ادام زەرىككەندە... جاڭالىق اشادى

پارادوكس بولسا دا، ول - سولاي. قاشاننان ءوز تىرلىگىڭدى وزگە بىرەۋدىڭ ىستەپ بەرۋىنە وڭ يىق بەرىپ تۇراتىن ادەتىمىز بار ەمەس پە؟!

ەڭ اقىر اياعى، قۇلتەمىردى ويلاپ تابۋدى ايتىڭىز. ءاسىلى، سونىڭ ادامعا قاجەتى شامالى. ۇلكەن ونەركاسىپ وردالارىندا، الىپ زاۋىتتاردا اۆتوماتتاندىرىلعان قوندىرعىلاردىڭ قاجەتتىگى داۋسىز، دەي تۇرعانمەن ءبىز شاي قويىپ، ءۇي جيناپ بەرەتىن قۇلتەمىردى ءالى دە كۇتىپ ءجۇرمىز عوي. قالابەردى بالاعا قاراسا، دۇكەنگە بارىپ كەلسە، جۇمىس ورنىڭدا سەنىڭ ورنىڭا قىزمەت ەتسە، تاعىسىن-تاعى كوپتەگەن ەركەلىكتەرىمىزدى كوتەرسە دەپ ويلايمىز. تەحنولوگيانىڭ بۇگىنگى دامۋ قارقىنىن ەسكەرگەندە، ەندى ءبىر جيىرما جىلدا «قۇلتەمىر - ادامنىڭ دوسى» دەگەن ۇعىمنىڭ پايدا بولىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. نەسى بار، ول دا مۇمكىن. ۇلى جاڭالىقتار كىشكەنتاي باستاردا پايدا بولادى. بارلىق ونەرتابىستار ادامعا قىزمەت ەتەدى. ايتەۋىر ءبىر قاجەتىنە جارايدى. ءبارى مە؟

دۇنيە دوڭعالاعىن اينالدىرعان ۇلى يدەيالار، ونەرتابىستار بار. ماسەلەن، وت جاعۋدى ۇيرەنۋ، قاعازدى ويلاپ تابۋ، وق-ءدارى، مەتالدى بالقىتۋ، كىتاپ باسۋ ونەرى، قالامساپ، كۇنتىزبە، دوڭگەلەك، ۇزەڭگى، ۆەلوسيپەد، كوزىلدىرىكتەر مەن لينزالار، تەلەسكوپتار مەن ميكروسكوپتار، فوتواپپارات پەن فاكس، ماگنيتافون مەن راديو، تەلەديدار مەن كومپيۋتەر، ينتەرنەت پەن سپۋتنيكتىك جۇيە، پەنيسيللين مەن رەنتگەن، ۇشاق پەن عارىش كەمەسى، تەلەفون مەن ۇيالى بايلانىس، ساعات پەن نانوتەحنولوگيا.

قىسقاشا ايتقاندا، ءبىزدىڭ قازىرگى تۇرمىسىمىز ولارسىز ەلەستەتىلمەيتىن دۇنيەلەر. وسىلاردىڭ بىردە-ءبىرى جوق كەزدە ادامزات قالاي ءومىر سۇرگەن دەگەن وي دا كەلەدى. الايدا كلاسسيكالىق جانە قايتا ورلەۋ داۋىرلەرى وسى ونەرتابىستارسىز-اق ۋاقىت پەن كەڭىستىك اياسىندا باقىتتى عۇمىرىن كەشە بەرگەن. اسان قايعى قازاق دالاسىن تىكۇشاقسىز دا ارالاپ شىققان، ۇلىقبەك عارىش كەمەسىنسىز جۇلدىزدى اسپاننىڭ قۇپيالارىنا ۇڭىلگەن، ابايدىڭ داڭقى قازاققا تەلەديدارسىز، راديوسىز-اق جەتىپ جاتقان. اسىرەسە، وسى كەيىنگى وتىز جىلدىقتاعى جاڭالىقتار ادامدى ءلاجسىز تاڭداندىرادى. قازىر قالتا تەلەفونىڭىز بولماسا، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداي كۇي كەشەسىز. ال ول وسىدان ون جىل عانا بۇرىن ايتسا سەنگىسىز نارسە ەدى عوي. قازىرگى تەحنولوگيا جاڭالىقتارىنا ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەنى سونشالىق، ءتىپتى تاڭدانۋدى دا دوعاردىق. «دۇرىس بولعان ەكەن» دەيمىز دە قويا سالامىز. ءبىز باستان كەشىپ وتىرعان وسى ءبىر نەمقۇرايدىلىق ءداۋىرى كوپتەگەن سەزىمدەردىڭ ءولىپ بىتۋىنە دە سەبەپكەر سەكىلدى. تەحنولوگيا كۇردەلەنگەن سايىن قابىلداۋ دا كۇردەلەنىپ كەلەدى. كۇردەلى قابىلداۋ كوبەلەك قاناتىنىڭ دىرىلىنە دە تاڭعالا قويمايدى. كۇردەلەنە تۇسكەن سەزىمدەر جانسىز كۇيگە وتەتىندەي. ءولى سەزىم ءومىردىڭ ءوز قالپىن تانۋدان باس تارتىپ، ءوز الەمىندە جاساپ العان كەلبەتىن عانا كورگىسى كەلەدى. كومپيۋتەر ويىندارى سەكىلدى. ءبارى دە تەك قانا ءبىزدىڭ قيالىمىزدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي. كولىك اۋدارىلىپ تۇسسە دە، ادام وققا ۇشسا دا ءيا تەلەديدارداعى، ءيا ويىندارداعى ۆيزۋالدى كورىنىستەر سەكىلدى اسەر بەرەدى. سونىمەن، بۇل باسقا اڭگىمە.

جوعارىدا ءبىز ءتىزىپ شىققان ونەرتابىس جاڭالىقتارى ادامنىڭ ءبىر كەرەگىنە جاراۋ ءۇشىن جاسالعان بولسا، قازىرگى ونەرتابىستاردىڭ ءبىرشاماسى تەك قانا ەرمەك ءۇشىن. ەرمەك بولعاندا دا قىزىقتاۋ، ءيا بولماسا جاي ءبىر ەزۋ تارتۋ ءۇشىن. كىمگە؟ ءوز الەمىمىزدىڭ تۋىندىلارىنا. تۇككە جارامايتىن، ىسكە العىسىز دۇنيەلەر. الايدا وسىلار ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ونەرتاپقىشتار قيالىن تالدىرىپ، قولىن شارشاتۋدا. «شىبىنعا جان ءبىتىرىپ كورىڭدەر» دەگەننىڭ كەرى وسى شىعار. ءبىزدىڭ عاسىردىڭ ساقالى بويالعان ەڭ ءبىر «عاجاپ» ونەرتابىستارىن ۇسىنامىز. ءبىراق ءبىر نارسەنى ەسكەرەلىك، بۇل اقىلعا سىيىمسىز ونەرتابىستاردىڭ ۇلى جاڭالىقتاردىڭ العىشارتى بولۋى دا مۇمكىن دەيدى ونەرتاپقىشتار. قاراپ كورەلىك. 1954- جىلى بريتانيادا زاعيپ جاندارعا ارنالعان جول بەلگىلەرى تىركەلدى. سونىڭ كورسەتىلىمىنىڭ وزىندە بىرنەشە ادام جارادار بولدى. نەگە دەسەڭىز، ول بەلگىلەردى قولمەن سيپاپ، قارماپ كورۋ قاجەت ەدى. ال 1910- جىلى امەريكادا اۆتوكولىكتىڭ دىبىسىن ەستىمەيتىن جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان يىس شىعارۋشى كلاكسون ويلاپ تابىلدى. كلاكسوندى باسقان كەزدە ودان وتكىر ءيىس شىعۋى كەرەك بولاتىن. ءبىراق ودان شىققان قىسىلعان اۋا جۇرگىنشىلەرگە شاشىلىپ كەتكەن. وسى امەريكانىڭ تەحاستىق ءبىر ىسكەر ادامى مۇناي ىزدەۋشى قۇرىلعى - «امبەباپ ماگنيت» جاساپ شىقتى. كوپتەگەن مۇناي كومپانيالارى ميلليونداپ قارجى سالعان 225 مىڭ ا ق ش دوللارى تۇراتىن قۇرىلعى بار بولعانى كومپوس بولىپ شىعىپتى. جەلگە ۇشقان اقشا، جەرگە قاراتقان قيال-اي. تاعى دا ءبىر امەريكالىق فيزيك روبەرت كريك كۇننەن توپىراق الاتىن اپپارات ويلاپ تاپقانى جايلى جالپاق دۇنيەگە جار سالدى. ول قۇرىلعىنى ويلاپ تاپقانمەن، ونى كۇنگە جەتكىزۋ جولىن ەسكەرمەسە كەرەك. «ۇشۋىن ۇشادى، قونۋى قيىن بولىپ تۇر» دەگەنىڭ تاپ ءوزى. دانىشپان فيزيك بۇل قوندىرعىعا 1، 5 ميلليون اقشاسىن شاشىپتى.

1976- جىلى بولعان كورشىلەر اراسىنداعى تۇسىنىسپەستىك ومىرگە تاعى ءبىر جاڭالىقتى الىپ كەلدى. توكيو قالاسىنىڭ ءبىر تۇرعىنى ءوزىنىڭ ىعىرىن شىعارعان كورشىسىنە ەسە قايتارۋ ماقساتىمەن «كەرى سورعىش شاڭ سورعىش» ويلاپ تاپقان. بۇل شاڭ سورعىش شاڭ-توزاڭدى سىرتقا، ياعني كورشىسىنە قاراي تەبەدى. سونىمەن بىرگە عاجايىپ شاڭ سورعىشىنا ۋاقىت ەسەپتەگىش پەن وپتيكالىق جۇيە قوسىپتى. وسىنىسى ءۇشىن بىرنەشە مارتە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان ول ءتۇپتىڭ ءتۇبى بۇل قۇرىلعى جەرگىلىكتى سوعىستاردا قاجەتكە جاراپ قالۋى مۇمكىن دەگەن ويىنان قايتپاي وتىر. 1985- جىلى فرانسيادا شاراپتىڭ ءدامىن تاتىپ، ساپاسىن انىقتايتىن قۇرىلعى جاسالعان. شاراپ قۇيىلعان ىدىسقا قوندىرىلعان «ەستەت جانە گۋرمان» قۇرىلعىمىزدا قىزىل ءتۇستى جارىق جانسا، شاراپتىڭ ناشارلىعى، جاسىل ءتۇستىسى جانسا، ساپالىلىعى بىلىنەدى دەپ ەسەپتەلگەن. اقىر سوڭىندا، الگى قۇرىلعى شاراپتىڭ نەمەسە سۋسىننىڭ قۇرامىنداعى قانتتى عانا انىقتايتىنى بەلگىلى بولدى. 1997- جىلى قۇراما شتاتتاردا «اپات قاناتى» جاسالدى. ونى جاساپ شىعارۋشىلاردىڭ ەسەبىنشە، موتوسيكلشى اپاتقا ۇشىراعان كەزدە، ورىندىعىنان ۇشىپ تۇسەدى، سول تۇستا ونىڭ ارقاسىنداعى پاراشيۋت جازىلىپ، قاتەردەن ساقتاپ قالماق. تاعى دا ءبىر موتوسيكلشىلەرگە ارناپ قورعانىس جاستىقشاسىن ويلاپ شىعارعان. ول دا اپاتقا ۇشىراعان كەزدە جازىلىپ، ىشىنە اۋا تولىپ، قاتتى سوققىدان قۇتقارىپ قالماق ەكەن. ناتيجە كورسەتكەندەي، ەكى ونەرتابىس تا ىسكە العىسىز بولىپ شىقتى.

ەندى ءبىر ونەرتاپقىشتار «ءتورت اياقتى» شۇلىقتى جارىققا شىعارعان. ونىڭ ويىنشا، ايەل ءبىر شۇلىعى جىرتىلىپ قالعان جاعدايدا، دەرەۋ ەكىنشىسىنە اۋىسا قويادى ەكەن. ەڭ قىزىعى، وسى «جاڭالىقتاردىڭ» بارلىعى دا مەملەكەتتەن يەقۇجات (پاتەنت) العان. سونداي-اق ونەرتاپقىشتار «جەكە كورۋ الاڭىن» ياعني باسىڭىزعا الدەنە جامىلىپ الىپ قارايسىز، «ءتىلى بار جەيدە» (جەيدەگە ادامعا ەڭ ءبىر كەرەكتى زاتتاردىڭ سۋرەتتەرى سالىنعان، شەتەلگە بارا قالعان جاعدايدا كەرەگىڭىزدى سودان نۇسقاپ كورسەتەسىز)، بانان سالاتىن ارنايى قوراپشا، تىعىنى بار شاي كەسەسى، ساپالاق سەكىلدى سۇيرەتپە اياق كيىم (باسىپ وتۋگە باتىلىڭىز جەتپەگەن جاعدايدا، جاندىكتەردى ۇرۋ ءۇشىن)، تاماقتى سۋىتىپ ىشۋگە ارنالعان جەلدەتكىش، قوعامدىق كولىكتەردە باسىڭىزدى ءىلىپ قويۋعا ارنالعان قۇرىلعى، قولى بار جاستىق (قۇشاقتاپ جاتۋ ءۇشىن)، اياق كيىمگە ارنالعان قول شاتىر (الدە اياق شاتىر)، كيىم-ەدەن سۇرتكىش (ەڭبەكتەگەن بالاعا كيگىزىپ قويادى، ول ەدەندى تازالايدى)، جاشىك-تەپشەكتەر، تاعى باسقا كوپتەگەن اساي-مۇسەيلەر جاسالعان. ەرىكسىز تۇردە جاڭا ماقال تىلگە ورالادى ەكەن: «ادام زەرىككەندە جاڭالىق اشادى». مىنە، قىزىلدى-جاسىل دۇنيەنىڭ قىزىقتى ونەرتابىستارى وسىنداي.

ەرلان توسباي ۇلى

دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى