سوعىس كەزىندە الماتى «كەڭەستىڭ گولليۆۋدى» اتاندى

سول تۇستا داڭقى جەر جاراتىن كينو رەجيسسەر، سسەناريشى جانە كينو ونەرىنىڭ تەورەتيگى سەرگەي ەيزەنشتەين، ورىستىڭ ۇلى بالەريناسى گالينا ۋلانوۆا، اقسۇيەكتەر تۇقىمىنان شىققان جازۋشى ميحايل زوششەنكو، اتاقتى اكتەر اركادي رايكين، 20- عاسىردىڭ ۇلى عالىمى، ويشىل، اكادەميك ي.ۆ.ۆەرنادسكي دەيسىز بە، ايتەۋىر سول تۇستاعى اتاعىنان ات ۇركەتىننىڭ ءبارىن سول تۇستا ىزدەگەن جان المانىڭ ءيسى اڭقىعان الماتىدان تاباتىن...

«مادەنيەتتەر سوعىسى» جانە سوعىس كەزىندەگى مادەنيەت

قايشىلاس قۇبىلىستار بولماسا، ءومىر ءومىر بولا ما؟ بەيبىت زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ اۋزىندا «مادەنيەتتەر سوعىسى» دەگەن ءسوز جۇرەتىن بولسا، كەرىسىنشە، سوعىس كەزىندە مادەنيەت بارىنشا بىرلىككە ۇمتىلىپ، سونىڭ ارقاسىندا تار قاپاستان شىعاتىن جول تاپقان. اتا-انانىڭ سۇلۋ قىزىن ەل كوزى بىلاي تۇرسىن، ءۇپ ەتكەن جەلدەن قورعاشتاعانى سىندى سول ءبىر مادەنيەت اتتى «ارۋىن» ەل سوعىس كەزىندە وق پەن وتتان قورعاۋعا بار جاعدايدى جاساپ باقتى. قىس قاتتى بولسا، قار استىنان ءشوپ ارشىپ جەۋ قيىنعا سوعىپ، سودان اقبوكەن سىندى دالا كەربەزى ادامعا كەلىپ باس ساۋعالايتىنىن قازاقتان ارتىق ەشكىم بىلمەس، ءسىرا. سول سەكىلدى كەسكىلەسكەن سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەزدە دە كەربەز سۇلۋ اقبوكەندەي مادەنيەت قازاقتان - قالقان، قازاقتان پانا ىزدەدى. بۇل ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە، ال ءبىزدى قىزىقتىراتىنى - سوعىسى كەزىندە كەڭەستەر وداعىنىڭ كينەماتوگرافيالىق استاناسى رەتىندە تاڭداۋدىڭ نەگە الماتىعا تۇسكەندىگى. نەلىكتەن «موس فيلم» مەن «لەن فيلم» وسى قالاعا كوشىرىلىپ، وداقتىڭ 80 پايىز كينو ءونىمى 15 مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى باسقا دا اسەم قالالاردىڭ بىرىندە ەمەس، الماتىدا ءتۇسىرىلدى؟

سينوپتيكتەردىڭ كوزىمەن قاراعاندا، الماتىدا 365 كۇننىڭ 300 ىندە اسپان اشىق بولادى ەكەن، ال ول - ءوز كەزەگىندە كينو تۇسىرۋدە ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ياعني قانشا قارجى شىعىنداپ، قولدان جاساعان پاۆيلوننان ءتاڭىردىڭ ءوزى بەرگەن تابيعاتتىڭ ارتىقتىعىن ايتۋدىڭ ءوزى - ارتىق. الايدا تەك وسى الماتى تابيعاتىنىڭ قولايلىلىعى عانا كەڭەستىڭ تۇتاس كينو يندۋسترياسىن كوشىرىپ الىپ كەلۋدە باستى كوزىر بولدى دەسەك، قاتەلەسكەن بولامىز.

قارىمتا نەمەسە الماتى كينوستۋدياسى قالاي قۇرىلدى؟

كينو سىنشى لەۆ ۆارشاۆسكي مۇنىڭ بار ءمانىسىن قازاقتىڭ قوناقجايلىق فەنومەنىنە تىرەيدى. بىلايشا ايتقاندا، كينوگەرلەر بار قارجىسىن قۇيسا دا، سوعان ساي جاعداي جاسالۋىن كۇتكەن. سول قالاۋلارى بولىپ، ەكى جاق تا شىعارماشىلىق باۋىرلاستىق تاپتى. ەسەپ نەمەسە كەلىسىم بويىنشا بىرىككەن ورتالىق كينو ستۋديانى، ونىڭ تەحنيكالىق قۇرامى مەن شىعارماشىلىق ۇجىمىن ءبىرتۇتاس ورنالاستىرۋعا الماتىنىڭ ءاربىر شارشى سانتيمەترىنە قاراجات سالىندى، ەسەسىنە، موس فيلمدىكتەر مەن لەن فيلمدىكتەر ەشەلونى كەلگەن بەتتە ولاردى «كەڭەستەر ءۇيى» قوناقۇيى مەن مادەنيەت سارايى قۇشاق جايا قارسى الدى. ۆارشاۆسكيدىڭ ەستەلىكتەرىنە كوز جۇگىرتسەك، سول تۇستاعى كورىنىس، ياعني كوزىلەسپەس شاپشاڭدىقپەن ءجۇرىپ جاتقان قۇرىلىس «تاباداعى شىجعىرىلعان مايداي» سونداي ءبىر كۇيىپ-جانىپ جاتقان جانتالاسپەن وربىسە كەرەك. كاز پ ي-دىڭ وقىتۋشىلارى قونىستانىپ بولا بەرە، كيروۆ پەن پرولەتارلار كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ءۇش قاباتتى جاڭا ءۇي بوي كوتەرگەن. «لاۋرەاتنيك» دەگەن ايعايلاعان اتقا يە بولعان، مىنە، سول ءۇي كەڭەستەر كينو ونەرىنىڭ بىلىكتى ماماندارىنا بەرىلگەن ەدى.

ايگىلى «يۆان گروزنىي» فيلمى سول كەزدە الماتىنىڭ شەت جاعىنداعى «ەكىنشى بەسجىلدىق» كولحوزىندا ءتۇسىرىلدى. كينو دەگەندى سول زامانداعىلار قايدان ءبىلسىن، وسى فيلمدى ءتۇسىرۋ بارىسىندا بولعان ءبىر جاعدايدى فيلم اسسيستەنتى دميتري پوپوۆ بىلاي باياندايدى: «مىنە، بار كيىمىن كيگەن ميتروپوليت اۋىل كوشەلەرىن ارالاپ كەلەدى، كەنەت كوشە قالتارىسىنان ات ارباداعى قاراپايىم اۋىل تۇرعىنى، شارۋا ايەل شىعا كەلدى. كوزى اتىزداي، ءوزى قورىققاننان دىرىلدەپ، كوگەرىپ كەتكەن. سول بويى توقتاپ تۇردى دا، ءارى قاراي اتىنا قامشى باستى. سول ەكەن، ايەلدىڭ الدىنان ءبىر توپ اتتى اسكەر كەزدەستى. بايعۇستىڭ جانى قالمادى، «ساقتاي گور، ءتاڭىرىم. «ە-ە-ەكىنشى بەسجىلدىق» دەگەن تاڭعاجايىپ كولحوز ەكەن!» دەپ شوقىنعان ايەل كينونىڭ كادرىنە ءتۇسىپ قالىپتى.

1942- جىلى رەجيسسەر ۆ.پ.سترويەۆ «ساربازدىڭ ۇلى» جانە «الىپ تۋرالى اڭىز» اتتى قوس كينوسىن ءتۇسىردى. العاشقىسىنىڭ سسەناريىن جازۋعا س.ۆ.ميحالكوۆ، ي.ل.پرۋتپەن بىرگە، قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى عابيت مۇسىرەپوۆ تە قاتىسسا، مايداندا ەرلىك كورسەتكەن قازاق جاۋىنگەرلەرىنە ارنالعان ەكىنشى فيلمنىڭ سسەناريىنە اقىن ءابدىلدا تاجىبايەۆ باس-كوز بولدى. 1944- جىلى ا.ي. مەنكين، س.ا.تيموشەنكو اتتى ورىستىڭ كينوگەرلەرى قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرىن قامتيتىن «دومبىرا داۋسىمەن» اتتى فيلم-كونسەرت ءتۇسىردى. وسىلايشا، قازاق دالاسى سوعىس مايدانىنا ەمەس، مادەنيەتتىڭ قايناعان قازانىنا اينالدى. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنىنىڭ بۇل دا ءبىر دالەلىندەي ەدى، ياعني ءبىر جاعىنان سوعىس تىرشىلىكتى قيراتىپ جاتسا، ەكىنشى جاعىنان تىرشىلىككە جان بىتىرگەن وسىنداي دا تۇسى بولدى.

ءتۇيىن:

الماتىنىڭ «گولليۆۋدتىق» عۇمىرى 1941- جىلدىڭ كۇزىنەن 1944- جىلعا دەيىن جالعاستى. ءالى دە جالعاسار ما ەدى، كەنەت وسى جىلدىڭ 26 شىلدەسىندە ەيزەنشتەين اقساقالدىڭ جۇرەگى سىر بەرمەگەندە. دارىگەرلەر دەرتتىڭ سەبەبىن الماتىنىڭ اۋا رايىنان دەپ تاپقان سوڭ، رەجيسسەردىڭ ماسكەۋگە ورالۋدان باسقا امالى قالماعان ەدى. ەيزەنشتەيننىڭ كەتۋىمەن ورتالىق كينو ستۋديانىڭ جۇمىسى توقتادى. ءبىراق ءبىر جاقسىسى، كينوستۋديانىڭ بار تەحنيكالىق بازاسى الماتى كينوستۋدياسىنا مۇرا رەتىندە قالدىرىلدى. قيىن-قىستاۋ زاماندا پانا بولعان قازاققا ماسكەۋلىكتەر العىسىن وسىلاي قايتاردى. سونىڭ ارقاسىندا 1950-60- جىلدارى قازاقستاندا كينو يندۋستريا قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى.

اۆتور: جارقىن تۇسىپبەك ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى