قازاقستاننىڭ كەنگىر تۇرمەسىندەگى قىرعىن
توڭكەرىس بولعان باراكتاردى تانكتەرمەن قوپارىپ، تۇتقىنداردى شىنجىر تابان استىنا سالىپ جانشىعان قاندى قىرعىن بار-جوعى ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلدى. اۆتومات، كارابينمەن قارۋلانعان قىزىل اسكەرلەر قاماۋداعىلاردى قۋالاپ ءجۇرىپ، ىستىكپەن تۇيرەدى، اتتى، يتكە تالاتتى... الايدا بۇل قاندى قاساپ بەرتىنگە دەيىن قۇپيا بولىپ كەلدى. تەك ارادا جىلدار وتە كەلە، قاهارلى كەڭەس ەلى تاراعان سوڭ عانا قازاق ەلىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە بولعان سول قىرعىننىڭ بەتى اشىلدى...
اڭگىمەنىڭ ءالقيسساسى بىلاي، 1936- جىلى جەزقازعان قالاسى جانە ونداعى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ال 1940- جىلى كەنگىر وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى پيونەر لاگەرىنىڭ ورنىنا ن ك ۆ د-نىڭ ك س ر و-داعى ەڭ ءىرى لاگەرى باس كوتەردى. وسىدان كەيىن-اق جەزقازعاندا سالىنىپ جاتقان بارلىق قۇرىلىس ن ك ۆ د-نىڭ قولىنا بەرىلدى دە لاگەر «جەزقازعان ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى جانە ن ك ۆ د كومبيناتى» دەپ اتالدى. ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس الاڭدارىندا 7 مىڭ تۇتقىن جۇمىس ىستەدى. الدىمەن ولار كەنگىر سۋ قويماسى جانە ت ە س سالدى. سوسىن جارىق پەن كەنگىر اراسىن جالعايتىن 400 شاقىرىمدىق تەمىر جول توسەدى.
1945- جىلى كارلاگتىڭ كەنگىر بولىمىندە اسكەري تۇتقىندارعا ارنالعان №50 لاگەر اشىلدى. بۇل جەرگە سوعىستا تۇتقىنعا تۇسكەن نەمىستەر دە، جاپوندار دا اكەلىندى. سول جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ول №39 دەپ وزگەرتىلدى. 1946- جىلعا دەيىن جەزقازعان ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى كارلاگ قۇرامىندا بولدى. وندا وتىرعانداردى ن ك ۆ د «حالىق جاۋلارى»، «وتانىن ساتقاندار» جانە «كونتررەۆوليۋسيونەرلەر» دەپ ايىپتادى. ءبىر قىزىعى، كارلاگتا وتىرعاندار پاتشالىق ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونياسىنىڭ پرينسيپتەرىمەن ءومىر سۇرسە، ستەپلاگتاعىلار نەمىس كونسلاگەرىندەگى جاعدايدى باستان كەشىردى. كارلاگتاعىلار نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىستارىمەن اينالىسسا، ستەپلاگتاعىلار تەك ءوندىرىس مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەدى.
وسى لاگەردىڭ بۇرىنعى تۇتقىنى ءراشيد احمەتوۆ: «ءبىز فاشيستەردىڭ كونسلاگەرىندەگىدەي ءومىر سۇردىك. بىزگە ارنايى شيفر-ساندارى بەرىلدى. سونىمەن عانا اتالامىز. اتى-ءجونىمىزدى ۇمىتىپ قالا جازدادىق» دەپ ەسىنە الادى. ولار نەگىزىنەن مىس كەن ورىندارىندا جۇمىس ىستەدى. جۇمىس اۋىر ەدى. ىشەر تاماق بولمادى. باراكتار قىستا اڭىراپ تۇردى. ادامدار توپ-توبىمەن ءولىپ جاتتى. اۋرۋلاردى دۇرىس ەمدەمەدى. وسىنداي ادام توزگىسىز جاعداي تۇتقىنداردىڭ باس كوتەرۋىنە الىپ كەلدى.
1954- جىلدىڭ 16- مامىرىندا ستەپلاگتا كوتەرىلىس بۇرق ەتە قالدى. كوتەرىلىس باسىندا كەزىندە نەمىستەردىڭ تۇتقىنىندا بولعان كەيىنەن كەڭەس اسكەرى ازات ەتكەن سوڭ، ستاليندىك جۇيە ولاردى «ساتقىندار» دەپ تانىپ، قايتادان قاماۋعا العان قىزىل ارميانىڭ زيالى وكىلدەرى بولدى. كوتەرىلىس 40 كۇنگە سوزىلدى. بۇل گۋلاگ تۇرمەلەرىندەگى ەڭ ءىرى كوتەرىلىس ەدى. كوتەرىلىستىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بولدى. ءبىرىنشىسى - ستالين ولگەن سوڭ، كەڭەس ەلىنىڭ تۇكپىر-تۇكىپىرىندە گۋلاگ-تا وتىرعان تۇتقىنداردىڭ كوبى امنيستياعا شىعارىلدى. الايدا مۇنداي جەڭىلدىك ستەپلاگتى اينالىپ ءوتتى. ويتكەنى مۇندا جاي قامالعاندار ەمەس، نەگىزىنەن ساياسي، اسكەري تۇتقىندار ەدى. ولاردىڭ كوبى كەڭەستىك جۇيەمەن ىمىراعا كەلۋدەن باس تارتقاندار بولاتىن. سوندىقتان جەڭىلدىك جاسالماق تۇرماق، قىسىم كۇن وتكەن سايىن قيىنداي بەردى. ولارعا قۇل رەتىندە قارادى. ون ساعات شاحتادا جۇمىس ىستەۋ وڭايعا سوقپادى. تاماق جەتىسپەدى، ۇنەمى قورلاۋ، ءسال قاتەلىككە ۇرىنساڭ، ساز بالشىققا ەتپەتىڭنەن جاتقىزىپ، نە بولماسا وتىرعىزىپ قويىپ قينادى. ءتىرى ادام سەكىلدى اتتارىمەن اتالماي، تەك رەتتىك سانمەن عانا اتالدى. جۇمىسقا بارا جاتقاندا، نە بولماسا كەلە جاتقاندا، ساپتا سويلەۋگە رۇقسات ەتىلمەدى. لاگەر اۋماعىندا ورنالاسقان باراكتاردىڭ ءبىرازى تۇتقىن قىز-كەلىنشەكتەرگە ارنالعان ەدى.
1954- جىلى پاسحا مەيرامى كەزىندە جۇمىستان كەلە جاتقان ساپتاعى ەركەكتەر جۇمىسقا ايداپ بارا جاتقان ايەلدەرگە قاراپ (ايەلدەر تۇنگى كەزەككە بارا جاتقان)، «حريستوس ۆوسكرەس!» دەپ ايقايلاپ قالدى. قىزدار «ۆوىستينۋ ۆوسكرەس!» داۋىستادى. سول-اق ەكەن كۇزەتشىلەر ساپتاعىلارعا اۆتوماتپەن وق جاۋدىرىپ بەردى. ساپتا كەلە جاتقانداردىڭ 13 ءى سول جەردە جان تاپسىردى، 33 ادام جارالاندى. وسى جاعداي بۇكىل كونسلاگەرگە جايىلدى. توڭكەرىستىڭ كەڭ ەتەك الۋىنا بۇل ۇلكەن سەبەپ بولدى. تۇرمە باسشىلىعى ساياسي تۇتقىنداردى ايتقانىنا كوندىرىپ ۇستاپ، ۇركىتۋ ءۇشىن لاگەرگە وزگە جاقتان 600 قاماۋداعى قىلمىسكەردى اكەپ قوستى. الايدا ساياسي تۇتقىندار قىلمىس الەمىنىڭ باسشىلارىمەن تەز ىمىراعا كەلدى. تاتۋ بولدى. وسىدان بولار 40 كۇندىك تايتالاس كەزىندە قىلمىسكەرلەر ساياسي تۇتقىنداردىڭ دەگەنىنە كوندى، ايتقانىن ىستەدى. ويتكەنى 600 قىلمىس ىستەپ ءىستى بولعاندارعا لاگەردەگى 8 مىڭ ساياسي تۇتقىن قارسى تۇردى.
16- مامىر كۇنى توڭكەرىس باستالدى. تۇتقىندار تۇرمە باسشىلارىنا ءوز تالاپتارىن قويدى. ءبىرىنشىسى، تاماق جوندەلسە، جۇمىس ۋاقىتى ون ساعاتتان سەگىز ساعاتقا كەمىتىلسە، اۋرۋلارعا جاردەم دۇرىس بەرىلسە ت.ب. الايدا ولاردىڭ ايتقانىنا الدىمەن كونگەن باسشىلىق كەيىننەن ايتقاندارىنان تايقىپ شىقتى. تالاپتارى جۇزەگە اسپاعان سوڭ، ساياسي تۇتقىندار بىردەن كۇزەتشىلەرگە تاپ بەرىپ، قارۋلارىن تارتىپ الۋعا تىرىستى. اتىلعان وققا دا قارامادى. اقىرى تۇتاس لاگەر قاماۋداعىلاردىڭ قۇزىرىنا ءوتتى. لاگەر ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا كوشتى. تۇتقىنداردىڭ جالپى جينالىسىندا كوتەرىلىستى باسقاراتىن ادامدار سايلاندى. ايەلدەرمەن ەركەكتەر جاتاتىن باراكتاردىڭ اراسىن ءبولىپ تۇرعان قابىرعالار الىنىپ تاستالدى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىرىن-ءبىرى ۇناتىپ، تۇرمە تورىندە توي جاساپ، قوسىلعانداردا بولدى. جالپى كوتەرىلىسكە شىققان تۇتقىنداردىڭ سانى سەگىز مىڭ ەدى. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى ۋكرايندار (ولاردىڭ باسىم بولىگى ۋكراينا ۇلتشىلدار ۇيىمى مەن ۋكراينا بۇلىكشىلەر ارمياسىنىڭ مۇشەلەرى) 9596 ادام، بالتىق بويى ەلدەرىنىڭ «ورمان اعايىندىلارى» ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى 4637 ادام، قالعاندارى ورىستار، ەۆرەيلەر، بەلورۋستەر جانە وزگە دە ۇلتتار.
لاگەردى باسىپ العان تۇتقىندار 40 كۇن بويى ەركىندىكتە بولدى، ءوز ايتقاندارىمەن ءجۇرىپ-تۇردى. بۇل ۋاقىتتى ولار، جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ايتۋى بويىنشا «سابانتوي» دەپ اتادى. شىندىعى سول، تۇرمەدەگى ەركەك-ۇرعاشىسى ءبىر-بىرىمەن ارالاستى. ءبىرى - جار تاپسا، ءبىرى - كوڭىل كوتەرەتىن كوڭىلدەس تاپتى، ءبىرى - قارىنداسىن، ەكىنشىسى - تۋىسىن، جەرلەستەرىن تاۋىپ، قولدارىنان كەلگەنشە جاقسى كۇندەردى وتكىزدى. وزدەرىنشە تويلادى. دەگەنمەن العا قويعان ماقساتتارىن ۇمىتقان جوق. ولار ماسكەۋدەن ارنايى ادام كەلىپ، تۇرمەدەگى ادام توزگىسىز جاعدايدى تۇزەسە، كەلگەن ۇكىمەت باسشىسىمەن كەزدەسسەك دەپ تالاپ قويدى. الايدا تالاپ كەيىنگە ىسىرىلا بەردى. كوتەرىلىسشىلەر قابىرعا گازەتتەرىن شىعاردى، پلاكاتتار، ليستوۆكالار تاراتتى. ونى كەنگىر ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارىنا جەتكىزۋ ءۇشىن باتپىراۋىق جاساپ، سول ارقىلى جەتكىزدى. سول تۇرمە قابىرعاسىندا «قازاقتىڭ كۇيىپ تۇرعان دالاسىندا» دەگەن قامالعانداردىڭ گيمنى دۇنيەگە كەلدى.
27- مامىر كۇنى بۇلىكشىلەرمەن بيلىك اراسىندا كەلىس ءسوز ءجۇردى. وعان ك س ر و ءى ءى م ورىنباسارى گەنەرال س.ەگوروۆ جانە گۋلاگ باسشىسى گەنەرال ي.دولگيك قاتىستى. كوتەرىلىسشىلەر ءبىر قاتار تالاپ قويدى. ماسەلەن، ساياسي تۇتقىنداردىڭ كيىمىندەگى رەتتىك سانداردى الىپ تاستاۋ، جۇمىس كۇنىن قىسقارتۋ، ءىشىم-جەمدى تۇزەۋ، دارىگەرلىك كومەكتى رەتتەۋ، جاسى كامىلەتكە تولماعاندار مەن شال-شاۋقانداردى، اۋرۋلاردى جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتۋ، ايەلدەردى جەڭىل جۇمىستارعا اۋىستىرۋ، سونداي-اق تۇتقىنداردى اتقان كۇزەتشىلەردى جازاعا تارتۋ. كەلىسسوزگە قاتىسقان بيلىك ورىندارى كوتەرىلىسشىلەردىڭ ايتقاندارىن ورىنداۋعا ۋادە بەرىستى. ءبىراق ءىس جۇزىندە ولاي بولمادى. قىسقاسى، «ازاتتىق ارالىنداعى» «سابانتوي» تاعى ءبىراز اپتاعا سوزىلدى. بەس ساۋساعىنان ونەر تامعان كەيبىر تۇتقىندار، لاگەردەگى اۆتونومدى توك بەرۋ جۇيەسىن ىسكە قوستى. كەيبىرى راديوقابىلداعىشتاردى جوندەپ، سول ارقىلى كەنگىردە بولعان توڭكەرىستى تورتكىل دۇنيەگە تاراتۋعا تىرىستى. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا 22-23- ماۋسىمدا ولار سىرتقى الەمگە حابار تاراتۋعا قول جەتكىزگەن.
كەنگىردەگى وقيعانى قۇپيا ساقتاپ كەلگەن باسشىلىق ءۇشىن ءدال وسى جاعداي قاتتى الاڭداتتى. بۇدان ارتىق تۇتقىنداردى ەركىندىككە جىبەرىپ قويۋعا بولمايتىنىن ءتۇسىندى. 26- ماۋسىم كۇنى تاڭ سارىدە لاگەرگە 1700 مۇزداي قارۋلانعان جاۋىنگەر، بەس ت-34 تانك ەنگىزىلدى. وعان ادامداردى تالاتۋ ءۇشىن 98 ۇيرەتىلگەن ءيت قوسىلدى. تانكتەر كوتەرىلىسشىلەردى قۋالاپ ءجۇرىپ تاپتادى. سولداتتار قارسى كەلگەندەردى ىستىكپەن تۇيرەدى، اتتى، يتكە اياۋسىز تالاتتى. قاندى قاساپ كوپكە سوزىلمادى. ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە تۇرمە باسشىلىعى تۇتقىنداردى تارتىپكە كەلتىردى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ ەسەبىنشە 700 - 800 ادام وققا ۇشتى، تانكتىڭ شىنجىر تابان استىندا جانشىلدى. جارالانعاندار وتە كوپ ەدى. ال لاگەر باسشىلىعى ماسكەۋگە «46 ادام ءولدى، 52 ادام اۋىر، 454 ادام جەڭىل جاراقات الدى. لاگەردەگى كوتەرىلىس تولىعىمەن جانشىلىپ تاستالدى» دەپ اقپارات بەردى. وقيعا وتە قۇپيا ساقتالدى. كەيىننەن كەنگىر وقيعاسىنا قاتىسقان تۇتقىندار تۇرمەدەن بوساتىلعاندا «بولعان وقيعانى تاراتپاۋ ءۇشىن» ارنايى قولحات بەردى. دەگەنمەن 1956- جىلى تۇرمەدەن بوساعان ۆەنگەر دارىگەرى فەرەنس ۆاركون دەگەن ازامات ەلىنە كەلگەن سوڭ، بولعان جايدى بۇكىل الەمگە جايىپ سالدى. ادامزات قازاقستاننىڭ كەنگىر دەگەن جەرىندە 40 كۇنگە، ياعني 16- مامىردان 26- ماۋسىمعا دەيىن سوزىعان تۇتقىنداردىڭ كوتەرىلىسىن ەستىپ ءبىلدى.
مىنە، وسىدان 57 جىل بۇرىن جەزقازعاننىڭ تۇبىندەگى ستەپلاگ ساياسي تۇتقىندار لاگەرىندە وسىنداي قاندى قىرعىن بولعان. ونى قازىر بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى...
نۇرسۇلۋ مىرزابەكوۆا
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011
