جياڭ زىمين: قىتايدىڭ قازاقستانعا تەرريتوريالىق تالاسى جوق

ەجەلدەن دالا ديپلوماتياسى سالماقتىلىق، جان-جاقتىلىق، ساياسي ينتۋيتسياعا سۇيەنگەنى بەلگىلى. الىس-جاقىن مەملەكەتتەرمەن جۇرگىزىلگەن قارىم-قاتىناستىڭ، سىرتقى ساياسي ۇستانىمنىڭ ايشىقتى مىسالى رەتىندە كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ، ابىلاي مەن قاسىمنىڭ سىرتقى ساياسي شەشىمدەرىن، XX عاسىردىڭ باسىنداعى زيالى قاۋىمنىڭ زاماناۋي مەملەكەت بولۋ تالپىنىسىن ايتامىز.

دالا ديپلوماتياسىنىڭ، بىتىمگەرلىك پەن مامىلەگەرلىكتىڭ جارقىن ۇلگىلەرىن قازاقتىڭ قاعان-حان، ءبي-شەشەندەرىنەن كورۋگە بولادى. ابىلاي حان تسين سارايىنا تاباندى تۇردە حات جولداۋ، ديپلوماتيالىق ءادىس-ايلا ارقىلى تەرريتوريانىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالدى. XVII عاسىردا قازىبەك ءبيدىڭ قالماق ورداسىندا قوڭتايشىعا تارتىنباي ايتقان: - «ءبىز ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز»، - دەگەن ءسوزى قازاق ديپلوماتياسىنىڭ فيلوسوفياسىن كورسەتىپ تۇرعانداي.

بۇگىنگى قازاقستان وسى سىرتقى ساياسات ءداستۇرىنىڭ ءجىبىن ۇزبەي جالعاستىرىپ كەلەدى. قازاقستان ءوزارا تەڭدىكتى، ىشكى ىستەرگە ارالاسپاۋدى، پروبلەمالاردىڭ بەيبىت شەشىلۋىن قولدايدى. ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتى ۇستانادى. ال، تاۋەلسىزدىك جەتىستىكتەرىنەن تۇڭعىش پرەزيدەنت - ن. نازاربايەۆ تۇلعاسىن اجىراتىپ قاراستىرۋ قيىن. ويتكەنى، قازىرگى قازاق ەلى سىرتقى ساياساتىنىڭ كونتسەپتسياسى، ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى، باسىمدىقتارى ەلباسى جولداۋلارى، ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق باعدارلامالار مەن تاپسىرمالارىنا سايكەس قالىپتاستى. 1996-جىلعى س ءى م كوللەگياسىندا سويلەگەن سوزىندە ن. نازاربايەۆ: - «سىرتقى ساياسات - بۇل ق ر پرەزيدەنتىنىڭ ساياساتى. ءوز-ءوزىن قۇرمەتتەيتىن كەز-كەلگەن مەملەكەتتە كوپباعىتتى ساياسات بولمايدى، ءار ۆەدومستۆونىڭ ءوز بەتىنشە سىرتقى ساياسي ۇستانىمى دا بولۋى مۇمكىن ەمەس. س ءى م دە ق ر پرەزيدەنتىنىڭ سىرتقى ساياساتىن ءتيىمدى ىسكە اسىراتىن اتقارۋشى ورگان»، - دەپ ايتقان ەدى. سىندارلى كەزەڭدە ەلىمىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ، قاراپايىم ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتۋ، الداعى ستراتەگيالىق پرينتسيپتەردى ورناتۋ كەرەك بولدى.

ارعى-بەرگى تاريحقا كوز جۇگىرتەتىن بولساق، سىرتقى ديپلوماتيالىق بايلانىستا باسشىنىڭ جەكە ليدەرلىك قاسيەتتەرى، ساياسي اقىلماندىعى، شاربولاتتاي شىڭدالعان بولمىس-ءبىتىمى تۇتاس مەملەكەتتىڭ تۇعىرىن بيىكتەتىپ، ءيا ءتۇسىرىپ وتىراتىنىن اڭعارامىز. مۇندايدا حالىق جازۋشىسى ءا. كەكىلبايەۆتىڭ: - «تاۋەلسىزدىك كوسەمدەرىنىڭ ءبارى-ءبارى ك. اتاتۇرىكتەي، دج. نەرۋدەي باستان اياق جاسامپاز باعىت ۇستاي الماعان. كەيبىرەۋى جۇرە-بارا توقمەيىلسۋگە ۇشىراپ، نە ءالى جەتپەيتىندەرگە سوقتىعىپ گەوساياسي جانجالدارعا، نە ەل ىشىندە تىنىشتىق بەرمەي، قاندىقول قاتىگەزدىككە، نە كەلەشەگى جوق كەرتارتپا ۇردىسكە ۇرىنعان»، - دەگەن سوزدەرى ويعا ورالادى. ق ر تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆتىڭ ايماقتىق جانە الەمدىك پروبلەمالارعا دەگەن باستامشىلدىعى، كونفليكتىلەردى شەشۋدەگى بىتىمگەرلىگى، شىعىس-باتىس ەلدەرىنىڭ باسشىلارىمەن قاتىناستاعى تەڭگەرىمدىلىگى ۇلكەن ماڭىزعا يە بولدى. بۇل پرەزيدەنتتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى عانا ەمەس، ەل ىشىندەگى ءيميدجىنىڭ نىعايۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتتى. ول اسىرەسە شىعىستاعى الىپ كورىشىمىز - قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن قاتىناستى ورناتۋ، داۋىرلىك ماڭىزى بار كەلىسىمدەرگە كەلۋدە كورىنىس تاۋىپ وتىردى.

قاتىناستىڭ كوكجيەگى

قازاقستان قۇلدىراعان كوممۋنيستىك وداق پەن جەدەل اسكەري-ەكونوميكالىق دامۋشى ق ح ر ورتاسىندا تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ك س ر و مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارالىق داۋلى ماسەلەلەر قازاقستانعا «مۇرا» بولىپ قالدى. كەڭەس-قىتاي اراسىنداعى ونجىلدىقتار انتاگونيزمى ءوزارا سەنىمسىزدىكتىڭ ساقتالۋىنا سەبەپكەر بولدى. قازاقستان ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان سوڭ، ەكىجاقتى سەنىمسىزدىك سەيىلىپ، قىتاي جاس مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىل بەردى. وسىدان كەيىن شەكارا پروبلەماسىن ءبىرجولاتا شەشۋ ماقساتى قويىلدى. سىندارلى كەزەڭدەگى سالماقتى ۋاعدالاستىقتار ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ورناتۋعا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىردى.

ن. نازاربايەۆتىڭ قىتايلىق زامانداستارىمەن العاشقى دوستىق بايلانىسى ارىدەن باستالعانىن بۇگىندە تاريح دالەلدەپ وتىر. وعان ن. نازاربايەۆتىڭ چجوۋ باي سياومەن حات الماسۋى ايقىن مىسال بولادى. 1957-جىلى 5- قاراشادا ق ح ر سىچۋان پروۆينتسياسى، تسزىگۋن قالاسىنداعى 5- ورتا مەكتەپتىڭ جاس وقىتۋشىسى چجوۋ باي سياو ۆلكسم ورتالىق كوميتەتىنە حات جازىپ، كەڭەستىك ءبىر جاس ازاماتپەن تانىستىرۋدى وتىنگەن. بۇل حات جانە ونىڭ سۋرەتى قاسكەلەڭدەگى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ وقۋشىسى ن. نازاربايەۆقا تاپسىرىلدى.

چجوۋ باي سياو: - «مەن ەرتە كەزدەن باستاپ-اق سوۆەت وداعىمەن جەتە تانىسۋعا قۇمار ەدىم. سول سەبەپتى ۆلكسم ورتالىق كوميتەتىندەگى جولداستاردان مەنى سوۆەتتىك ءبىر جاس دوسپەن تانىستىرۋدى شىن جۇرەكتەن وتىنەمىن. ءبىزدىڭ ءتىلىمىز، ادەت-عۇرپىمىز ءارتۇرلى بولسا دا شىن دوستىق سەزىمى ءبىزدى بىرلەستىرىپ وتىر»، - دەپ جازادى حاتىندا.

ال كومسومول قاتارىنداعى 10- سىنىپ وقۋشىسى ن. نازاربايەۆ «الىستاعى قىتايلىق دوسىما» دەگەن جاۋاپ حاتىندا دوستىق قارىم-قاتىناستا بولۋعا زور قۋانىشتى ەكەنىن جەتكىزەدى.

«سوتسياليزم ورناتۋ جولىندا وراسان زور تابىستارعا جەتىپ وتىرعان ۇلى قىتاي حالقىنىڭ كومسومولەتس جاستارىمەن تىعىز بايلانىس جاساپ، جەتە تانىسۋ ءبىزدىڭ ءارقايسىمىز ءۇشىن زور قۋانىش. ال وسى مۇمكىندىك ۇلەسىمە ءتيىپ وتىرعان مەن شەكسىز قۋاناتىنىمدى تاعى قايتالاپ ايتامىن» دەگەن جاۋابى 1958-جىلى 16- ناۋرىزدا «پراۆدا» گازەتىندە جاريالاندى. بۇل كەزدەيسوق جاعداي بولعانىمەن، وسى حات الماسۋ ن. نازاربايەۆتىڭ قىتايمەن جەكە بايلانىسىنداعى العاشقى قادام رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.

20- عاسىردىڭ 60-جىلدارىنداعى دامان، جالاڭاشكول، تەرەكتى وقيعالارىنىڭ «بۋى» باسىلعان سوڭ، قوس تاراپتىڭ ديپلوماتيالىق تەتىكتەرى قايتا ىسكە قوسىلدى. 1985-جىلى ك س ر و پارلامەنتتىك دەلەگاتسياسى قىتايعا ءىس ساپارمەن اتتاندى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا قازاق رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ن. نازاربايەۆ پەن ك س ر و مەملەكەتىنىڭ ق ح ر ەلشىلىك حاتشىسى ق. توقايەۆ تا بولدى.

ق. توقايەۆتىڭ ەستەلىكتەرى بويىنشا، قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ساپاردا نەگىزگى كەلىسسوزشى رەتىندە كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا قاتىسقان. بۇل ۇلكەن وزگەرىستەر قارساڭىندا قازاقستان باسشىلارى ءۇشىن ايتارلىقتاي تاجىريبە بولعانى انىق. ءالى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ ۇلگەرمەگەن قازاقستان باسشىلىعىنىڭ 1991-جىلى شىلدە ايىندا ءىس-ساپارمەن ق ح ر تابان تىرەۋى ەكىجاقتى پروبلەمالاردى شەشۋدە اسا ماڭىزدى بولدى. پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆ سول ۋاقىتتى ەسكە الا وتىرىپ: - «ەگەر ءبىز شۇعىل تۇردە ءوزىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزدى قالىپتاستىرۋدى باستاماعان بولساق، ءبىزدىڭ مۇددەلەرىمىزگە وراسان زور نۇقسان كەلەرى دە تۇسىنىكتى»، - دەپ مەملەكەت تاعدىرىنداعى ورنىن كورسەتەدى (ن. نازاربايەۆ. «عاسىرلار توعىسىندا» - الماتى، اتامۇرا. – 2003، 256 ب.)

قىتاي ۇكىمەتى العاشقى كەزدەسۋدىڭ وزىندە: - «قىتاي تاراپى قارىم-قاتىناستارداعى وڭ ۇردىستەر قازاقستان مەن قىتاي كورشىلەس مەملەكەت بولعاندىقتان عانا ەمەس، «وسى ەلدەر باسشىلارىنىڭ كورەگەندىگى» ارقاسىندا ورىن العانىن جانە قازاقستان پرەزيدەنتىن «بۇرىنعى وداقتىڭ ساياسي ارەناسىنداعى ەڭ بەدەلدى قايراتكەر»، - دەپ ەرەكشە اتاپ ءوتتى. وسىدان-اق باسشىلار اراسىنداعى ءتىل تابىسۋ، دوستىق قارىم-قاتىناس بۇكىل مەملەكەتارالىق بايلانىسقا جول اشاتىنىن بايقاۋعا بولادى. ءبىراق، جاس مەملەكەتتىڭ جەتەكشىسى ءۇشىن قازاقستان-قىتاي اراسىنداعى كەزەك كۇتتىرمەيتىن داۋلى تەرريتوريا جانە ترانسشەكارالىق وزەن ماسەلەسى بار ەدى.

شەكارانى شەگەندەپ، سۋدى ءبولىسۋ

قازىرگى قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەر تاريحتان جالعاسىپ كەلەدى. ماسەلەن، XX عاسىردىڭ ورتاسىنان ورىن العان قىتايدىڭ ءۇندىستان، كەڭەس، بۋتان، جاپونيا، ۆەتنام، فيليپپين، برۋنەي جانە ت. ب ەلدەرمەن شەكارا مەن سۋ ماسەلەسىندەگى قايشىلىعىن ايتساق جەتكىلىكتى بولماق.

بۇل سۇراقتار وسى اۋماقتارعا ءوز قۇقىعىن ءبىلدىرىپ وتىرعان مەملەكەتتەر مەن قىتايدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ بەلگىلى دەڭگەيدە ۋشىعۋىنا اكەلىپ سوقتى. ق ح ر ماسەلەنىڭ ماڭىزى مەن قاۋىپتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ، حالىقارالىق جاعدايدى رەتتەۋگە بار كۇشىن جۇمساپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن، شەكارانى ءبولىسۋ ماسەلەسى قازاقستان-قىتاي اراسىندا وتكىر تالقىلاۋدان ءوتتى. مەملەكەتتىك شەكارانى دوستىق قاتىناس نەگىزىندە، اسا بايسالدىلىق جانە پاراساتتىلىقپەن شەشۋ قاجەت بولدى. قازاقستان سياقتى جاس مەملەكەتتىڭ جەتەكشىلەرى دە مۇنى انىق تۇسىنگەن سياقتى. ەلباسى ن. نازاربايەۆ «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى ەڭبەگىندە: - «كوپتەگەن ەلدەر قىتايمەن اراقاتىناستى سىرتقى ساياساتىنىڭ وزەگى دەپ تۇسىنەدى. ال قازاقستان ءۇشىن وسىناۋ بولاشاعى زور، ەكونوميكاسىن قارىشتى قاداممەن دامىتىپ جاتقان مەملەكەتپەن ويداعىداي قاتىناس ورناتۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە»، - دەپ ايتادى.

1991-جىلعى وداقتىق رەسپۋبليكالار تاۋەلسىزدىك العان سوڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى شەكارانى كارتالار ارقىلى سالىستىرۋ ناتيجەسىندە، قازاقستان- قىتاي اراسىندا كولەمى 2235 شارشى شاقىرىم بولاتىن 11 ۋچاسكەدە تەرريتوريالىق سايكەسسىزدىك انىقتالدى. تالاستى اۋماقتار جاريالانعان سوڭ، ق ر پرەزيدەنتى مەن ق ح ر ءتوراعاسىنىڭ جوعارعى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەرى بىرنەشە رەت ءوتتى. 1994-جىلى شەكارانى زاڭداستىرۋعا ارنالعان كەلىسىمگە قول قويۋ راسىمىندە ق ح ر ءتوراعاسى جاڭ زىمين: - «قىتايدىڭ قازاقستانعا ەشقانداي تەرريتوريالىق تالاسى جوق، شەكارالىق ماسەلەلەر بىزگە تاريحتان قالعان. ولاردى كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشۋگە بولادى»، - دەپ مالىمدەدى.

الايدا كەلىسسوزدەر 1998-جىلعا دەيىن سوزىلدى. 1994-جىلعى قۇجات بويىنشا ەكى ۋچاسكە، ياعني الماتى وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانىنداعى سارىشىلدە وزەنى اڭعارىنداعى 315 شارشى شاقىرىم جەر مەن شىعىس قازاقستان وبلىسى زايسان اۋدانىنداعى شاعان-وبا مەن بايمىرزا سۋلارىنىڭ 629 شارشى شاقىرىم ۋچاسكەسى ورتاق شەشىمىن تاپقان جوق.

داۋىرلىك ماڭىزى بار مامىلەنىڭ باسى-قاسىندا بولعان تاجىريبەلى ديپلومات، ەلىمىزدىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى ق. توقايەۆتىڭ ەستەلىگىندە: «نازاربايەۆتىڭ ق ح ر ءتوراعاسى جاڭ زىمينمەن جەكە سەنىمدىلىك قاتىناستار ورناتا بىلگەنىن اتاپ ءوتۋ دە ورىندى. بۇل فاكتور ايقىنداۋشى بولماعان كۇننىڭ وزىندە، ەكى ەل اراسىندا ماڭىزدى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزۋ بارىسىندا اسا ماڭىزدى بولدى» دەلىنگەن (توقايەۆ ق. بەلاسۋ. ديپلوماتيالىق وچەركتەر. - الماتى: ءداۋىر، 2003.) بۇل پىكىردى سول كەزەڭدە ن. نازاربايەۆتىڭ قاسىندا بولعان مەملەكەت قايراتكەرى م. قۇل-مۇحاممەدتىڭ سوزدەرى قۋاتتاي تۇسەدى: - «مەملەكەتتەر اراسىنداعى بەرىك بايلانىس ونىڭ باسشىلارى اراسىنداعى شىنايى دوستىقتان باستالاتىنىن ەرتە باستان-اق اڭعارعان سول كەزدەگى قىتاي ءتوراعاسى جاڭ زىمينمەن شىن مانىسىندەگى دوستىق قاتىناس ورناتتى. ن. نازاربايەۆ جياڭ زىمين دوسىمەن تالاي مارتە رەسمي، بەيرەسمي جاعدايدا كەزدەسىپ، ەمەن-جارقىن ارالاستى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1994-جىلى ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسىنە بايلانىستى باستى قۇجاتقا قول قويىلىپ، ول 1998-جىلى ءبىرجولاتا راسىمدەلدى».

ال، ەكىنشى وزەكتى پروبلەما - ترانسشەكارالىق وزەندەر مارتەبەسى قازاقستان باسشىلارىنىڭ تاباندىلىعىمەن، ۇزدىكسىز تالاپتارىمەن تەك 1996-جىلى مەملەكەتارالىق قۇقىق دەڭگەيىندە قاراستىرىلا باستادى.

1999-جىلى ناۋرىزدا ق ر پرەزيدەنتىنىڭ قىتاي ءتوراعاسىنا جولداعان جەكە جولداۋىندا ەكى ەل اراسىنداعى كەڭ اۋقىمدى بايلانىستار شەڭبەرىندە ىلە مەن ەرتىس وزەندەرىنىڭ سۋ قورلارىن دۇرىس قولدانباۋ ناتيجەسىندە ەكولوگياعا زاردابىن تيگىزىپ جاتقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. قازاقستان تاراپىنىڭ باستامالارى كەلىسسوزدەردى ءبىرشاما تەزدەتتى. ق ح ر ءتوراعاسى جياڭ زىمين كەزىندە ترانسشەكارالىق وزەن بويىنشا العاشقى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلسە، 2009-جىلى حۋ جينتاۋ قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ، ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىن ءبولىسۋ مەن قورعاۋ ماسەلەسى تەحنيكالىق اۋقىمنان جالپىمەملەكەتتىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى. قىتاي باسشىلىعىنا شى جينپيىڭ كەلگەن سوڭ، 2010-جىلى باستالعان قازاقستان-قىتاي بىرلەسكەن كوميسسياسىنىڭ كەلىسسوزدەرى بەكىتىلىپ، «سۋدى ءبولىسۋ» تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويىلاتىنى ايتىلدى.

وسى ارالىقتا ن. نازاربايەۆتىڭ قىتاي باسشىلارىمەن ءبىر-ءبىرىن قۇرمەت تۇتاتىن دوستار رەتىندە كەزدەسۋلەرى ءوتتى. سول كەزەڭدە ءىس-شارۋانىڭ باسى-قاسىندا بولعان ق. توقايەۆ «...دەگەنمەن، جەكە تۇلعالىق فاكتوردى دا ەسەپتەن شىعارۋعا بولماس. سەبەبى، ەلباسىلاردىڭ دوستىعى قاشاندا ولاردىڭ مەملەكەتتەرىن جاقىنداستىرسا، ءبىر-بىرىنە ارازدىعى ەكى مەملەكەتتى الشاقتاتىپ جىبەرەتىنى راس. ماسەلەن، ن. حرۋشيەۆ پەن ماۋ زۇدىڭ باسقارعان كەڭەس وداعى مەن قىتاي سولاي بولدى. بۇل ەكى باسشىنىڭ قاتىناستارى ەشقاشان دوستىق، سەنىمدىلىك تۇرعىدا بولعان ەمەس» دەپ ەسكە الادى (توقايەۆ ق. بەلاسۋ. ديپلوماتيالىق وچەركتەر. - الماتى: ءداۋىر، 2003.) راسىندا، قىتاي تاراپى دا ءوزارا سەنىمدىلىك پەن قولداۋ ن. نازاربايەۆتىڭ «اسا كورنەكتى ءرولىن» ءبولىپ كورسەتىپ وتىرادى.

ول تەك باسپا ءسوز بەتىندە ماقالا، ءىرى شەنەۋنىكتەردىڭ پىكىرى ارقىلى ەمەس، ناقتى كەزدەسۋلەر ارقىلى دا كورىنىس تاپتى. اتاپ ايتقاندا، 2000-جىلى حۋ جينتاۋ الماتىدا بولعان كەزىندە ن. نازاربايەۆتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ ءبىرىنىڭ ۇيلەنۋ تويىندا بولىپ، قازاقتىڭ كوپتەگەن داستۇرلەرىمەن، توي ءسانىن كىرگىزگەن باسقا دا قىزىقتى راسىمدەرمەن تانىسقان ەدى. وسىنداي پروتوكولدان تىس، بەيرەسمي كەزدەسۋلەر قوس مەملەكەت اراسىندا قوردالانعان كۇردەلى ماسەلەنىڭ كۇرمەۋىن ءتيىمدى شەشۋگە جول اشتى.

نازاربايەۆ - شي: «جىبەك جولى» ديپلوماتياسى

ق ح ر باسشىلىعىنا شي جينپيڭ كەلگەن سوڭ، ەكى مەملەكەتتىڭ قارىم-قاتىناسى جاڭا ساتىعا كوشتى. حالىقارالىق قاتىناستا «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» جاڭا ترەندى پايدا بولدى، ول استانا تورىنەن جاھانعا جاريالاندى. قازاقستان ءوز ترانزيتتىك الەۋەتىن كۇشەيتە وتىرىپ، رەسەي مەن قىتاي سىندى «تەڭىز-مەملەكەتتەردى» ءوز تاۋارىن تاسىمالداۋعا پايدالانادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلباسى شي جينپيڭمەن جيىرماعا جۋىق رەت كەزدەستى. مۇنداي كەلىسسوزدەردىڭ ساياسي ءمان-ماڭىزى تەرەڭ.

كۇن ءتارتىبى باسقا بولعانىمەن، داۋلى ايماق، ترانسشەكارالىق وزەننەن كەيىنگى وزەكتى سۇراقتاردىڭ جابىق ەسىك جاعدايىندا دا تالقىلانۋى ىقتيمال. وعان ەكىجاقتى پارلامەنتارالىق، پارتياارالىق جانە ۇكىمەتارالىق كەلىسسوزدەر العىشارت بولا الادى. ن. نازاربايەۆتىڭ جاڭ زىمىين، حۋ جينتاۋمەن بەيرەسمي فورماتتاعى كەزدەسۋلەرىندە قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناسىنىڭ كۇردەلى تاقىرىپتارى تالقىلانعانى ايتىلدى. مۇنداي تاجىريبە شي جينپيڭمەن سەرىكتەستىكتە دە ىسكە اسىپ وتىرادى. ن. نازاربايەۆ 2018-جىلى 12- اقپاندا قىتايدىڭ CCTV ارناسىنا سۇحبات بەرىپ، كەيىن كورشى حالىقتى كوكتەم مەرەكەسىمەن قۇتتىقتادى. قىتاي ءتوراعاسى قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارىندا ەلباسىن «ۇلكەن اعاسى» رەتىندە اتاعانى بەلگىلى. ياعني، قازاقستان تاراپى اۋەل باستاعى دوستىق، تاتۋ كورشىلىك پرينتسيپتەن اينىماي كەلە جاتىر.

ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك، «ءۇش قاۋىپ-قاتەرمەن» كۇرەس، ەكولوگيالىق، گۋمانيتارلىق، ساۋدا-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردە قازاقستان مەن قىتايدىڭ ۇستانىمدارى ءبىر. قازىرگى ۋاقىتتا «نۇر جول» ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلاماسى مەن ء«بىر بەلدەۋ، ءبىر جول» ينيتسياتيۆاسىن بايلانىستىرۋ ىسكە اسۋدا. ن. نازاربايەۆ قازاقستاندى تەك ترانزيتتىك مەملەكەتكە اينالدىرماي، ينيتسياتيۆانىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ، ۇلكەن ەۋرازيا كەڭىستىگىن قۇرۋ، كيبەرپوليتسيا جۇمىسى، «جىبەك جولى» اكادەمياسى بويىنشا ناقتى ۇسىنىستارىن بەردى. ال، ش ى ۇ مەن ا و س ش ك - سونى قۇرۋدىڭ باستاماشىلارىنىڭ جانە دامىتۋ جاقتاستارىنىڭ ءبىرى بولعان قازاقستان باسشىلارىنىڭ ساياسي ينتۋيتسياسى مەن كورەگەندىگىنىڭ تاعى ءبىر مىسالى دەپ ەسەپتەيمىز.

وسى جىلدارداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردىڭ ناتيجەسى: تاتۋ كورشىلىك، دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق شارتى (2002 ج.)؛ ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قاتىناسىن ورناتۋ جانە دامىتۋ تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياسى (2005 ج.)؛ XXI عاسىرداعى ىنتىماقتاستىق ستراتەگياسى مەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ كونتسەپتسياسى (2006 ج.) جانە ت. ب ىرگەلى قۇجاتتاردى اتاپ وتەمىز. بۇل ستراتەگيالىق قۇجاتتار الداعى ەكىجاقتى دوستىق، تاتۋ كورشىلىك، سەنىمدى ارىپتەستىك بايلانىسقا كەپىل بولا الادى.

قورىتىندى

قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى رەسمي ديپلوماتيالىق بايلانىستىڭ ورنىعۋى - ەكىجاقتى تالپىنىستىڭ جەمىستى ناتيجەسى. بۇل جەردە قازاقستاندىق تاراپتىڭ باستاماشىلدىعى، جاس مەملەكەت رەتىندەگى مۇددەسى باسىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاباندىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن بەلسەندى ديپلوماتيالىق ديالوگتىڭ ناتيجەسىندە تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ شەكاراسى شەگەندەلدى. بۇل تاۋەلسىز قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى.

جاپونيا جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ قىتايمەن قاتىناسىنىڭ ۋشىعۋىنا نازار اۋدارا وتىرىپ، قازاقستاننىڭ بۇل شەكارالىق، ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىندە ەداۋىر تابىسقا جەتكەندىگىن ايتۋىمىز قاجەت. ويتكەنى، قارىم-قاتىناستىڭ العاشقى «راۋندتارىندا» ق ح ر باسشىلىعى كەيبىر ۇستانىمدارىنان اينىماي كەلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان شەكارانى بەلگىلەۋ جانە ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسىپ پايدالانۋ كوپتەگەن كەدەرگىلەرمەن ورىندالسا دا، قازاقستاندىق ديپلوماتيا ءوز الدىنداعى مىندەتتەردى ورىندادى. انىعىن ايتقاندا، مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جەكە دوستىق قاتىناستارى، بەيرەسمي سۇحباتتارى ۇلكەن شەشىمدەرگە نەگىز قالادى. وسى ورايدا، قازاقستان باسشىلارىنىڭ شەبەر ديپلوماتيالىق، مامىلەگەرلىك، كەلىسسوز جۇرگىزۋ قابىلەتتەرى ۇلكەن ءرول وينادى.

ءار كەزەڭدەگى ءتوراعالارىنىڭ وزىندىك باسقارۋ ەرەكشەلىگى بار بولعانىمەن، ن. نازاربايەۆ قىتاي بيلىگىنىڭ بارلىق بۋىنىمەن ءتيىستى دارەجەدە ارىپتەستىك بايلانىس ورناتتى. ارينە، ەلباسىنىڭ جانىنداعى سول ۋاقىتتاعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق. توقايەۆ باستاعان ديپلوماتتاردىڭ دا ەڭبەگىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. اتالعان كوماندا سىرتقى ساياسي پرينتسيپتەرى مىڭجىلدىققا تەرەڭدەپ كەتەتىن قىتاي ەلىمەن لايىقتى دەڭگەيدە قاتىناس ورناتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار.

ولجاس بەيسەنباي

strategy2050.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى