يمانجۇسىپ تارازدا اتىلعان با؟

ءتىپتى ءبىر عانا اۋليە اتا وڭىرىندە سول جىلدارداعى مالىمەتتەردى العا تارتقان وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ ديرەكتورى، بەلگىلى جازۋشى ماقۇلبەك رىسداۋلەتتىڭ ايتۋىنشا، 1918- جىلى 8- قاڭتاردا اۋليەاتا ۋەزىندە 400 مىڭعا جۋىق حالىق تۇرىپتى. الايدا اراعا ەكى جىل سالىپ، 1920- جىلى 31- شىلدە كۇنى اۋليە اتا ۋەزدىك اسكەري رەۆوليۋسيالىق كوميتەتىنە جەر بولىمىنەن جولدانعان حاباردا «200 مىڭ حالىق تۇرادى» دەپ مالىمەت بەرىلگەن ەكەن. «بۇل دەرەكتەن نەنى اڭعارۋعا بولادى؟ بۇل - اشارشىلىقتىڭ جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ سالدارى. مالىمەتتەردىڭ دۇرىس بولماۋى ول كەزدە مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى جوعارىعا جىبەرىلگەن ءاربىر اقپارات بىرنەشە رەت تەكسەرىلىپ، انىقتالىپ وتىرعان. ياعني بۇل مالىمەتتەن ەكى جىلدا ەكى ءجۇز مىڭ اۋليەاتالىقتىڭ ولگەنىن نەمەسە باس ساۋعالاپ، اۋعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس» دەيدى ماقۇلبەك رىسداۋلەت.

راس، سول جىلدارى اشارشىلىقتان قىرىلعان، جازىقسىزدان جازىقسىز «حالىق جاۋى» بولىپ اتىلعان بوزداقتاردىڭ قاتارىندا اۋليە اتا جەرىندە ەل ەرتەڭى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ، تەر توككەن تالاي زيالى قاۋىم قىرشىن كەتتى. كەي مالىمەتتەردە قوقان حاندىعىنا قارسى شىققان قازاق كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ كوسەمى «ايگىلى يمانجۇسىپ، باسقا دا بەلگىلى تۇلعالار اۋليەاتا تۇرمەسىندە ۇستالىپ، اتىلىپ كەتتى» دەگەن دە دەرەكتەر بار. ال يمانجۇسىپ قۇتپان ۇلىنىڭ كيەلى اۋليە اتا وڭىرىنە كەلۋى جايىندا وسىدان التى جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ماقالا جارىق كورگەن بولاتىن. «...عۇمىر بويى قارا قازاقتىڭ قامىن جەگەن يمانجۇسىپتىڭ قاي ايماقتا جۇرسە دە، قوعامدىق ورتادا بولىپ جاتقان وقيعالاردان تىسقارى قالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. 1917، ايگىلى جىلان جىلى، سىر ەلى جۇتقا ۇشىراپ، ەككەن ەگىن كۇيىپ كەتەدى. وسى تۇستا يمانجۇسىپ اۋقاتتى بايلاردان قارجى جيناپ، قاسىنا قوسىن ەرتىپ، ءبيداي اكەلۋ ءۇشىن ارقاعا بەت الادى. يمانجۇسىپتىڭ اتىن ەستىسە، تىزەلەرى دىرىلدەپ ولەردەي قورقاتىن وتىرىقشى قارا شەكپەندىلەر قاپ-قاپ ءبيدايلارىن سىردان كەلگەن كىرەشىلەردىڭ ارباسىنا تيەپ بەرەدى. كىرەشىلەر جۇرەتىن جولداردا جورتىپ جۇرەتىن قاراقشى توپتار كەرۋەندى توناۋعا يمانجۇسىپتەن سەسكەنەدى. سىر بويىندا 13 جىلداي ءبىر سىدىرعى تىنىش ءومىر سۇرگەن يمانجۇسىپ، ەگدە تارتقان شاعىندا ءوز شارۋاسىن كۇيتتەپ، ءدىن جولىن ۇستانىپ، تىنىش ءومىر ءسۇرۋدى دە ويلايدى. الايدا 1927 - 1928- جىلدارى يمانجۇسىپتىڭ باسىنا ۇلكەن قاتەر تونەدى. بۇل قازاق دالاسىنا كەلگەن جاڭا جۇت - اتىشۋلى كامپەسكە ەدى. داتقانىڭ تۇقىمى، ناعىز تاپ جاۋى، كۇدىكتى ەلەمەنت رەتىندە ۇستالادى، وعان «اتاقتى ۇرى» دەگەن جامان اتاعى قوسىلىپ، يمانجۇسىپ تاعى دا تەمىر تورعا قامالادى. بۇل جولى قاماۋدان «مال ۇرلادى» دەگەن قىلمىسى دالەلدەنبەي، اۋپىرىمدەپ زورعا قۇتىلعان، جاسى ۇلعايعان باتىر باسىنا تونگەن قاتەردى سەزىپ، قايتادان اتىنىڭ باسىن ارقاعا بۇرادى.

1928- جىلى قارقارالى وكرۋگىنىڭ شەت اۋدانىندا قىستاپ شىعادى. 1929- جىلى جاڭا ارقا اۋدانىنا قونىس اۋدارادى. جاڭا ۇكىمەت تۇرتپەكتەپ تىنىشتىق بەرمەگەن سوڭ 1930- جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن مويىنقۇم وڭىرىندەگى ءبىر اۋىلدا تۇراقتاپ قالۋدى ويلايدى. ءدال وسى تۇستا (1929-1931 جىلدار) قىزىل ۇكىمەتتىڭ «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن يدەياعا نەگىزدەلگەن ساياساتىنىڭ قىسىمىنا شىداي الماعان مويىنقۇم مەن سوزاق ماڭىنىڭ قازاقتارى كوتەرىلىسكە شىعادى. ءبىراق 1930- جىلدىڭ اياعىندا كوتەرىلىس باسشىلارى مەن وعان قاتىسقان ساربازدار قاماۋعا الىنىپ، جازالانادى. وسى تۇستا يمانجۇسىپتىڭ ءبىر بالاسى مويىنقۇم كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى بولعان ورىنباي دەگەن كىسىنىڭ قىزىنا ۇيلەنەدى. ەل ءىشىن يتشە تىمىسكىلەپ، پالە ىزدەپ جۇرگەن و گ پ ۋ باسشىلارى مۇنى قالت جىبەرسىن بە؟! ۇرىمتال تۇستى پايدالانىپ، ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاپ، كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ سەنىمدى سەرىگى رەتىندە جاۋاپقا تارتىلادى. ءسويتىپ، اتى اڭىزعا اينالعان دالا نويانى ر س ف س ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-2-بابى بويىنشا ايىپتالىپ، 1931- جىلدىڭ 2- ناۋرىزىندا اتۋ جازاسىنا بۇيىرىلادى. بۇل تۇستا ەلى مەن جەرىنىڭ ەركىندىگى ءۇشىن الىسىپ وتكەن اۋلەتتىڭ وكىلى يمانجۇسىپ 68 جاستا ەكەن» («ەگەمەن قازاقستان» 2006 جىل. امانتاي ەسىلباي)

شەرحان مۇرتازا، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى:

- استانانىڭ جانىندا كۇيگەنجار دەگەن جەر بار. وندا قازىر قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ رەزيدەنسياسى ورنالاسقان. كۇيگەنجاردىڭ ارعى جاعى - ەرەيمەنتاۋ. وسى توڭىرەكتە يمانجۇسىپ ءومىر ءسۇردى. اتا-بابالارىنىڭ، جالپى قارا قىپشاقتاردىڭ مەكەنى. قازىر ونىڭ ۇرپاقتارى تۇرادى. اتاقتى قاراوتكەل دە ءتيىپ تۇر. وندا ايگىلى جارمەڭكە، اي مەن كۇندەي سۇلۋ عاليانىڭ قىمىزحاناسى بار. يرەلەڭ اققان ەسىل بويىنداعى وسى جەردە بالۋان شولاق، قاجىمۇقان، يمانجۇسىپ ۇشەۋى ۇدايى جولىعادى. ءوزى اقىن، ءوزى پالۋان، ءوزى ءانشى-كومپوزيتور بولعان سوڭ، ولاردىڭ اينالاسىنان ادامدار ارىلمايدى. وتىزىنشى جىلدارى وڭتۇستىكتە سوزاق كوتەرىلىسى بۇرق ەتە قالادى. حالىقتىڭ مال-مۇلكىن تۇگەل جيىپ الىپ، كولحوزداستىرۋدى شۇعىل باستاپ كەتكەن وكىمەتكە قارسى اش-جالاڭاش، جارلى-جاقىبايلاردىڭ تەڭدىك الۋعا، قىر قازاقتارىمەن ساناسۋعا شاقىرعان، بيلىك الدىندا تالاپ قويعان زور مايدانى ەدى بۇل. وسى كوتەرىلىستىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ يمانجۇسىپ شىعا كەلەدى. ارقادان ارنايى كەلدى مە، الدە، اقمەشىت، شيەلى جاعىنا بارىپ جۇرگەن ساپارىندا جولاي سوقتى ما، ول اراسىن ايقىنداۋ قيىن، انىعى - يمانجۇسىپ سوزاق كوتەرىلىسىنە بەل شەشە كىرىسەدى.

بۇل باس كوتەرۋدىڭ سول تۇستاعى ءمان-ماعىناسى زور بولدى. ءبىراق حالىقتا قارۋ-جاراق قايدان بولسىن؟! سويىل، نايزا، دويىر-قامشى، بىرەن-ساران ءشيتى مىلتىقپەن قارۋلانعان حالىقتى سوعىس جاراعى مىقتى اسكەر قاندى قىرعىن جاساي وتىرىپ، ءاپ-ساتتە باسىپ تاستايدى. باسشىلارىن تۇتقىنعا الادى. اياۋسىز جازالايدى. كۇش كەتكەن سوڭ، ارقاعا قاراي، ەسىل بويىنا، ەرەيمەنتاۋ جاعىنا جىلىستاپ كەتپەكشى بولعان يمانجۇسىپ تە قولعا تۇسەدى. ۇستالعان جەرى - جامبىل وبلىسىنىڭ اۋماعى، مويىنقۇمنىڭ جۋان ىشىندە بولسا كەرەك. ارتىنشا سول كەزدەگى اۋليە اتانىڭ تۇرمەسىنە اكەلىپ قامايدى. يمانجۇسىپتىڭ نەمەرە قىزى جازعان كىتاپ بار. سوندا كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەردى كەلتىرەدى. ول تۋرالى قايتالاپ ايتپاي-اق قويايىن. بۇل جايىندا مەن بىرنەشە رەت سۇراۋ جاسادىم. اۋەلگىدە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندەگىلەر ايتقىسى كەلمەدى. كەيىن جاريالى كەزەڭ كەلگەندە، ءبىراز دەرەكتەر انىقتالدى. ءبىر كەزدەرى جامبىل وبلىسىنىڭ ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقارعان گەنەرال مەيىرحان جامانبايەۆتىڭ كومەگى كوپ بولدى. ءبىراق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى وبلىستىق دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايتقانداي، يمانجۇسىپتىڭ اتىلۋى جايلى دەرەك سول ۋاقىتتا جامبىل وبلىسى قۇرامىنا كىرگەن وڭتۇستىك ولكەلىك مۇراعاتتا، ياعني، شىمكەنتتىڭ مۇراعاتىندا ساقتالۋى مۇمكىن. ال يمانجۇسىپ تاراز شاهارىنا قۇبىلا جاقتان كىرەبەرىستە ءبىر قۇلاق بولىپ اعىپ جاتقان قاراسۋ دەيتىن بۇلاق سۋىنىڭ بويىندا اتىلعان. وسى جەردە ۇزىننان-ۇزاق ور قازىلىپ، «حالىق جاۋلارى» دەگەن قاسىرەتكە ۇشىراعاندار جەرلەنگەن. قازىلعان ورعا جاعالاي تۇرعىزىپ قويىپ، كوپشىلىگىن جەلكەسىنەن، كەيبىرىن، سەنبەيتىندەرى بولۋى كەرەك، قاق ماڭدايىنان اتقان. وسى قاراسۋ بويىندا مەنىڭ دە كوپتەگەن جەرلەستەرىم جاتىر. اكەم مۇرتازانىڭ تۋعان قارىنداسى ءاديانىڭ كۇيەۋى كادىر، سونداي-اق ءبىزدىڭ اۋىلعا ىرگەلەس شانىشقىلى اۋىلىنىڭ قاسىمبەك، پىرنا دەگەن ازاماتتارى دا وسىندا قالعان.

مۇنداي ورتاق مولالار بۇرىنعى ك س ر و-دا، اسىرەسە قازاقستاندا وتە كوپ. قىرعىزداردا دا بار ەكەن. «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» اتانعان جازۋشى شىڭعىس 2008- جىلدىڭ ماۋسىمىندا، سەكسەنگە قاراعان جاسىندا گەرمانيا جەرىندە ومىردەن ءوتتى. ونىڭ دەنەسىن بىشكەككە اكەلىپ، قىرعىز الاتاۋىنىڭ بەلۋارىنداعى «حالىق جاۋلارى» زيراتىنىڭ ىرگەسىنە جەرلەدى. ويتكەنى زامانىندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قولداۋىمەن ۇلكەن قىزمەتتە جۇرگەن تورەقۇل ايتماتوۆ 1937- جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلىپ، ءمايىتى 170 ادامنىڭ ءبىرى بولىپ وسى تاۋدىڭ ءبىر قۋىسىنداعى «ورتاق» زيراتتا قالعان. بەرگى بەيبىت زاماندا ساۋلەتتەندىرىپ، ادامدار زيارات ەتەتىن مەكەنگە اينالدىرعان. ول جەردى مەن دە بارىپ كوردىم. حالىق كوپ كەلەتىن، ۇلكەن كەشەن، كومپوزيسيالىق قۇرىلىم ەتىپ جاساپتى. الاارشا دەگەن جەردەگى سول ورتاق مولانى كەيىن اشىپ، وندا جاتقانداردىڭ ءبىرازىنىڭ اتى-ءجونى انىقتالدى. تورەقۇل ايتماتوۆتىڭ ۇستىندەگى گيمناستەركاسى، ونىڭ قالتاسىنان ۇيىنە جازىلعان حاتى تابىلدى. مۇنى شىڭعىس بىلەدى. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا ءوزىن سول جەرگە جەرلەۋدى اماناتتايدى. قازىر اتاقتى جازۋشى ءوز اكەسىنىڭ ىرگەسىندە، باسقا دا «حالىق جاۋلارىمەن» قاتار جاتىر. مۇنداي ورتاق زيراتتار، قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ مولالارى الماتىنىڭ جانىنداعى جاقسىلىق دەگەن جەردە دە، استانانىڭ ىرگەسىندە دە، باسقا قالالاردا دا بار. ولار يمانتارازىلانىپ، يماندى قولدارمەن رەتكە كەلتىرىلگەن. ال تارازداعى ازاپ شەككەندەر زيراتىنا ءازىر ونداي يشارا كورسەتىلگەن جوق. راس، «حالىق جاۋلارى» مولاسىنىڭ قاسىنداعى ۇلكەن قورىمدى قالا باسشىلارى قامقورلىققا الىپ، سىپايى، مادەنيەتتى تۇردە قورشاپ قويىپتى. وسىنداي نيەت-پەيىل كەشەگى زۇلمات قۇرباندارىنا نەگە كورسەتىلمەيدى؟ بۇل ءوزى قيىن دا جۇمىس ەمەس قوي. مىقتاپ ەسكەرەتىن، ەستە قالاتىنداي ءىس اتقاراتىن جەردىڭ ءبىرى - وسى. باسىنا بارىپ، دۇعا وقيتىن بەلگى كەرەك-اق!

ەرمان قانجان ۇلى، جامبىل وبلىسى

دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى