتتىلىعىن، مىنسىزدىگىن، جاراتۋشىنىڭ قۇدىرەتتىلىگىن باياندايتىن ويشىل ءۇشىن ناعىز دۇنيە - ءبارى ءبىر وسى دۇنيە. اباي سەنىمى تۇڭىلۋدەن تۋاتىن شاراسىزدىق ەمەس، عالامدىق سۇلۋلىقتى سەزىنبەي، قابىلداماي تۇرا المايتىن وي مەن ورەنىڭ بيىكتىگى. - دۇنيە، اباي تۇسىنىگىندە، حرام ەمەس، دۇنيە - شەبەرحانا. حرامدا ادام - قۇدايدان قولداۋ-كومەك كۇتەتىن قورعانسىز دا، شەبەرحانادا - ءوزىن جانە دۇنيەنى وزگەرتەتىن، ءوز كۇشىنە سەنىمدى جاسامپاز تۇلعا. - وسىلايشا اباي سەنىمى - ادامعا، ادام اقىل-ويىنا دەگەن راسيونالدى سەنىم. ال قورعانسىزدى جاسامپازعا اينالدىراتىن كۇش - ءبىلىم مەن عىلىم. وسى ويدى ناسيحاتتاۋعا ۇلى اعارتۋشى رۋحاني سالانىڭ بارلىق ءتۇرىن - اڭىزدان باستاپ، ونەردى (پوەزيانى)، قۇدايتانۋ ءىلىمىن، تاعىلىم-وسيەتتى پايدالانادى. - تۇلعا تاندىك جانە مەنتالدىق اتريبۋتتاردان قۇرالادى. بۇل بەلگىلەر ءوزارا بايلانىستى. ادامنىڭ ءوزىن تانۋ، ءوز «مەنىن» ىزدەۋ، تۇلعاعا اينالۋ جولى دراماعا تولى. ءتانسىز سانانى تۇلعاعا تەڭگەرۋ شىندىققا جاتپايدى. سانا قالپىن ەسكەرمەي، (سانا اۋىتقۋلارى، دامۋىنىڭ كەنجە قالۋى) ءتاندى تۇلعاعا تەڭگەرۋگە بولمايدى.

گاۋ ه ار ءابدىراسىلوۆا، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، شىمكەنت قالاسى

دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى