اۋەزوۆ «اباي جولىندا» تاريحي دەرەكتى بۇرمالاعانى راس پا؟ - بەلگىلى عالىم تۇرسىن جۇرتبايمەن سۇحبات
جازۋشى - عالىم الاش قايراتكەرلەرى ومىرىنەن، ءوزىنىڭ الاشتانۋ عىلىمىنا قالاي كەلگەنى تۋرالى سىر شەرتتى. بولاشاقتا پروزالىق شىعارمالار جازاتىن جوسپارى بار ەكەنىن ايتتى.
احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ولەڭدەرىن بالا كەزدەن جاتتاپ ءوستىم
بۇل ءوزى بالا كەزدەن قانعا تۇينەكتەي بوپ سىڭگەن شارۋا. مەن احاڭنىڭ ەسىمىن ەسىمدى بىلگەننەن باستاپ اكەمنىڭ اۋزىنان ەستىپ ءوستىم. اكەم «احاڭ-احاڭ» دەپ وتىراتىن. سويتسەم، 1918-جىلى 24- ساۋىردە ماحانشىدا الاش اسكەرى قورشاۋدا قالعاندا ىشىندە احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، رايىمجان مارسەيىكوۆ، قابانبايدىڭ تۇقىمى قاناعات سۇلەيمەن بولىپتى. سول قورشاۋدا قالعان كەزدە الاش اسكەرىنىڭ شاۋەشەككە باراتىن ساپارى ەكەن. الاش اسكەرىنىڭ كومانديرى سادىق امانجولوۆ جارالانىپ قالىپتى. مىنە، سوعان حات الىپ بارۋعا بەلگىسىزدەۋ ادام كەرەك ەكەن. سوعان 16 جاستاعى مەنىڭ اكەمدى تاڭداپتى. اكەم حاتتى اپارىپ بەرىپ، احاڭنىڭ سالەمىن الىپ قايتىپتى. قايتاردا «قىزىل ما، اق پا بىلمەيمىن ءبىراق ورىستىڭ اسكەرى قۋدى، ايتەۋىر، ساي-سايعا قاشىپ قۇتىلدىم» دەيتىن. «قاراعىم، راحمەت!» دەپ ايتتى احاڭ. «ول سەنىڭ اكەڭ بولادى» دەپ ايتىپ وتىراتىن ماعان. سوندىقتان دا، «قينامايدى تۇرمەسىنە جاپقانى، قينامايدى اتقانى، قينايدى تەك ءوز ءيتىمنىڭ بالاعىمنان قاپقانى» دەگەن ولەڭىن جاتتاپ وستىك.
7 جاسىمدا الاش قايرەتكەرلەرىن جازعانىم ءۇشىن مەكتەپتەن شىعارىپ جىبەردى
بەسىنشى كلاستان التىنشى كلاسقا كوشكەندە شىعارما جازدىردى. جاڭگىر يساينوۆا دەگەن ۇستازىم بولاتىن. سول ادەبيەتتى، ونىڭ ىشىندە «اباي جولىن» تۇسىندىرگەندە ساحنادا سپەكتاكل قويىلىپ وتىرعانداي بولاتىن. ماعان «قوش ماحاببات» دەگەن شىعارمام ءۇشىن: «بولاشاقتا سەن ۇلى جازۋشى بولاسىڭ» دەدى. ول دەگەن ۇلكەن دارەجە عوي. سودان كەيىن «اباي جولىنان» ەركىن شىعارما جازدىم. جەتىنشى كلاستا بارلىق تاقىرىپ ءبىتتى. «اباي جولىن» وقىپ، ءىشىمىز بۋلىعىپ جۇرگەن كەز. تاقىرىپ قالمادى. توعجان، زەرە، قۇنانباي... جاعىمدى-جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ ءبارى ءبىتتى. ءبىر كۇنى: «جاعىمسىز كەيىپكەر تۋرالى جازۋعا بولا ما؟» دەپ سۇراق قويدىم. «كىم تۋرالى؟» دەدى. «ءازىمحان تۋرالى» دەپ جاۋاپ بەردىم. ويلانىپ تۇردى دا: «سەن ادەبيەتكە قۇمار جىگىتسىڭ، ءوز ەركىڭدە. ەركىن شىعارماڭدى جاز. كوركەم شىعارماعا ءار وقىرماننىڭ ءوز كوزقاراسى بولۋى كەرەك» دەدى. سودان كەيىن «ءازىمحان قانداي كەيىپكەر؟» دەپ شىعارما جازدىم. ونداعى ويىم، ءتورتىنشى كىتاپتىڭ سوڭىندا ءازىمحان، ورازباي، تاكەجاندار جيىلىپ ءوزارا جيىن قۇرىپ وتىرادى. سوندا ءازىمحان: «بۇل قازاققا تاۋەلسىزدىك كەرەك. قازاق دەگەنىڭىز ۇلكەن ۇلت. 6 ميلليوننان استىق. بىزگە اۋەلى ءتىل، ءدىن، جەر، ساياسي بيلىك كەرەك. وسىنى كوتەرۋىمىز كەرەك. وعان مىنا سەندەر سياقتى اۋقاتتى بايلار كومەكتەسۋى قاجەت!» دەپ سايراپ وتىرادى. سوندا ورازبايلار: «وي، ەلىم-اي، جۇرتىم-اي! ءبىز ەلدى باسقاراتىن ادام مۇندا ەكەن عوي» دەسە، باسقا بىرەۋى: «ءبىز اباي ەكەن دەسەك، سەن ەكەنسىڭ عوي!» دەپ ءازىمحاندى ماقتايدى. سول كەزدە بىرەۋ جيىنىنا اقىرىن جىپ بەرىپ كورشى، اباي وتىرعان ۇيگە كەلەدى. الگى ادامنىڭ ايتقان سوزىنە اباي: «ءا، ۇلتىم دەپ جاتىر ما؟! ول تورەشىك قوي! سەندەر سياقتى كەدەيلەردى مەنسىنبەيدى» دەپ كەكەتىپ، كۇلەدى. ابايدى سونشاما سۇيگەن جۇرەك وسى جەرگە كەلگەندە «بۇلك» ەتە قالدى. ويىمنان كەتپەي قويدى. ءبىراق «اباي ولاي ايتۋى مۇمكىن ەمەس. مۇنى جازىپ وتىرعان جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ. سول كىسى تاريحي فاكتىنى بۇرمالاعان بولۋى كەرەك. مەنىڭ ويىمشا، «ءازىمحان جاعىمسىز ەمەس، جاعىمدى وبراز» دەپ جازدىم. ونىڭ قازاقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى، جەرى تۋرالى ايتىپ بەرگەن ءسوزى ماعان قاتتى ۇنادى. جاڭگىر مۇعالىم كەلدى. شىعارمامدى وقىدى. ول كەزدە مەنىڭ فاميليام قۇداگەلديەۆ بولاتىن. «وقىپ شىقتىم. ءوز ەركىڭ. وسىلاي دا تالداۋعا بولادى. يدەياسى ۇنادى. ءبىراق، شىعارماڭدى تالداماي-اق قويايىق» دەدى. ونى كەيىن ءتۇسىندىم عوي. 5 ءتى قويدى.
1 ايدان كەيىن جاڭگىر مۇعالىم دەكرەتكە كەتتى دە، ورنىنا اقليما دەگەن كارى ۇستاز كەلدى. ادەبيەتتەن ساباق بەردى. اسىقپاي شاينەگىن قويادى. ەرنىن ءبىر جىمىرىپ قويىپ: «وقىڭدار- ەي، سەندەردەن نە شىعا قويادى دەيسىڭ!» دەپ وتىرادى. ال ءبىز ادەبيەتتى تالداۋعا ۇيرەنىپ قالعانبىز. بەكەن وسپانوۆ، زەينوللا ايتقاليەۆ، التىن تۇرىسبەكوۆا دەگەن كلاستاستارىم بار. كىتاپقا قۇمارمىز. ونىڭ ساباق وتكەنىنە قاناعاتتانبايمىز. «ءسىز ساباق ءوتۋىڭىز كەرەك» دەيمىز عوي. سودان «وندا شىعارما جازىڭدار، مەن سەندەردى كورەيىن» دەيدى. قابىل كوشەربايەۆ دەگەن كلاستاسىم: «باياعىداعى، ءازىمحاندى كوشىرىپ بەرەيىك» دەدى. كوشىرىپ بەردىك. ال، سودان كەيىن باستالدى: «سەن كىمسىڭ، اۋەزوۆ كىم؟! سەن ونىڭ تەزەگىنە دە تاتىمايسىڭ. اۋەزوۆتا نەڭ بار؟!» دەپ اكەمدى تانىتتى. كلاستاستارىم اراعا ءتۇسىپ ەدى، بولماي قويدى. ءسويتىپ، ادەبيەت ۇيىرمەسىنە سالدى. ول جەردە جوعارى كلاستىڭ ۇلدارى مەن قىزدارىن قارسى قويعان. ولار تروكتاريست بولىپ ىستەپ، قايتا كەلگەن ۇلكەن جىگىتتەر عوي. اكەمدى تانىتتى. ءبىر ۋاقىتتا: «ال، ءازىمحان كىم، ايتشى؟» دەدى. ۇندەمەدىم. اباي اۋدانىندا ءازىمحان دەگەن ادام جوق. ول ۋاقىتتا ءازىمحاندى بىلمەيمىز. سودان باسىم سالبىراپ شىقتىم. كەلە جاتىر ەدىم الدىمان جاڭگىر مۇعالىمنىڭ جولداسى توكەن عابدۋللين دەگەن (ماتەماتيك، ولەڭ جازاتىن ادام ەدى) شىقتى. سول كىسى: «بىلمەسەڭ نەگە جازاسىڭ؟ وقىمايسىڭ با، انا سەيفۋلليننىڭ «تار جول، تايعاق كەشۋىن. ءجۇر كىتاپحانادان الىپ بەرەمىن!» دەپ ەرتىپ كەتتى. تۇنگى ساعات توعىز-ونداردىڭ كەزى ەدى. سونىمەن، تاڭ اتقانشا «تار جول، تايعاق كەشۋدى» وقىپ شىقتىم. ءازىمحان دەگەنىمىز ءاليحان بوكەيحانوۆ بولىپ شىقتى. ماعجان دەگەن اقىن بار ەكەن. سودان كەيىن ماعجان تۋرالى دا جازدىم. «سەن ماعجاندى قايدان تاپتىڭ؟!» دەيدى باياعى مۇعالىمىمىز. بىلمەيمىن. تاعى دا ورتاعا سالادى. الاش دەپ ايتپايدى. «مۇندا تەرىس يدەيا بار» دەيدى. تاعى دا سۇمىرەيىپ شىعىپ كەلەم، تاعى دا توكەن مۇعالىم: «بىلمەسەڭ نەگە جازاسىڭ! وقىمايسىڭ با انا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءومىر مەكتەبىن» دەيدى.
ءسابيت مۇقانوۆقا بار جاقىسىلىقتى جاساعان - ماعجان
ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءومىر مەكتەبىن وقىسام، 12 جاسىندا ءسابيت ماعجاندى كورگەن. ءسابيتتى ول ومبىعا الىپ كەتكەن، كيىندىرگەن، ءوزىنىڭ بولمەسىندە تۇرعىزعان، كىتابىن الىپ بەرگەن، 4 جىل وقىتقان... تاعىسىن تاعىلار. سول ءسابيت: «مەن بۋرجۋازياشىل اقىننىڭ ءوزىن ەزدىم عوي. ۇلتشىل بولاتىن، ماحابباتشىل بولاتىن. ولەڭ وقى دەدى. وقىپ ەم: «سەن ءوزىڭ تاپ-تاپ» دەپ تاپ بەرەسىڭ عوي. ولەڭ ولاي جازىلمايدى، بىلاي جازىلادى» دەپ اقىل ايتتى. مەن ونى تىڭدامادىم. بۇگىنگە دەيىن «تابىم-تابىم» دەپ كەلە جاتىرمىن» دەپ ەستەلىك جازادى. بۇل جەردە «تابىم» دەگەندى الىپ تاستاساڭ، ءسابيت ماعجاندى ماقتاپ وتىر، ونى ۇلى اقىن دەيدى. سەبەبى، وعان بار جاقسىلىقتى جاساعان - ماعجان. تاجىبايەۆتىڭ، اۋەزوۆتىڭ ماعجان تۋرالى جازعاندارىن وقىپ، ماعجان تۋرالى تاعى جازدىم. ال تاعى دا داۋدىڭ ورتاسىنا سالدى. سول داۋ ۇلكەيىپ، اتا-انالار جينالىسىنا اينالدى. «مىناۋ ۇلكەن ۇلتشىل، اللاشىل! ءاليحان بوكەيحانوۆتى، ماعجاندى» جازادى» دەدى. مەكتەپ جينالىسىنان سوڭ مەرەكە عابدۋللين ەكەۋمىزدى مەكتەپتەن شىعاردى. 1 اي كىرگىزبەدى. كەلەسى توقساندا قايتىپ كەلدىم. مەكتەپ ديرەكتورى جاعدايدى ءتۇسىنىپ، اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى يماناقىشوۆقا حابارلاسىپ، ءبىلدى. سويتسەك، ول حاتتى تىركەمەگەن ەكەن. سول جەردەن جىرتىپ، ءبىزدى قايتا مەكتەپكە قابىلدادى.
ءسابيت كۇندىز الاشقا قارسى، تۇندە الاششىل ادام ەدى
مەنىڭ «اۋەزوۆ پەن مۇقانوۆ» دەگەن ەڭبەگىم بار. سول جەردە ءبارىن ايتتىم. مۇسىرەپوۆ: «وسى ءسابيت قىزىق. كۇنى بويى «الاش جويىلسىن!» دەپ ۇرانداتادى دا، تۇندە «الاشىم-الاشىم» دەپ قايعىرىپ جىلاپ شىعادى» دەيدى. زامانىنا قاراي ادامى عوي.
جازۋشىلىققا قايتا كەلەمىن
30 جاسىما دەيىن پروزا جازدىم. ودان كەيىن ۇلتتىڭ تاريحىن زەردەلەۋگە بەت بۇرىپ كەتتىم. ەندى جازاتىن شىعارمالارىم بار. عاشىق بولىپ، ەكى جاقتى ىرىقتى بولىپ، تابىسىپ، ەندى سول ماحابباتتىڭ قىزىعىن كورەتىن كەزدە ءوزىم سۇيگەنىنەن باس تارتقان ادام سياقتىمىن. اۋەزوۆ وبرازى ارقىلى الاش يدەياسىن شىعارعىم كەلدى. 24 جاسىمدا مەن سوعان كوشتىم. 1987-جىلدان باستاپ ونى اشىق ايتۋعا كىرىستىك.
ماعاۋين جەتكىزبەيدى
ماعاۋينمەن ءبىلىم جارىستىرعىم كەلدى. جەتكىزبەيتىنىن كەيىننەن مويىندادىم. ءبىر كەزدەسكەندە وزىنە دە ايتتىم. ول جىميىپ، مۇرتى كۇلىپ ماقتاندى. الاش تاريحىن وقىپ، 2 جىل قۇپيا دوكۋمەنتتەرىن قاراپ شىققانمىن. سونى ايتپايمىن با؟ ءبىر ۋاقىتتا ماعاۋين مەنىڭ الدىما ءتۇسىپ الاشتىڭ اناۋسىن-مىناۋسىن ايتىپ، سويلەپ كەتتى. مەنىڭ 2 جىل وقىعانىمنىڭ، قۇپيا دوكۋمەنتتەرىمنىڭ ارجاعىنا كەتتى. سويتە-سويتە شەتەل ادەبيەتىنە بايلانىستىردى.
