تانىمال تۇلعالاردىڭ تىرلىگى نەگە تۇسىنىكسىز؟
ۇلى اقىنداردىڭ، ءدانىشپانداردىڭ، مۋزىكانتتاردىڭ، سۋرەتشىلەردىڭ، ءبىر سوزبەن ايتقاندا - ۇلى ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن، مىنەز-قۇلىقتارىن تۇسىنۋگە بولا ما؟ جوق، بار بولعانى ولارعا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا عانا بولادى. ارينە، ەگەر قولدان كەلسە. كەلىسپەيسىز بە؟ وندا تومەندەگى مىسالدارعا كوز جۇگىرتىپ كورەلىك.
ادامزات بالاسىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ ۇلى ءدانىشپانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى مەن مىنەز-قۇلقى، سونداي-اق ءبىرتۇرلى ادەتتەرىنە توقتالماس بۇرىن عالىمداردىڭ سولاردىڭ كوبىنە قويعان دياگنوزدارىن ايتالىق: جەلىكپەلى-تورىعۋشىلىق پسيحوز، جۇيكەسى جۇقارۋ، قايتالاما ەسالاڭدىق، گيپوجەلىكپەلى پسيحوز، مورريس سيندرومى، مارفان سيندرومى، ەسىرىكتىك پسيحوز، قويانشىق، ەپيلەپتويد، بايلانشاقتىق سيندرومى، «قورقىنىش مانياسى». بۇل نە؟ ماحاببات پەن جەككورۋشىلىك، ىزگىلىك پەن زۇلىمدىق، جارىق پەن قاراڭعىلىق اراسىنىڭ تىم جاقىندىعى سەكىلدى ءدانىشپاندىق پەن ناقۇرىستىقتىڭ اراسى سونشالىق جاقىن بولعانى ما؟ ناقۇرىستاردىڭ ءبىر-اق ساتى كەم ءدانىشپان، ءدانىشپانداردىڭ ءبىر-اق ساتى كەم ناقۇرىس بولعانى ما؟ تابيعاتتىڭ مۇنداي قاتال ويىنىن نەمەسە ءازىلىن قاتە ءتۇسىنىپ قالماۋ ءۇشىن دەرتتىڭ ءدانىشپاندىق سەبەبى مە، الدە ءدانىشپاندىق دەرتتىڭ سەبەبى مە، سونى دۇرىس ءتۇسىنىپ العان ابزال.
تاڭىرىدەن بەرىلگەن شەكسىزدىكتى ادامعا ولشەلىپ بەرىلگەن كولەم كوتەرە الماي قالاتىن بولۋى كەرەك. ماسەلەن، لەۆيتان ادامداردان قورىققان جانە جەك كورگەن. ءبىر ساتتىك كوڭىل كۇيدىڭ جەتەگىندە ءوزى-وزىنە قول جۇمساۋى دا مۇمكىن بولعان. وسىعان ۇقساس سەزىمدەردى تولستوي دا، كانت تا، فرەيد تە، گەتە دە باستان كەشىرگەن. ال اتاقشى ەرتەكشى گانس حريستيان اندەرسەن كوپتەگەن قورقىنىش سەزىمدەرىن كەشكەن. دوسى جارتى ساعات كەزدەسۋگە كەشىكسە، ول سول ۋاقىت ىشىندە ونىڭ كەزدەيسوق جاعدايدان ءولۋىن جانە ونى جەرلەۋ راسىمىنە دەيىن ەلەستەتىپ ۇلگەرەدى ەكەن. بولمەدەن شىقپاي كۇنى بويى جىلاپ وتىرۋ دا قولىنان كەلەتىن اندەرسەننىڭ بۇل دەرتىن ونىڭ اتاقتى ەرتەگىلەرىن وقىپ وتىرىپ سەزىنە دە المايسىز.
قايتالانىپ وتىراتىن شيزوفرەنيامەن اۋىرعان سۋرەتشى ۆيسەنت ۆان گوگ بوياۋلاردى ءىشىپ، قوزعالىسسىز قالىپتا ۇزاق ۋاقىت قالا دا الاتىن بولعان. ەپيلەپتويدپەن دەرتتەنگەن گويادا ءوزىن-ءوزى جوعارى باعالاۋشىلىق بايقالسا، يستەريكالىق پسيحوزى بار بالزاك ماڭايىنداعىلاردىڭ وزىنە نازار اۋدارعانىن ەرەكشە ۇناتقان. ول ءوزى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن ادام تۋرالى ءسوز بولسا، قالپاعىن قولىنا الادى ەكەن، ءبىراق ءبىر عانا جاعدايدا: ءسوز ءوزى جايلى بولسا. نەمىس سازگەرى شۋمان جاس كۇنىنەن جابىسقان ەسالاڭدىقتان زاردان شەگىپ، ەلۋگە جەتپەي جاتىپ اقىل-ەستەن ايىرىلعان. ونى سويلەيتىن ورىندىقتار قۋالاپ، اۋەندەر كوزىنە كورىنەدى ەكەن.
اعىلشىن جازۋشىسى گاررينگتون بولسا ءوزىنىڭ ويلارى اۋزىنان قۇستار مەن ارالاردىڭ بەينەسىندە ۇشىپ شىعىپ جاتىر دەپ ەلەستەتىپ، ولاردى قولىنا سىپىرعىش الىپ قۋعان. ال موسارت «مانيا پرەسلەدوۆانيامەن» دەرتتەنگەندىكتەن، يتالياندىقتار ونى ۇنەمى ۋلاپ ولتىرگىسى كەلەدى دەپ ويلاعان. سول يتالياندىق پالساپاشى كاردانو «وكىمەت ارتىمنان تىڭشى سالدى» دەپ سەبەپسىز كۇدىكتەنە بەرەدى ەكەن. گەنيلەر جايلى گەنيلەردىڭ پىكىر ايتقانى قىزىق. ي.كانت «گەني - ءوز شىعارماشىلىعىمەن ءبىر پوەتيكالىق ءداۋىردى جاۋىپ، كەلەسىسىن اشۋشى» دەيدى. كلاسسيكالىق تۇجىرىم. ەندى جورج ساند پەن شوپەنگاۋەردىڭ پىكىرىن تىڭدالىق.
جورج ساند: «وسى ۇلى ادامدار مەنىڭ القىمىمدا تۇر. ولاردىڭ ءومىرباياندارىن وقۋ، قولا مەن ءمارماردان قۇيىلعان مۇسىندەرىنە قاراۋ - تاماشا، ءبىراق ولارمەن ىستەس بولۋدان ساقتاسىن. ولار زۇلىم، قاتىگەز، كۇدىكتى» دەيدى. ال شوپەنگاۋەر بولسا: «گەنيلەر قاتال جانە ادامدىقتان جۇرداي، ولارعا دوس تابۋ قيىن. ويلارىنىڭ بيىگىندە جالعىزدىق قانا پاتشالىق قۇرادى» دەيدى. شوپەنگاۋەردىڭ ءوزى بىردە ءبىر كەمپىردىڭ تاياقتاپ، سوت شەشىمى بويىنشا كەيۋاناعا ءومىر بويى زەينەتاقى تولەپ تۇرىپتى. سونداي-اق دانتە، رۋسسو، بەتحوۆەن، ۆولتەر، سپينوزا جانە كانتتىڭ ءومىربويى ۇيلەنبەي، سۇربويداق بولىپ ءوتۋىنىڭ سەبەپتەرى كوپ شىعار، ءبىراق نەگىزگىسى - ولاردىڭ شىعارماشىلىققا تۇبەگەيلى بەرىلىپ، ءتىپتى ءوز-وزدەرىن ۇمىتىپ كەتۋىندە بولۋى مۇمكىن.
مىسالى، دەني ديدرو كۇندى، ايدى، جىلدى، ءتىپتى تۋعان-تۋىستارىنىڭ ەسىمدەرىن ۇمىتىپ قالا بەرەدى ەكەن. ال امپەر بولسا ۇيىنەن شىعىپ بارا جاتىپ ەسىكتىڭ سىرتىنا بورمەن «امپەر ۇيدە كەشكىسىن عانا بولادى» دەپ جازىپتى. ءبىراق ۇيىنە ءتۇس الەتىندە-اق ورالادى. ەسىكتىڭ سىرتىنداعى جازۋدى وقىپ، قايتادان كەتىپ قالىپتى. ەستەلىك جازۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ول ءوزىنىڭ امپەر ەكەنىن ەسىنەن شىعارىپ السا كەرەك. ەينشتەين ءوزىنىڭ ەسكى دوسىن كەزىكتىرىپ قالىپ: «كەشكىسىن ۇيگە قوناق بول. پروفەسسور ستيمسون دا ۇيىمدە بولادى» دەيدى. ەسكى دوسى - پروفەسسور ستيمسون: «ستيمسون مەن عوي» دەگەندە، «ونىڭ ماڭىزى جوق. سوندا دا كەلە بەر» دەگەن كورىنەدى.
ال نيۋتون بولسا ۇيىنە قوناق شاقىرىپ، ولارعا شاراپ الىپ كەلمەكشى بولىپ، ءوز كابينەتىنە كىرىپ كەتەدى. سول كەتكەننەن مول كەتەدى. ءارى كۇتىپ، بەرى كۇتىپ زەرىككەن قوناقتارى كابينەتىنە كىرسە، اتاقتى فيزيك قاننەن قاپەرسىز جۇمىس ىستەپ وتىرىپتى. سوندا، ەسىنە الدەبىر نارسە تۇسكەن كەزدە قوناقتارىن ۇمىتىپ كەتكەن عوي. ول ءتىپتى بىردە جۇمىرتقا قايناتپاقشى بولىپ، سۋ ىسىتىپ، وعان قولساعاتىن سالىپ، قولىنداعى جۇمىرتقاعا قاراپ تۇرىپتى. تاعى بىردە نيۋتون جۇمىس ىستەپ وتىرىپ، بەيسانالى تۇردە تۇسكى اسىن ءىشىپ كەلىپتى. سودان كەيىن تۇسكى اس ءىشۋ كەرەكتىگى ەسىنە ءتۇسىپ، اسحاناسىنا بارسا، تۇسكى اسىن الدەكىم ىشىپ كەتكەن. ياعني سونىڭ الدىندا عانا ءوزىنىڭ ىشكەنى ەسىندە قالماعان.
ۇلى ادامداردىڭ مۇنداي جاڭعالاقتىعى مەن ۇمىتشاقتىعى تۋرالى اڭىزدار از ەمەس. ال ءبىرتۇرلى ادەتتەرى تىپتەن كوپ. مىسالى، ورىستىڭ اتاقتى قولباسشىسى سۋۆوروۆ تاۋىقشا «كۋ-كا-ري-كۋ» دەپ شاقىراتىن بولعان. ونىسىمەن قويماي سابان ءشوپتىڭ ۇستىنە ۇيىقتاعان. يوگاننەس برامس شابىت شاقىرۋ ءۇشىن سەبەپسىزدەن-سەبەپسىز اياق كيىمىن تازالاي بەرەدى ەكەن. بەتحوۆەندى ەشقاشان قىرىنباعان دەيدى. جۇمىسقا وتىرار الدىندا توبەسىنەن تومەن قاراي مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرۋدى ادەتكە اينالدىرىپ العان. چارلز ديككەنس رومانىنىڭ ءاربىر ەلۋ جولىن جازعاننان كەيىن ىستىق سۋ ۇرتتاپ وتىراتىن بولعان. بالزاك جۇمىس ستولىنا وتىرماس بۇرىن مىندەتتى تۇردە 5-6 شىنى اياق كوفە ىشكەن. ونىڭ بارلىق شىعارمالارىن جازۋ بارىسىندا 50 مىڭ شىنى اياق كوفە ىشكەنىن كەيىنگى زەرتتەۋشىلەر ايتادى. ول ەشتەڭە ەمەس. ۆولتەر ءبىر كۇننىڭ ىشىندە 50 شىنى اياق كوفەگە دەيىن ىشكەن ەكەن.
ەدگار اللان پو ەشتەڭە جازا الماسا دا اق قاعازعا قاراپ وتىرا بەرەدى ەكەن. مەتەرلينك بولسا، ءار تاڭدا جۇمىس ستولىندا ءۇش ساعات وتىرۋعا قالىپتاسقان. جازباسا دا. جورج ساند كۇندە 11 گە دەيىن جازاتىن بولعان. ەگەر رومانىن 10.30-دا ءبىتىرىپ قويسا، قالعان جارتى ساعاتتا جاڭا دۇنيەسىنىڭ باسىن جازىپ قويعان. ديۋما-اكەي تەك قانا توركوزدى پاراققا جازعان. ول تاۋسىلىپ قالسا، جازعىسى كەلسە دە جازباعان. ۇلى تۇلعالاردىڭ وسىنداي وزدەرىنە عانا ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار. بۇل ەرەكشەلىكتەر بۇگىن بىزگە جاي عانا كورىنگەنىمەن ءوز ومىرلەرىندە قانشالىقتى ماڭىزعا يە بولعانىن كىم ءبىلسىن. ءدانىشپاندار قالاي بولعاندا دا ءومىردى وزدەرىنشە ءسۇرىپ كەتەدى. مەيلى ولاردى ادام مەن قوعام قابىلدار، قابىلداماس. ادام ءدانىشپان بولعانشا ومىرگە قايتا-قايتا كەلەدى دەگەن تۇسىنىك بار. كەيدە ويلايمىن، ادام ومىرگە العاشقى رەت كەلگەندە اقىن بولاتىن شىعار...
ەرلان توسباي ۇلى
دەرەككوز:«ايقىن» گازەتى
