رۋس ءسوزى قايدان شىققان؟

ءتىپتى ولار «رۋس» ءسوزىنىڭ قايدان شىققاندىعىن قايتادان ىزدەپ، زەرتتەپ-زەردەلەۋ ۇستىندە.

ال «روس» وزەنىنىڭ قازىر رەسەي جەرىندە جوق ەكەندىگى بەلگىلى. كونە زاماننىڭ وزىندە دە وسىلاي دەپ اتالعان وزەن بولدى ما، بولمادى ما؟ وعان دا ناقتى جاۋاپ جوق (ولار ءوزىن وسى سوزدەن تارادىق دەپ ءجۇر ەمەس پە؟). ەۋرازيا جازىعىنا ورنالاسقان كەزىندەگى التىن وردا قاعاناتىنا (يمپەرياسىنا) نەگىزىنەن، الىم-سالىقتى جىلىنا ءبىر رەت ەڭ كوپ ءارى مولىنان تولەپ تۇرعان وسى ورىس ەلى بولاتىن. باتۋ مەن ودان كەيىنگى حانداردان قاتتى سوققى جەپ ەسەڭگىرەپ قالعان بۇل حالىق يۆان كاليتاعا دەيىن دە، ودان كەيىن دە التىن ورداعا كەرۋەن-كەرۋەن الىم-سالىق اكەلىپ تۇرعان.

كەرۋەندەر كەلگەندە، التىن وردالىقتاردىڭ قۋانىشىندا شەك بولماعان. ءتىپتى ايەلدەرى مەن تاي مىنگەن بالالارىنا دەيىن كەرەمەتتەي قۋانعان. نەگە؟ ويتكەنى كەرۋەنمەن اكەلىنگەن الىم-سالىقتىڭ ىشىندە ورىس بالىنان باستاپ، ءبيداي نانى جانە ءتۇرلى ازىق-تۇلىك، سونىمەن قاتار نەشە ءتۇرلى قۇبىلعان ماتالار بولعان. ونىڭ ءبارىن سانامالاپ جاتپاي-اق قويالىق. مىنە، وسى كەرۋەندەر كەلگەندە التىن وردا جۇرتى قۋانعانىنان بۇلاردى «ىرىسكەلدى» دەپ اتاعان. بۇل كەلگەن بايلىق قىپشاق تىلىندە «ىرىس» دەپ ايتىلعان. بۇل ءسوز قازاق تىلىندە دە بار.

كەرۋەندى اكەلگەن كنيازدار مەن ورىس جاساقتارى، وسى ءسوزدىڭ اۋدارماسىن انىقتاپ، بۇل ءسوزدى وزدەرىنە ماقتانىش تۇتىپ، كەيىننەن وسىناۋ ۇعىمدى ءبىز «ىرىسپىز» (بايلىق يەلەرىمىز) دەپ وزدەرىن وسىلاي اتاي باستاعان. ارتىنان بۇل ءسوز بۇكىل ەلگە تارادى. ءۇش عاسىر باعىنىشتى بولعان كەزدە، وسىناۋ ۇلى ءسوز ولارعا ابدەن قۇلاققا ءسىڭىستى بولىپ كەتتى. كەزىندە وزدەرىن جەكە-جەكە كنيازدىقتاردىڭ اتىمەن اتاپ كەلسە (ياروسلاۆ، ريازان، ۆلاديمير، تۆەر، ماسكەۋ، تاعى باسقا)، ەندى بۇكىل ەل «ىرىس ءسوزىن يەلەنە باستادى». «بايلىق» دەگەن ءسوزدى كىم جەك كورسىن؟! اسىرەسە، جوعارعى تاپ وكىلدەرى. اقىرى، «ىرىس» ءسوزى ۋاقىت وتە، ءسال وزگەرىپ «رۋس» سوزىنە اينالدى. اقىرى ۋاقىت وتە كەلە، اتاقتى «رۋس» ءسوزى «روسسيا» بولىپ شىعا كەلدى.

ءسويتىپ، كوپ تەرميندەردىڭ قاتارىن تولىقتىردى. ءبىراق بۇل ۇعىمعا نامىسشىل ورىس توقتاي ما، توقتاماي ما؟ ول جاعى بەلگىسىز. بۇل جەردە ايتا كەتەرلىك ءبىر ماسەلە، اتاقتى دالدىڭ سوزدىگىن قاراپ وتىرساڭىز، ولاردىڭ ءۇش عاسىردا قىپشاقتاردان ەنشىلەپ العان سوزدەرى جەتەرلىك. ماسەلەن، «مولوكو» ءسوزى قازاقتىڭ «مال اعى» دەگەن ءسوزى، ياعني «ءسۇت» دەگەن ءسوز. سونداي-اق «سىرعانى» ولار «سەرگي» دەپ العان. مۇنداي سوزدەردى تىزە بەرسەڭ، تولىپ جاتىر. سوندىقتان دا «ىرىس» سوزىنە ولاردىڭ ويلانا قاراعانى كەيدە دۇرىس پا دەپ تە ويلايمىز. دەگەنمەن بارلىعىن مارتەبەلى ۋاقىت كورسەتە جاتار. بۇل سول ءبىر زامانداعى وتكەن تاريح بولعاندىقتان، وعان ەشكىمنىڭ دە وكپە ايتۋعا قاقىسى بولماس.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك، قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011-جىل، 4- تامىز

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى