جەتى ادامعا جان بەرگەن ءمۇسىرالى ءپىر
ول تۇتاس قازاقتىڭ ارى مەن نامىسى بولعان، ايتەكە ومىردەن وزعاندا؛ «... ءاي، تويىمسىز قارا جەر-اي، دارا تۋعاندارىمدى العاندا قوينىم تولادى دەدىڭ بە! بەتىمدەگى بەدەلىمدى العانىڭ - الاتاۋىمدى الاسارتقانىڭ ەمەس پە! ارقامداعى سۇيەنىشىمدى العانىڭ - ءيسى قازاقتىڭ اتاكۇلدىگى - قاراتاۋىمدى قۇلاتقانىڭ ەمەس پە! التى الاشتان اتى اسىپ ءھاما ءاسياعا اتى ءماشھۇر اتالىمدى العانىڭ قايتكەنىڭ! نيەتى قۇلاپ بەت سيپاسا، تالاي جاننىڭ باعىن جاندىرعان باتالىمدى العانىڭ نەتكەنىڭ! جۇلدىزى بيىك جارالعان جان ەدىڭ-اۋ! اسىپ تۋعان ابىزىم-اي، مىنا سوڭىڭدا قالعان ءبىز ەندىگى جالعاندا ءتىرى جەتىم ەمەسپىز بە! كىمگە قالدىردىڭ ءبىزدى! ءار ءسوزىڭدى جاراتقاننىڭ اماناتىنداي كورۋشى ەدى-اۋ مىنا جۇرتىڭ! مىنەزىڭ ءىرى ەدى-اۋ! قىلىعىڭ سارا ەدى-اۋ! قۇلىعىڭ تازا ەدى-اۋ! ويىڭ وتكىر، ءسوزىڭ جەلدەن جۇيرىك ەدى-اۋ! كىم-كىمگە دە قۇلبىلتەسىز ايتاتىن ءسوزىڭ ءمىردىڭ وعىنداي ەدى-اۋ! باسىپ وتكەن ىزىڭدە پەيىش قالۋشى ەدى-اۋ! وزگەلەردەن اسىپ تۋعان، قازاعىڭا، ەلىنە نۇر سيپاتىن شاشىپ تۋعان، باعانالى بايتەرەگىم-اي، سەن ءولدى دەگەنگە قايتىپ سەنەيىن!؟...» (م.ەسلامعالي ۇلى، «ايتەكە بي»، تاريحي-فيلوسوفيالىق ديالوگيا، 364 بەت) - دەپ ەلىنە كۇڭىرەنە ءوز جوقتاۋىمەن باسۋ ايتاتىن، ايتۋلى ءبيدىڭ سۇيەگىن ارۋلاپ جۋىپ، جانازاسىن شىعاراتىن، ايتەكەنىڭ ءاز دوسى، قازاقتىڭ تۇڭعىش ءپىرى، اۋزى دۋالى ابىز، ءدىن كوسەمى ءمۇسىرالى سوپى جادىك ۇلىنىڭ نازاردان تىس، وسى كۇنگە دەيىن اتاۋسىز قالىپ كەلگەندىگى.
قازاق حالقى تۇڭعىش رەت ءوز حاندىعىن جاريالاعان كەزىندە اسا ماڭىزدى ءدىني اعارتۋشىلىق جانە قوعامدىق-قايراتكەرلىك قىزمەت اتقارعان، ەل ەرتەڭىن ەلدەن بۇرىن كورە بىلگەن كورىپكەل - ءپىرادار، تاريحتا تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» اتانعان العاشقى اتا زاڭعا مۇسىلمانشىلىق قاعيدالارىن دالا داستۇرىنە بەيىمدەپ ەندىرگەن حازىرەتىمىز، ەل تاريحىنداعى العاشقى ءدىنباسىمىز جادىك ۇلى ءمۇسىرالى سوپى ءازىز ەسەپتەپ وتىرساق بيىل تۇپ-تۋرا 370 جاسقا كەلىپ وتىر. سولاي بولا تۇرا نە ءدىني ورىندار، نە رەسپۋبليكالىق زاڭ ورىندارى جۇمعان اۋىزدارىن اشار ءتۇرى جوق.
1680- جىلى كۇلتوبەدەگى ۇلكەن جيىندا تاۋكە - حان بولىپ سايلانعان سوڭ، ءۇش ءجۇزدىڭ باس بيلەرى سىناقتان وتكىزگەندە، ەل اۋزىندا «جەتى ادامعا جان بەرگەن ءمۇسىرالى» اتاعىمەن اتى قالعان، وسىنداي ەرەكشە ۇلىق قاسيەتىمەن بۇكىل قازاقتىڭ تۇڭعىش ءپىرى بولىپ اق كيىزگە وتىرعىزىلعان، قازاق ەلى تاريحىنداعى العاشقى ءدىنباسى ءاجىقوجا جادىك ۇلى ءمۇسىرالى سوپى ءازىز تۋرالى جازىپ وتىرعان بۇل مەنىڭ ەكىنشى ماقالام. العاشقى ماقالام «قازاق ەلى» گازەتى بەتىندە 2000- جىلى «باس مەشىتكە ءمۇسىرالىنىڭ، استاناداعى مەشىتكە عىلمانيدىڭ ەسىمدەرى بەرىلسە...» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانىپ، سول جىلى وسى ماقالاعا وراي «تۇركىستان»، «قازاق ادەبيەتى»،«انا ءتىلى» جانە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتتەرى بەتتەرىندە «جاقسىنىڭ ءوزى ولسە دە اتى ولمەيدى»، «العاشقى ءدىنباسى»، «ءپىر تۇتىپ، قول تاپسىرعان تالاي ادام...»، «سىننان سۇرىنبەي وتكەن شاكىرت»، «كيەلى ءپىر يەسى»، «تاۋكە حاندى ءتانتى ەتكەن ءمۇسىرالى»، «ءپىر بولعاندى قور قىلمايىق»، «جەتى ولىككە جان بىتىرگەن»، «ءمۇسىرالى قوسىم سىرى»، «باس مەشىتكە ءمۇسىرالىنىڭ ەسىمى بەرىلسە...»، «ورىندى ۇسىنىس ورىندالسا..» اتتى قىزىلوردالىق ەل اعالارىنىڭ ءبىرى س.دالدابايەۆ باستاعان ءبىرسىپىرا قارتتاردىڭ قۋاتتاۋ ماقالالارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىق كورگەن بولاتىن. ءتىپتى وسى ماقالالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ قۇرمانعالي اشانوۆ دەگەن كاسىپكەر ازامات، بۇگىندە مارقۇم بولعان، رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، اكادەميك ماناش قوزىبايەۆتىڭ «پىرگە قۇرمەت - ەلگە قۇرمەت» دەگەن تاقىرىپتاعى العى سوزىمەن «ءمۇسىرالى ابىز» دەگەن اتپەن جەكە كىتاپشا بولىپ تا شىقتى. ءبىراق وسى كۇنگە دەيىن قالىڭ بۇقارا قۋاتتاعان بۇل ماسەلە نازاردان تىس قالۋمەن كەلەدى.
قازاق حاندىعى العاش قالىپتاسقاندا، اسىرەسە، ءاز تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا، سايلانعان حاننىڭ جانىنا، ەڭ الدىمەن، ەلدىڭ ءدىني سەنىمىن نىعايتۋدا ءدىن قايراتكەرىن، ەل تانىپ مويىنسىنعان ءپىر ۇستاۋ ماسەلەسىن شەشكەن بولاتىن. ويتكەنى ءپىر ماسەلەسىن شەشۋ، قۇران كارىمدە جازىلعان ءتارتىپ نەگىزىندە ەل باسقارۋ جارعىسىن دايىنداۋ ءۇشىن وتە قاجەت ەدى. دالالىق زاڭ «جەتى جارعىنىڭ» ءبىرىنشى جارعىسى «حالىقتىڭ حانى، سۇلتانى، ءپىر ازىرەتى قاستان ولتىرىلسە، ولاردىڭ ءارقايسىسى ءۇشىن جەتى كىسىنىڭ قۇنى مولشەرىندە قۇن تولەنسىن» دەپ جازىلۋىنىڭ ءوزى ءپىر ازىرەتتىڭ كىم ەكەنىن ۇعىندىرسا كەرەك.
سول كەزدە، ايتەكە ءبي ۇسىنعان، جەتى ولىككە جان بەرگەن، اۋليەلىگى، تاقۋالىعى جانە كورىپكەل-پىرادارلىعىمەن تاۋكە حاندى ءتانتى ەتكەن ءمۇسىرالى ابىز، ءوزىنىڭ 40 جاسىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش ءپىرى بولىپ تاعايىندالدى. جانە تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىنىڭ» نەگىزگى اۆتورى (وسىلاي ايتۋىمىز كەرەك! ب.ا.) بولدى. بۇل كىسى تۋرالى بۇكىل يدەولوگياسى اتەيستىك تاربيەگە نەگىزدەلگەن كەڭەس وكىمەتى كەزىندە شىقسا دا، «قازاقستان ۇلتتىق ەنسيكلوپەدياسى» 1- تومىنىڭ 644- بەتىندە ءاجىقوجا جادىك ۇلى ءمۇسىرالى سوپى ءازىز تۋرالى «ءپىر، ءدىندار، ازان شاقىرىپ قويعان اتى ءمۇسىرالى. رۋى كەرەيت بولعانىمەن، دىنگە شىن بەرىلگەن سوپىلىعىمەن تاقۋالىعىنا وراي ءاجىقوجا، ال ونىڭ ۇرپاقتارى كەرەيتقوجا اتالىپ كەتكەن. 1680- جىلى كۇلتوبەدە تاۋكە حاندى سايلاعاننان كەيىن ارتىنشا ءپىر تاڭدالدى. بۇكىل قازاققا ءپىر بولۋ ءۇشىن ءۇش ارىستىڭ پىرلەرىنە جەتى سۇراق بەرىلىپ، ءۇش شارت قويىلادى. وسىدان سۇرىنبەي وتكەن ءاجىقوجانى (ءمۇسىرالىنى) بيلەر بۇكىل قازاقتىڭ ءپىرى دەپ جاريالايدى دا، ونى اق كيىزگە وتىرعىزىپ، حان سارايىنا كوتەرىپ اپارادى» - دەپ جازعان.
ەنسيكلوپەدياداعى بۇل دەرەك وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى جاريالانعان «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالىنان الىنسا، ابىز قارتتىڭ ءپىر بولىپ سايلانعاندىعى تۋرالى دەرەكتەر ХІХ عاسىرداعى كورنەكتى تۇركولوگ-عالىمدار ءا.ديۆاەۆ پەن ۆ.رادلوۆ ەڭبەكتەرىندە دە مولىنان كەزدەسەدى. وسى قۇجاتتى تولىقتىرار تاعى دا ەكى دەرەك ايتقالى وتىرمىز. ءبىرىنشىسى، بابامىزدىڭ تۋىلعان جەرى، پروفەسسور جاۋعاشتى احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا تامدى اۋدانىنىنىڭ كەربۇلاق ەلدى مەكەنىندە. بابامىزدىڭ كىندىگىنەن وربىگەن وزىنەن كەيىنگى ءتورت-بەس ۇرپاقتىڭ مۇردەلەرى وسى ەلدى مەكەننەن ءۇش شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان «باسساي» قورىمىندا جاتىر.
2000- جىلى ءوزى سياقتى ەرەكشە قاسيەتكە يەلىك ەتكەن پەرزەنتى ءداۋىتقوجانىڭ 100 جىلدىعىنا سول ەلدە ۇلكەن اس تا بەرىلگەن. جاۋعاشتىڭ كىندىك قانى دا وسى ءمۇسىرالى قۇدىعىنىڭ ماڭىندا تامعان. اكەسى احمەتوۆ باينازار ءداۋىتقوجادان ءۇش جاس ۇلكەن بولسا دا قاتار وسكەن، ونىڭ اكەسى 1900- جىلى ومىردەن وتكەن ەل سىيلاعان بەردىسۇگىردىڭ دە تالاي اڭگىمەلەرىن ەستىگەن جان كورىنەدى... ەكىنشىسى، 1752- جىلى ومىردەن وتكەن ءمۇسىرالى سوپى ءازىزدىڭ ۇلى ساۋرانبايدىڭ قۇل قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنۋى. تاريحتان بەلگىلى بۇل كەسەنەگە قازاقتىڭ ەل تاريحىندا ورنى بار ۇلىلارى مەن تۇلعالارى عانا جەرلەنگەن. بۇل كىسىنىڭ تىرشىلىگىندەگى قىزمەتىن كىم بىلەدى؟..
2006- جىلى «الاش» تاريحي زەرتتەۋ ورتالىعىنان جارىق كورگەن «كەرەيت» جيناعىنداعى «ءمۇسىرالى ءپىر تۋرالى» (304 بەت) ماقالاسىندا ول كىسىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ءداۋىتقوجا ايتتى دەگەن اۋىزەكى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ مۇسىرالىدەن سۇگىرالى، ودان ەر ۋالى، ودان ۇلان، ودان جولان، ودان بەردىسۇگىر، ودان ءداۋىتتى تاراپتى. بۇل ءمۇسىرالى بابامىزدىڭ قالماق توقالىنان تۋعان قوسىم بالاسىنان تاراعان ءداۋىتقوجاعا دەيىنگى ۇرپاق شەجىرەسى بولۋى مۇمكىن. ءمۇسىرالىنىڭ ءوز كەزىندە ەكى-ءۇش ايەل العاندىعى تۋرالى دەرەك بار. كىتاپتا بايبىشەسىنەن تۋىلعان ءتورت بالاسىنان تاراعان ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسى دە كورسەتىلمەپتى... ال ءمۇسىرالىنىڭ بابا تۇكتى شاشتى ءازيزدىڭ جانىنا ءوز اماناتىمەن جەرلەنۋى تۋرالى ايتاتىن بولساق، ءوزى ءپىر بولعان ءمۇسىرالىنىڭ تىرشىلىگىندەگى ءوز ءپىرى، جەلەپ-جەبەۋشىسى بابا تۇكتى شاشتى ءازيز اۋليە بولعان. ءپىردىڭ قادىر قاسيەتىن ءپىر بولعان جان عانا جاقسى بىلەدى.
ءمۇسىرالى سۇيەگىنىڭ ءوز ۇرپاقتارى جاتقان «بوسساي قورىعىنا» جەتكىزىلمەۋى، نە ءوز ۇلى ساۋرانباي سياقتى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنە قويىلماۋى، بىلايعى قارا جۇرت تۇسىنە بەرمەيتىن، كيەلى ارۋاقتاردىڭ ءوز - ارا تىلسىم بايلانىسىنىڭ قورىتىندىسى... «....بۇل كەز كەلگەننىڭ ەمەس، ايرىقشا قاسيەتكە يە بولىپ جارالعان ارۋاقتى ادامداردىڭ - ابىزداردىڭ عانا قولىنان كەلەدى دەپ ەسەپتەلدى. ونداي قاسيەتتەرىمەن كوزگە تۇسكەن ادامداردان حالىق بيلىك يەلەرىنەن بەتەر ايبىنىپ، اسا زور قۇرمەت تۇتتى. بيگە قۇلاق اسسا، ساردارعا باعىنسا، پىرگە تابىندى... حان اۋىسسا دا ءپىر اۋىسپادى. سوندىقتان كەيدە بيلىكتى اۋلەت - ساياسي ۇستەمدىك پەن قوسا رۋحاني ۇستەمدىكتى دە ءوز قولىنا الىپ الۋعا تىرىستى. بۇل، اسىرەسە، شىعىسقا ءتان ەدى. ماسەلەن، تاۋكە، ونىڭ بالالارى جاڭگىر، بولاتتاردىڭ لحاستاعى «كيەلى ۇيگە» جىبەرىلىپ، بىرنەشە جىل تاربيەلەنۋى تەك كورشى ەلدەردىڭ گەوساياسي ىقپالىنان عانا ەمەس، تاق ماڭىنداعىلاردىڭ الگىندەي ءىش ەسەبىنەن دە ءوربىپ جاتسا كەرەك. تاۋكە حان سايلانعاندا ءپىر دە سايلانىپ، ءۇش ۇلىستىڭ پىرلەرى جۇرت الدىندا ارۋاق سالىستىرىپ، كەرەيت سۇپى ءاجىنىڭ (ءمۇسىرالى) جەڭىپ شىعاتىنى دا سونى اڭعارتقانداي. تاۋكەدەن ابىلايعا دەيىنگى بارلىق حانعا ءپىر بولعان سۇپى ءاجى (ءمۇسىرالى) دۇنيە سالعاننان كەيىن جالپى قازاقتىق ءپىر سايلانعان ەمەس.»- دەي كەلىپ؛ «ەسكى دالا ۇردىسىندە قاۋىمعا بيلىك جۇرگىزەتىن حاندار مەن اسكەرگە بيلىك جۇرگىزەتىن ساردارلار عانا سايلانىپ قويىلعان، ال باتىرلار مەن پىرلەر اتتارىنا لايىق قاسيەتتەرىمەن قاپىسىز تانىلىپ، جۇرتتى تەگىس مويىنداتقان.
جوعارىداعى تاۋكە زامانىندا ءۇش ۇلىستىڭ ءۇش ءپىرىنىڭ جۇرت الدىندا ارۋاق سالىستىرۋىنا كەلسەك، ول دا تۇپتەپ كەلگەندە، سايلاۋ ەمەس، ءوز قاسيەتىنىڭ باسىمدىعىن جاريا مويىنداتۋدىڭ جولى بولىپ تابىلدى. مۇنى كيە، ارۋاق تۋرالى عىلىم - اگيالوگيا «تاڭعاجايىپ سايىس»- دەپ اتايدى. بۇل - تەك دىنگە دەيىنگى نانىمدار زامانىندا عانا ەمەس، الەمدىك دىندەر ۇستەمدىك قۇرعان تۇستاردا دا ورىن العان ءۇردىس».-بۇل بۇگىنگى قوعامىمىزداعى ابىزىمىز جازۋشى، ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ جازعان پىكىرى.(«ءۇش پايعامبار. ءا.كەكىلبايەۆ. 1992 ج). «...تاۋكەنىڭ يمانىن ءۇيىرىپ، وڭ جاققا جاتقىزعان، جانازا نامازىن وقىپ، ءوز قولىمەن قوجا احمەت اۋليەنىڭ كەسەنەسىنە جەرلەگەن ءمۇسىرالى قوجا دا 79 جاستا ەدى. تاۋكەنىڭ جەتىسىن بەرگەن كۇننەن باستاپ ۇلكەن حاننىڭ تاعىنا تالاسقان تورە سۇلتاندار حان كەڭەسىن، ءدىن ازىرەتىن تاراتىپ، جەكە بيلىك ورناتۋعا كىرىسەدى. تەكەتىرەسكە تۇسكەن تورەلەردىڭ ەندى ەشكىمنىڭ كەڭەسىن تىڭدامايتىنىن سەزگەن جاسى ەگدە ءمۇسىرالى قوجا ءبىر كۇن ءومىرىم بولسا دا بابا تۇكتى شاشتى ءازيز اۋليەنىڭ باسىنا بارىپ، شىراقشى بولىپ، اللادان حالقىمدى قاندى الاساپىراننىڭ قىرعىنىنان قۇتقارۋىن تىلەپ، دۇعا وقيىن، تاڭ دا ماشقار كۇنى كۇنامدى جەڭىلدەتۋىن سۇرايىن دەگەن ويدىڭ جەتەگىندە سوزاق جەرىندەگى جىلى بۇلاقتىڭ باسىندا بابا تۇكتى شاشتى ءازيز زيراتىنا 1719- جىلى ءبىرجولا كوشىپ بارادى. قوجا احمەت اۋليەنىڭ جولىمەن تاۋلىگىنە ءبىر جۇتىم سۋ مەن ءبىر تىستەم نان جەپ، اللادان حالىقتىڭ اماندىعىن، بوساعاسىنىڭ بۇتىندىگىن تىلەپ، دۇعا وقىپ، اۋليەگە شىراقشى بولعان ءمۇسىرالى قوجا 1721- جىلى كۇزدە 82 جاسىندا اللانىڭ اماناتىن تاپسىرىپ، ماڭگى دۇنيەگە جول تارتادى. حالىق ايتىپ كەتكەن وسيەتى بويىنشا ونىڭ دەنەسىن بابا تۇكتى شاشتى ءازيز اۋليەنىڭ وڭ جاعىنا، ءسال تومەنىرەك جەرلەيدى. يسلام ءدىنىنىڭ ءتارتىبى بويىنشا باسىنا ساز بالشىقتان ءتورت قۇلاق بەلگى سالادى...» («تاۋكە حاننىڭ باس حازىرەتى». قاراقالپاقستان.). بۇل - زەرتتەۋشى ج.مۇراتبايەۆتىڭ پىكىرى.
وسى ءۇزىندى پىكىرلەرمەن-اق ءمۇسىرالىنىڭ قازاق ءۇشىن قانشالىقتى يماني ۇلى تۇلعا بولعاندىعىن ۇعىنۋعا بولار. قازىر رەسەيدىڭ قول استىندا قالىپ قويعان العاشقى استانامىز ورىنبوردان سوڭ، ەلىمىزدىڭ العاشقى استاناسى رەتىندە اتالىپ وتىرعان قىزىلورداداعى ۇلكەن مەشىتكە جەرلەستەرى نەگە ءمۇسىرالىنىڭ اتىن بەرمەسكە؟... ءتىپتى مەشىتتىڭ الدىنا پىرىمىزگە ارناپ ەسكەرتكىش قويىلىپ جاتسا، تىپتەن ساۋاپتى ءىس بولار ەدى... مۇنداي جۇمىستاردى «جەتى جارعىنىڭ» اۆتورى رەتىندە رەسپۋبليكا زاڭ ورىندارى مەن قازاقتىڭ حاندىق تاريحىندا ءپىر ەلدىڭ نەگىزگى باس ءمينيسترى دارەجەسىندە بولعاندىعىن ەسكەرىپ، ۇكىمەتتىڭ ءوزى دە قاباتتاسا تىكەلەي قولعا الىپ جاتسا ەش ارتىقتىعى بولماس ەدى عوي... قىزىلوردا دا وسى جاڭا مەشىتكە ءمۇسىرالىنىڭ ەسىمىن بەرۋ ماسەلەسى شەشىلىپ جاتسا، ونىڭ اشىلۋ راسىمىندە ارنايى رەسپۋبليكالىق تانىمدىق كونفەرەنسيا وتكىزۋ، عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ، شاما كەلىپ جاتسا 2008- جىلى قايتا سالىنىپ بىتكەن بابا تۇكتى شاشتى ءازيز اۋليەنىڭ كۇمبەزى قاسىنا قويىلعان، بۇگىندە وسى كۇمبەزدىڭ قابىرعاسىنىڭ استىندا قالىپ قويعان حازىرەتتىڭ كەسەنەسىن سول جەردەن قايتا كوتەرىپ، قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىن قولعا الىپ جاتسا، مۇسىلماندىعىمىزعا ابىروي بولار ەدى...
باقتىباي اينابەكوۆ، جازۋشى، «قازاقستان قاجىلارى» ءدىني بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011
