قازاقتا قانداي رۋلارعا ايەل ەسىمى بەرىلگەنىن بىلەسىز بە؟
قولا داۋىرىندە مال شارۋاشلىعى، ەگىنشىلىك پايدا بولىپ، ەركەكتەر جەتەكشى رول اتقارا باستاعان. بۇل - قازاققا دا ءتان قۇبىلىس. الايدا سول كەزدە دە ءبىر رۋدى باسقارىپ، اتى اڭىزعا اينالعان انامىز كوپ.
قازاقتىڭ شەجىرەسىنە زەر سالساق، رۋ اتاۋىندا مۇلدە ايەل ەسىمى كەزدەسپەيتىن سياقتى. Massaget.kz ءتىلشىسى قانداي رۋعا ايەل ەسىمى بەرىلگەنىن، ولاردىڭ شىعۋ تەگىن انىقتادى.
ءدىلدا ماتاي قىزىنىڭ «انا تۋرالى جىر» كىتابىندا ايەل ەسىمى بەرىلگەن بىرنەشە رۋدى مىسالعا كەلتىرەدى. ونىڭ ىشىندە، ورتا ءجۇز شانشار رۋلارى قىزبيكە، نۇربيكە، ايبيكە رۋلارى، التىن، تاتىران، بولپاناي، كوكەن، توقبيكە، شابدار سىندى رۋلار بار.
ءتىپتى ۇلى ءجۇز تايپاسىنداعى ىستى رۋىنىڭ اتاۋى ايەل ەسىمىنەن شىققان دەلىنەدى. ءدىلدا ماتاي قىزىنىڭ ايتۋىنشا، بايدىبەك ۇلى جالمەمبەتتىڭ ەكىنشى ايەلى سىلاندىنىڭ استى باپتاپ (ىستاپ) ۇستانۋىنا بايلانىستى وسى ات بەرىلىپ، ۇرپاعى دا وسى اتپەن اتالعان.
اباق
كەرەي رۋىنىڭ تارماعى - اباق كەرەي. نەگىزىنەن كەرەيدىڭ «ءتور شەجىرە» ەڭبەگىندە اباقتىڭ شىن ەسىمى ءاپپاق ەكەنى، رۋ اتاۋى وسى ەسىممەن بايلانىستى ەكەنى كەلتىرىلەدى. اباق - ءۇيسىن رۋىنان تاراعان سامىرزانىڭ قىزى. كۇيەۋى قايتىس بولعان سوڭ، شىمىر ەسىمدى ۇلىن الىپ، توركىنىنە كەتكەن. ناعاشىسى بالانى كىشكەنتايىنان اشامايعا مىنگىزىپ، «مەنىڭ اشامايلى كەرەيىم» دەپ ەركەلەتكەن.
قىزاي
قازاق حالقىندا ەسىمى ۇرانعا اينالعان ايەل كوپ. بايدىبەكتىڭ نۇريلادان (دومالاق انا) تۋعان قىزى قىزايىم ون جەتى جاسىندا نايمان ەلىنە ۇزاتىلعان. بارعان جەرىندە تاربيەلى مىنەزىمەن تانىلىپ، ءادىل شەشىمدەرىمەن حالىقتىڭ اناسىنا اينالادى. ۇرپاقتارى ەسىمىن ۇرانعا الىپ، نايماننىڭ ىشىندەگى قىزاي رۋى اتانادى.
كەي دەرەكتەر بويىنشا، قىزايدىڭ شىن ەسىمى اقبيكەش بولعان، ال كەي دەرەكتەردە ءتىپتى كۇنبيبى دەپ ءجۇر. اڭىز بويىنشا، دومالاق انا قىزايعا جۇكتى كەزىندە جولبارىس ەتىنە جەرىك بولعان. سودان ءبىر ەلدىڭ ازاماتى دومالاق انانىڭ جەرىگىن باسىپ، جولبارىس ەتىن اكەلىپ بەرەدى. انا «ۇل تۋسام، وسى جىگىتكە سەرىك ەتىپ قوسامىن، قىز تۋسام، سول ادامعا كۇيەۋگە شىعارامىن» دەگەن. قىزى بوي جەتكەن سوڭ، ماتاي ەلىنە كەلىن بولىپ تۇسەدى. قىزاي انا ەكى رەت تۇرمىسقا شىعادى، ءبىراق كۇيەۋلەرى كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى. بىردە ول اۋىل اقساقالدارىن جيناپ، ءتاتتىبولات اقساقالدان «وسى ۇلدارىم ەرجەتە كەلە ەكى اكەنىڭ اتىنان اتالىپ، ەكى جارىلىپ، ءبىر-بىرىنە قىرباي بول كەتەمە دەپ الاڭدايمىن. سوندىقتان ءتورت ۇلىما ءوز اتىمدى اكە ورنىنا اتاتقىزىپ، قىزاي ۇلى يتەمگەن، قىزاي ۇلى مەڭىش، قىزاي ۇلى بەگىمبەت، قىزاي ۇلى دەربىش دەگىزگىم كەلەدى» دەپ ءوتىنىش بىلدىرگەن. اۋىل اقساقالدارى كەلىننىڭ بۇل ءوتىنىشىن ورىنداپ، رۋ وسى انا ەسىمىمەن تارالىپ كەتكەن دەسەدى.
قىزاي انا تۋرالى ءتىپتى جىر دا بار.
قىزايدىڭ داڭقى شىقتى مۇلدە بولەك –
ءبي قىزاي، باتىر قىزاي ەلدەن ەرەك.
سوعىستا قول باستاعان جاۋگەر ارۋ
ءجون تاپقان قيىن كەزدە كۇردەلىرەك.
شاعىردان تاراعاندار «قىزايمىز» دەپ،
اتاندى «قىزاي ەلى»، قۇداي جەبەپ...
مۇرىن انا
شەجىرەشىلەر «مۇرىن» انامىزدىڭ لاقاپاتى دەپ اتايدى. ول انانىڭ شىن اتى: جۇزەي، نۇربيكە، كۇلايىم، قورلى، جۇزبيكە. مۇرىن انامىزدى بىرەۋلەرى بايىستىڭ ايەلى دەسە، ەندى بىرەۋلەر سارمىرزا بايدىڭ ايەلى دەپ ايتادى. مۇرىن انان دا ۇلى ءجۇز ءۇيسىن بايدىبەك ءبيدىڭ نۇريلا (دومالاق انا) اتتى ايەلىنەن تۋعان. قىزاي ماتاي ەلىنە كەلىن بولىپ تۇسسە، مۇرىن بايىسقا شىققان. مۇرىن - جۇزەي جىرى وسى انا قۇرمەتىنە شىققان.
اقتايلىقتىڭ شەجىرەسىنىڭ ەكىنشى نۇسقاسى بار، وندا دومالاق انادان جۇزەي، قىزاي ەسىمدى قىزدار تۋعان ەكەن. قىزاي ماتايدىڭ بالاسىنا تۇرمىسقا شىعىپ، جۇزەي بايىسقا شىققان. ەكەۋىنىڭ اكەلەرى - ءۇيسىن ەلىندەگى بايدىبەك باتىر. جۇزەي نايماننىڭ ۇرپاعىنا تۇرمىسقا شىققان. ونىڭ مۇرىنى (تاناۋى) ۇلكەندەۋ بولعاندىقتان، ودان تاراعان ۇرپاق مۇرىن ەلى اتانىپ كەتكەن.
التىن
بيسەنبى ءارىپ ۇلىنىڭ ەڭبەگىندە كىشى جۇزدەگى ايەل ەسىمى بەرىلگەن التىن رۋى تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. شەجىرەشىنىڭ ايتۋىنشا، التىن دەگەن بولەك رۋ بولماعان. ءبىراق كىشى ءجۇز - باي ۇلى الاتاۋدان كوشكەن كەزدە، جاپباس تايپاسى كوشكىسى كەلمەگەن. جاپباس دۇنيەدەن وتكەندە بالالارى جاس بولعان، سوندىقتان ءۇي قوجالىعى ايەلى التىندا بولعان. ال ونىڭ توركىنى - ۇلى ءجۇز. التىن سول ماڭنان كەتپەي، قالىپ قويعان. سونىمەن بۇل اۋىل التىن-جاپباس دەپ اتانىپ، ال ۇرپاق التىن رۋىنان بولىپ تاراعان.
قارقابات انا
قارقابات انامىز تۋرالى ءاليحان بوكەيحانوۆ «قارقارالى ۋەزى» كىتابىندا قارقارالى ءوڭىرىنىڭ بەلگىلى اقساقالى، شەجىرەشىسى ماقات اقاي ۇلىنىڭ قاراكەسەك جانە قارقابات انا تۋرالى وزىنە ايتقان شەجىرە-اڭىزدى كەلتىرەدى.
دەرەك بويىنشا، مەيرام ءوز ەلىنەن الىستا تۇراتىن ەلدىڭ قىزىنا قۇدا تۇسەدى. ەرتەدەگى سالت بويىنشا، قالىڭدىقتى كۇيەۋ جىگىتتىڭ اۋىلىنا اناسى شىعارىپ سالۋى كەرەك. جولدىڭ الىستىعىنا بايلانىستى مەيرامنىڭ ەنەسى بۇدان باس تارتىپ، ورنىنا، ونىڭ بولاشاق جارىن، بىرنەشە تۋىس اعاسىن، جەڭگەسى شۇبىرتپالى مەن كۇڭى قارقاباتتى جىبەرەدى.
مەيرام ۇيلەنگەن كەزدە ەل اراسىندا جانجال بولىپ، ايەلىمەن ەرىپ كەلگەن جولسەرىكتەر قايتا الماي، ەلدە قالادى. كەيىن مەيرام ايەلىنىڭ جەڭگەسى شۇبىرتپالى مەن كۇڭى قارقاباتتى ايەلدىككە الادى. قارقاباتتان ايگىلى قاراكەسەك لاقاپاتىمەن بەلگىلى بولاتقوجا تۋادى.
