شىڭعىسحان يمپەرياسىن نەگىزدەۋشى تۇركىلەر

قازاق تاريحىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن شىڭعىسحاننىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى قاراما-قارسى كوزقاراستار بار. كاسىبي ەمەس زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىر توبى ونى موڭعولدان ەمەس، تۇركىدەن شىعارۋ ءۇشىن كۇرەسۋدە. ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋعا ۇلكەن كەدەرگى VІІІ عاسىردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن موڭعول ۇستىرتىن نەگىزىنەن تۇركى تايپالارىنىڭ مەكەندەگەنى بولىپ وتىر. ەگەر ەرتىس وزەنىنىڭ باستاۋىندا بۇل تۇستا بايىرعى قاڭعايلار (قاڭلىلاردىڭ بابالارى)، ال ولاردان وڭتۇستىكتە قۇيعىرلار (ۇيعىرلاردىڭ بابالارى) مەكەندەگەن بولسا، شىعىسقا قاراي كەرۋلەندى بويلاپ، توعىز عۋلار (توعىز وعىزدار بابالارى)، بەلەرلەر، تىبالار، قاناشتار، سىر-ەندالار (قىپشاقتاردىڭ بابالارى)، قوقسىرلار، سەگەتتەر، يانعىرلار، عيدار، سەپتەر (كەرەيتتەردىڭ بابالارى)، سەپسىندەر، عۇندار (بايىرعى عۇنداردىڭ ۇرپاقتارى) مەكەندەسە، وسى تۇركىتىلدەستەرگە وڭتۇستىك-شىعىستا مانجۋرتىلدەس قىتاندار (قيداندار) تەڭىزگە دەيىنگى ايماقتا كورشى بولدى. بۇدان بولەك سولتۇستىكتە ونون ءوزەنىنىڭ باستاۋلارىنان شىعىسقا قاراي اگني، قىبىت، تەلەن نەمەسە تولەڭگىت (جالايىرلاردىڭ بابالارىنىڭ ءبىر بولىگى)، بۇركىت (ارعىنداردىڭ بابالارىنىڭ ءبىر بولىگى)، توڭرا، بايىرقى (الشىنداردىڭ بابالارىنىڭ ءبىر بولىگى)، ەدىز، توڭرا، عي، اقسەپ (كەرەيلەردىڭ بابالارىنىڭ ءبىر بولىگى)، ۇشەت، اعۋان، اراعۇن (ارعىنداردىڭ بابالارى)، كيىك، كۇتۋكيىك، تايعان، قۇتشى، مۇركەت (مەركىتتەردىڭ بابالارى) مەكەندەپ، بۇلار قيىر سولتۇستىك-شىعىستاعى شىعايلارعا (شيبەي تاتارلارى - كەيىنگى موڭعولداردىڭ بابالارىنىڭ ءبىر بولىگى) بارىپ تىرەلدى.

ال ەندى بايكولدەن تەرىستىك-باتىسقا قاراي الاقشىندار (الشىنداردىڭ بابالارىنىڭ ءبىر بولىگى) ورنالاسقان بولسا، ولاردىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا كەنگۋندار (قىرعىزداردىڭ بابالارى) كوشىپ-قونىپ ءجۇردى. اتتارىنان بايقالىپ تۇرعانىنداي، موڭعول ۇستىرتىندەگى قۇنارلى وزەندەر ايماعى نەگىزىنەن تۇركى تايپالارىنىڭ اتامەكەندەرى ەدى. بۇلار و باستا ІV-V عاسىرلاردا تۇركىتىلدەستەردىڭ تەلە تايپالار وداعىنا كىرگەن بولسا، كەيىنىرەك سىر-ەندا قاعاناتىنا ەنىپ، اقىرىندا ءتورت بولىككە - تۇركىلەرگە، تەلەكتەرگە، سەگىز وعىزدارعا، توعىز وعىزدارعا ءبولىنىپ كەتتى. وسىنداي بولشەكتەنۋدى پايدالانىپ، شىعىستان موڭعول تىلدەس شىعاي (شيبەي) تاتارلارى جانە مانجۋرتىلدەس قىتاندار (قيداندار) باتىسقا جىلجىپ، تۇركىتىلدەستەر اراسىنا سىنالاپ ەنە باستادى. ولاردى باسقا دا «ورمان تايپالارى» اتالعان تۇڭعىستار قولداپ، بولاشاق موڭعول تىلدەستەر توبىرىن كوبەيتە ءتۇستى. ارادا 300 جىلداي ۋاقىت وتكەندە ونون جانە كەرۋلەن وزەنىنىڭ اينالاسىنداعى تۇركى تايپالارىن ىعىستىرعان ولار وسىندا شىن مانىندە قوجايىنعا اينالدى. مۇنىڭ ءوزى تۇركى تىلدەستەر مەن موڭعول تىلدەستەر شەجىرەلەرىن شاتاستىرۋعا الىپ كەلدى.

راشيد ءاد-دين كەلتىرگەن ەرگەنەحوننان شىققان تايپالار شەجىرەسىندە ولاردىڭ ءتۇپ اتالارى ءبىر بولاتىنى دا سوندىقتان. وندا جالايىرلار شىققان نۇكىز-دارلىكەندەر مەن شىڭعىسحاننىڭ بابالارى شىققان قياتتىڭ جەتىنشى اتالارى وعىزحان بولسا، ارعى توعىزىنشى اتاسى موڭعول، ال ون بەسىنشى اتاسى تۇرىك ەكەندىگىن كورەمىز. بۇدان، ارينە، موڭعولدار مەن تۇرىكتەر ءبىر حالىق ەدى دەگەن قورىتىندى تۋماسا كەرەك. كەرىسىنشە، بىرنەشە عاسىر بويى دارلىكەن (تورەلەكۇن)، ياعني «تۋىستار» وداعىنا بىرىككەن بۇلاردىڭ قاتارىندا (راشيد ءاد-دين ولاردىڭ ون سەگىزىنىڭ اتتارىن اتاپ كورسەتكەن) جالايىر، تاتار، مەركىت، تولەڭگىت ءتارىزدى تۇركى تىلدەستەر تورعاۋىت، ويرات، بۇلاقشىن، ۋريانحاي ءتارىزدى موڭعول تىلدەستەرمەن بىرگە كوشىپ-قونىپ ءجۇردى. اسىرەسە، Х عاسىردان باستاپ بۇل ايماقتا ارعى موڭعولدارعا (پروتومونعولدارعا) جاتاتىن قيدانداردىڭ 200 جىلعا سوزىلعان ۇستەمدىگىنىڭ ورناۋى موڭعول تىلدەستەردىڭ داڭقىن ارتتىرا ءتۇستى. ەندى وسىنداعى تۇركىلەر وزدەرىن موڭعولدار دەپ اتاسا ماساتتاناتىن بولدى.

مىنە، شىڭعىسحان وسىنداي ەكى ەتنوس قويىنداسىپ جاتقان قويىرتپاق ورتادا موڭعول تىلدەس بورجيعان (بورىجەگەن) تايپاسىنىڭ قيات رۋىنا جاتاتىن وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ، ءوسىپ جەتىلدى. الايدا ول جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەرگە بايلانىستى تۇركى تىلىنە دە جەتىك بولىپ، وسى تۇرعىدا ءتىلماشتىڭ كومەگىنە ەشقاشاندا مۇقتاج بولا قويعان جوق. ال ەندى «شىڭعىسحان شىعۋ تەگى جاعىنان كىم ەدى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەر بولساق، شىڭعىسحان ءوزىن ءارقاشان دا ماقتانىشپەن موڭعولدارعا جاتقىزدى.

ونىڭ ۇستىنە زەرتتەۋلەر شىڭعىستىڭ ءوزىن ەشقاشان دا تۇركى قاعاناتتارىنىڭ مۇراگەرى رەتىندە قاراستىرماعانىن جانە ونىڭ ەسەسىنە ول «وزىن لياو اتتى قيداندار يمپەرياسىنىڭ ساياسي جانە ەتنومادەني مۇرالارىنىڭ زاڭدى ءىزباسارى رەتىندە قاراستىرعانىن» (ل.ل.ۆيكتوروۆانىڭ «مونگولى. پرويسحوجدەنيە نارودا ي يستوكي كۋلتۋرى» اتتى مونوگرافياسىن قاراڭىز) كورسەتىپ بەردى. سوندىقتان دا شىڭعىسحان بۇرىنعى قۋاتتى تۇركىلەر قاعاناتىن قالپىنا كەلتىرۋدى ماقسات ەتپەي، ولاردىڭ قيراندى ورنىندا جاڭادان موڭعولدار يمپەرياسىن ورنىقتىردى. مۇنداعى شىڭعىستىڭ حان بولۋىنا، كۇشتى مەملەكەت قۇرۋىنا بەلسەندى اتسالىسقان كوپتەگەن تۇركى تايپالارى ساياسي تاۋەلسىزدىكتەن ءبىرجولاتا ايىرىلىپ، موڭعولدارعا باعىنىشتى كۇي كەشتى.

موڭعولدارعا ەڭ العاش باعىنعاندار ولاردىڭ اتا جاۋلارى تاتارلار ەدى. الايدا ول زاماندا «تاتار» اتاۋى ءالى دە ەتنونيم دەڭگەيىنە كوتەرىلە قويعان جوق. بۇل قاۋىمداستىق اياسىندا تۇركى تىلدەستەر دە، موڭعول تىلدەستەر دە ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. الايدا ل.گۋميلەۆ «تاتار» اتاۋىن «موڭعول» اتاۋىنىڭ سينونيمى رەتىندە قاراستىرادى. ول تاتارلاردى اق، قارا، تاعى تاتارلار دەپ ۇشكە بولەدى. سونىمەن قاتار تاتارلاردىڭ توعىز تاتارلار، وتىز تاتارلار دەگەن اتپەن قاۋىمداستىقتار قۇرعاندارى بەلگىلى. شىڭعىسحان ءوزىنىڭ اتا جاۋلارى بولىپ تابىلاتىن تاتارلاردى ەڭ قاۋىپتى جورىقتارعا پايدالاندى جانە 1203- جىلى كەرەيتتەردى، ال 1206- جىلى نايمانداردى باعىندىرىپ، حان اتاندى. العاشقىسىن جەڭگەن سوڭ ول بۇكىل شىعىس موڭعوليا بيلەۋشىسىنە اينالسا، ال سوڭعىلاردىڭ قۋاتتى حاندىعىن تالقانداعان سوڭ ونون وزەنى بويىندا بۇكىل موڭعول ۇستىرتىنە بيلىك جۇرگىزەتىن دارا حانعا اينالدى. ونى وسىندا شىڭعىسحان اتاندىرىپ، اق كيىزگە وتىرعىزىپ، كوتەرگەن 94 تايپاباسىلار اراسىندا تۇركىلەر دە از ەمەس. ل.گۋميلەۆ «بۇل - شىڭعىسحاننىڭ ەكىنشى رەت حان سايلانۋى ەدى» دەپ اتاپ كورسەتەدى. ءداستۇرلى دەرەكتەرگە جۇگىنەر بولساق، تۇركىلەر ونى ءۇشىنشى رەت، نايمانتاۋدا (قازىرگى اتى شىڭعىستاۋ) تاعى دا حان كوتەرگەن.

ХІV عاسىرداعى «چينگيزناما دافتاري» دەرەگىندە (م.احمەتزيانوۆ تاتارلاردىڭ «يدەل جۋرنالىندا» 1991- جىلى جاريالاعان) وسى بىرنەشە رەت حان سايلانۋ راسىمىنە قاتىسۋشى 15 بەكتەر مەن بيلەردىڭ ەسىمدەرى اتالادى. بۇل دەرەكتىڭ نۇسقالارىنىڭ ءبىرىن ۆ.ا.پانوۆ «بوگاتىرسكيە سكازانيا و چينگيس-حانە» دەگەن اتپەن شاعاتاي تىلىنەن اۋدارىپ، 1934- جىلى ماسكەۋدە جاريالاعان بولاتىن. اتاپ ايتار بولساق، ولار: بۋداندجار ۇلى قيات، تاميان (تاما) بي، قىپشاق بي، دجۋرماتى بي، گيرايات (كەرەيت) بي، كونگىرات (قوڭىرات) بي ۋگلى سەنگەلاي، ۋيشان مايكي بي، ۋردادج بي، مۋيتان بي، بەردجان بي، بوركىت بي، تەمياندجارۋگلى كاتاي (قىتاي)، كالدار بي، سالجۋت بي، تيمەركوتلى (تەمىر - قۇتلىق) بي. اتتارىنان-اق كورىپ وتىرمىز، بۇلاردىڭ كوبىسى - تۇركى تايپالارىنىڭ بەلگىلى بيلەرى مەن بەكتەرى. شىڭعىس حان بولىپ سايلانعان سوڭ بۇلارعا تايپالىق تاڭبالار مەن ۇراندار، اعاش جانە قۇس ۇلەستىرگەن. ايتا كەتكەن ءجون، بۇل دەرەكتە جاۋلارىنان جاسىرىنىپ جۇرگەن شىڭعىستى ىزدەپ تابۋدى ۇيىمداستىرعان ءۇيسىن مايقى ءبيدىڭ ورنى مەن رولى ەرەكشە. راشيد ءاد-ديندە ول حۋشين رۋىنان شىققان جانە جوشىنىڭ اسكەرىنىڭ وڭ قاناتىن باسقاراتىن ناقتى تۇلعا رەتىندە «بايقۋ» ەسىمىمەن كورسەتىلەدى. ونى 2 مىڭ اسكەرىمەن اسا سەنىمدى قايراتكەر رەتىندە ۇلى جوشىعا بەرگەن - شىڭعىستىڭ ءوزى.

مايقى (بايقۋ) ءبيدىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرازىنىڭ (تاتارلاردىڭ، باشقۇرتتاردىڭ، قازاقتاردىڭ، وزبەكتەردىڭ، قاراقالپاقتاردىڭ، نوعايلاردىڭ) رۋلىق شەجىرەلەرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعانى، ياعني ولاردىڭ ءتۇپ اتاسى رەتىندە كورسەتىلەتىنى بەلگىلى. باشقۇرت حالقىنىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى ىرگەلى مونوگرافيا جازعان ر.كۋزەيەۆ مايقى بي باسقىنشى موڭعولدارعا تۇركى حالقىنىڭ «بۇرىنعى ارتىقشىلىقتارىن مويىنداتقان دالا بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى ەدى» دەگەن ەدى. قىسقاسى، ءوزى موڭعول تىلدىلەر ورتاسىنان شىقسا دا، شىڭعىسحاننىڭ ۇلى يمپەريانى تۇركى تىلدىلەردىڭ قۋاتتى كومەگىمەن عانا قۇرا العانىن ءارقاشان ەستە ۇستاۋعا ءتيىسپىز. مۇندا تۇركى قاۋىمداستىعىندا قالىپتاسا باستاعان ارعى قازاق (پروتوقازاق) تايپالارىنىڭ دا ۇلەستەرى زور.

تالاس وماربەكوۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

(«انا ءتىلى» گازەتى، 8- ماۋسىم. 2011 - جىل)

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى