كونەدەن جەتكەن كۇمبىر: «كودەكس كۋمانيكۋس» - بابالار بولمىسىنىڭ بايانى
عاسىرلاردان عاسىرلارعا ادامزات بالاسى نەنى مۇراعا قالدىردى، قانداي ءىستى ۇلگى تۇتتى، ۇرپاق ساناسىنا نەنى اماناتتادى؟ تىلسىم دۇنيە تولىپ جاتىر. ءبىراق سونىڭ ءبارىنىڭ كىلتى بار، وزىندىك سىرى بار.
ال سول سىرعا بىرەۋ ەرتە ءۇڭىلدى، بىرەۋ كەش ءمان بەردى، قايتكەن كۇندە دە بىزدەرگە كونەدەن جەتكەن كۇمبىر ءسوزدىڭ كىلتىن تابۋعا تالپىنعاندار دا بار ارامىزدا. سولاردىڭ ءبىرى - بەلگىلى جۋرناليست، «قازاق ەلى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى، ءسوز زەرگەرى زاكيم جايلىباي. زاكىم اعانىڭ قالامىنان تۋعان «كودەكس كۋمانيكۋس» - بابالار بولمىسىنىڭ بايانى» دەپ اتالاتىن كىتاپ قازاق وقىرمانىنا بىلتىر عانا جەتتى. «ەشتەن كەش جاقسى» دەپ جاتادى حالقىمىز. سول ايتقانداي، قالىڭ وقىرمان قولىنا كەشتەۋ تيگەن كىتاپتىڭ بەرەر بايلىعى وراسان.
قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى زاكىم جايلىبايدى كونەدەن جەتكەن وسى ءبىر اسىل مۇرانى زەرتتەۋگە يتەرمەلەگەن قانداي كۇش؟ ول ۋاقىتتا ستۋدەنتتەردىڭ باسىم بولىگى سوۆەت زامانىنداعى ادەبي كەيىپكەرلەر، ادەبيەتتەگى كوممۋنيستەر بەينەسى دەگەن سياقتى ەشكىمگە كەرەگى جوق تاقىرىپتاردان ديپلوم قورعاپ جاتاتىن. قانشاما ۋاقىت پەن قايران سوزدەر وتكىنشى ساياسي ناۋقاننىڭ نوپىرىنە «كوپىر» بولدى... ال زاكىم جايلىباي سول كەزدەگى وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر ۇعىمىنداعى «قايداعى ءبىر» «كودەكس كۋمانيكۋس» دەگەندى ىزدەپ تاپتى. ول داۋىردە «قازاقتا ءبىلىم بولماعان، ساۋاتى كەم، مادەنيەتى تومەن» دەگەن سوزدەر سۇق ساۋساقتى بەزەپ تۇرىپ ايتىلاتىن. «شەڭبەردەن» شىققان ستۋدەنتتەر بولا قالسا، ارتىنا قوڭىراۋ بايلاناتىن. سويتكەن زاماندا وسى ءبىر جابىق تاقىرىپقا قاسقايىپ تۇرىپ قادام جاساعان زاكەڭ ەرلىگىنە تاڭعالماسقا لاج جوق. ونىڭ ۇستىنە، «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن بەتكە باسىلعان «شىركەۋى» تاعى بار...وسى كۇنگى ولشەممەن قاراساڭىز، زاكىم اعانىڭ سول ۋاقىتتا «كودەكس كۋمانيكۋس» دەگەن كىتاپتىڭ بولعانىن، ونىڭ ىشىندەگى سوزدەر باسقا ەمەس، تازا تۇركى ءتىلىنىڭ ايقىن مۇراسى ەكەنىن دالەلدەۋگە تالپىنىسىن «كوزسىز ەرلىك» دەپ باعالاۋ كەرەك. «كودەكس كۋمانيكۋس» ەسكەرتكىشىندەگى سەپتىك جالعاۋلارى جانە ولاردى قازىرگى تۇركى تىلدەرىمەن سالىستىرۋ /قازاق، قاراقالپاق، نوعاي، قۇمىق جانە تۋۆا تىلدەرى/ تاقىرىبىمەن قورعاعان ديپلوم جۇمىسى ز.جايلىبايدىڭ عىلىمنىڭ تەرەڭ سىرىنا ۇڭىلۋگە جاساعان تەگەۋرىندى تالپىنىسى بولاتىن. كونە قىپشاق ءتىلىنىڭ ەڭ ىرگەلى، ەڭ سۇبەلى ەسكەرتكىشى بولىپ سانالاتىن «كودەكس كۋمانيكۋس» كىتابىنىڭ كىلتىن اشۋ ارقىلى ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ تاريحى مەن بولمىس-ءبىتىمىن عاسىرلار قويناۋىنان ارشۋعا ۇمتىلعان ارەكەتى لايىقتى باعاسىن الۋى ءتيىس.
ادامدى باسقا جاراتىلىس يەلەرىنەن ارتىق قىلىپ تۇرعان نارسەلەر - ءسوز بەن سانا، پاراسات پەن ءبىلىم. «كودەكس كۋمانيكۋس» كىتابىن زەرتتەۋگە دەن قويعان ستۋدەنت زاكىم جايلىبايدى ءبىر اۋىز جىلى سوزىمەن جەبەپ، دەمەگەن قازاقتىڭ ايتۋلى عالىمى بەيسەنباي كەنجەبايەۆ ەكەن. بۇل جونىندە زاكەڭ بىلاي باياندايدى: «ناعىز تاريح - ءومىردىڭ ءوزى. حالىق تاريحىنىڭ جىلناماسى - ءتىل ەكەنى اقيقات. ال «كودەكس كۋمانيكۋس» ءتىلى كونە زامانداعى قىپشاقتار ءتىلىنىڭ ەسكەرتكىشى بولسا، وندا ول قازاق حالقىنىڭ اتا-تەگى سويلەگەن تاريحي ءتىل بولدى عوي. وسى باعىتتا تالپىنىپ كورسەم دەگەن وي كەلدى. كىرىسىپ تە كەتتىم. بۇل ويىمدى پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەبايەۆقا ايتقانىمدا «كۇردەلى ماسەلەلەردى جاستار زەرتتەمەگەندە، ەندى كىم قولعا الماق؟» دەگەن ەدى. اقىلمان تۇلعانىڭ وسى ايتقانى مەن ءۇشىن بايگە اتىن كوتەرمەلەگەندەي اسەر ەتتى».
وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى شاكىرتتىڭ مۇنداي قادامعا بارۋى، وعان بەيسەنباي كەنجەبايەۆ سەكىلدى نەبىر قۇقايدى كورگەن عالىمنىڭ اق باتاسىن بەرۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. رۋح جالعاستىعى دەگەن وسى. بەيسەكەڭ دە سوۆەتتىك سويىلدىڭ سوققىسىنا ارقاسىن توسەپ جۇرگەن جان، تۇبىندە تازا عىلىم تۇركىتانۋ سالاسىنىڭ قاينار كوزى «كودەكس كۋمانيكۋسقا» ءبىر ورالىپ سوعاتىنىن انىق بىلگەن بولسا كەرەك. ستۋدەنت زاكىم جايلىبايدى «بايگە اتىن كوتەرمەلەگەندەي» قاناتتاندىرعاندا عالىم اعامىز نە ويلادى ەكەن؟ قانشاما بايانسىز دۇنيەلەردى قاۋزاپ، اق قاعازدى كوبىك سوزدەرمەن كوپىرتكەنشە، «ەلگە پايداسى بار ءبىر ەڭبەك قالسىن» دەپ جاس جىگىتتىڭ باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىرۋى دە دانالىق. ۋاقىت سونى كورسەتتى. قازىر سول كەزدە قورعالعان ديپلومدىق، كانديداتتىق، دوكتورلىق ەڭبەكتەردىڭ قايسىسى ءبىزدىڭ قولىمىزدا؟ قاي مۇرا بىزگە سىيلى؟ ارينە، «كودەكس كۋمانيكۋس» سەكىلدى كونەدەن جەتكەن كۇمبىر ءسوزدىڭ ارتىقشىلىعى بىردەن كوزگە ۇرادى.
وسى رەتتە 1964- جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوسەنتى ر.مۋللينانىڭ ستۋدەنت زاكىم جايلىبايعا «كودەكس كۋمانيكۋس» ەسكەرتكىشىندەگى سەپتىك جالعاۋلارى جانە ولاردى قازىرگى تۇركى تىلدەرىمەن سالىستىرۋ يدەياسىن ۇسىنۋى تاڭ قالارلىق. ۋنيۆەرسيتەتتە تۇركولوگيا سالاسىن زەرتتەۋگە دەن قويىلا باستاعانىمەن، وسىنداي كەشەندى ەڭبەكتىڭ بار ەكەنىن، ونى تەرەڭ زەرتتەۋ، زەردەلەۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان دوسەنتتىڭ پاراسات-پايىمى قانشالىقتى تەرەڭ بولعانىن كورۋگە بولادى.
التاي مەن دۋناي اراسىن مەكەندەگەن قانشاما حالىق ءبىر كەزدە ءبىر تىلدە - كونە قىپشاق تىلىندە سويلەگەن. ءتىپتى سۇلتان بەيبارىس بيلەگەن تۇستا بۇل ءتىل مىسىردا دا قولدانىستا بولعان كورىنەدى.
اۆتوردىڭ ايرىقشا اتاپ وتكەنىندەي، ءتىل قاي ۋاقىتتا دا حالىقپەن تاعدىرلاس، مۇڭداس. ەۋرازيانى مەكەندەگەن كوپتەگەن حالىقتاردا كەيبىر ءسوز تىركەستەرىنىڭ ءتۇبىرى ءبىر بولىپ كەلەتىنى نەلىكتەن؟ مىسالى، اعىلشىندار اياقتى - بۇت دەسە، بەلدىكتى - بەلد، مۇردەنى - مۇرد دەيدى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتادى، نەگە، ماسەلەن، تۇركىنىڭ الاچۋگى/ ال-اچ-ۋگ، قازاقشا - لاشىق/ سلاۆياندا لاچۋگا - لا-چۋ-گا بولىپ قۇبىلادى؟ قازاقتا الاشات - ورىستا لوششاد بولىپ قالىپتاستى. ماسكەۋدەگى اربات - تۇركى-قىپشاقتىڭ اربا اتىنان شىقتى. «ايتالىق، ليتۆا ءتىلىنىڭ ءبىر مىسالىنا قاراساق، - دەيدى ولجاس ومار ۇلى - قاس - «قازۋ» جانە قاسبا - «كەن ورنى، شاحتا»، /تۇركى تىلىندە -«قاز» - «قازبا»«...
قازىر وڭتۇستىك ەۋروپادا كونە قىپشاق ءتىلىنىڭ كەيبىر نىشاندارىن انىق تابۋعا بولادى. قىپشاقتاردىڭ ديالەكتىلىك ەرەكشەلىكتەرىن العان لاتىندار مەن ەترۋساكتار ەكەن. لاتىننىڭ «اۋلا /مال جاتاتىن ورىن/ قوتان، ساراي، شوشالا، ءدالىز» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن ءسوزىن سالىستىرىپ كورۋگە بولادى. گرەك تىلىندەگى ەتىستىكتى اتاۋ تۇلعاعا اينالدىراتىن -با، -ما جۇرناقتارى سول كەزدىڭ وزىندە بولعان ۇربا - «ۇرما»، اران - «سوقپا»، تۇرما -«مۇننارا»، بۇلار تۇتاس تەرمين رەتىندە تۇركىدەن الىنعان. ماسەلەن، تەرما - مونشا، تەرلەمە، مۇنداعى «تەر» ءتۇبىر. بالكىم، مۇنىڭ ءوزى «تەرلەۋ» ەتىستىك ماعىناسىندا بولدى. سول سياقتى تولما - تول، ءتىل - سويلە دەگەن ماعىنادا. تولماچ -ءتىلماش سوزىنىڭ نەگىزى وسىندا جاتسا كەرەك.
باقىتجان ءادىل ۇلىنىڭ «گۋننى زاگوۆوريلي» دەگەن كىتابىن نەمەسە ۋەرۆەردتىڭ «كونە كونتينەنت مۋ» اتتى كىتابىن وقىعان ادام تۇركى ءتىلىنىڭ نەگىزى ادامزات بالاسىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىنىنا كوز جەتكىزەدى.تۇركى تىلىنە ماعىنالاس ءسوز تىركەستەرى پيرينەي تۇبەگىندەگى ەلدەردە دە كەزدەسەدى ەكەن. يسپان مەملەكەتىندە اراگون /ارعىن/ پروۆينسياسى بولسا، فرانك ەلىنىڭ تۇستىگىندە اراگون جازىعى بار. يسپانياداعى باسك /باسقا/ حالقىنىڭ استاناسى - بيلبار /بەلباۋ/، سولتۇستىك يتالييادا بۇدان 2800-2700 جىل بۇرىن جەرلەنگەن ادامنىڭ قۇلپىتاسىندا «زاتل ات ايداش-جاتىر ات ايداۋشى» دەگەن لاتىن ارىپتەرىمەن جازىلعان سوزدەر بار. ايتا بەرسە، ءبىر تەكتى تۇركى حالقىنا ءتان اتاۋلار باسقا حالىقتاردا كوپتەپ كەزدەسەدى. بەلگىلى عالىم ءادىل احمەتوۆتىڭ «امەريكالىق ۇندىستەردىڭ اتا-تەگى بۇل ماتەريككە ازيادان اۋىپ كەلگەن» دەگەن تۇجىرىمى عىلىمي قۋاتتاۋعا تۇرادى. ءادىل احمەتوۆ كوشپەندىلەر بەرينگ بۇعازى ارقىلى ولاردىڭ الياسكاعا كەلگەنىن ايتا وتىرىپ، وسىنداعى ەسكيموس، الەۋتتەردىڭ سوزدىكتەرىنەن ايتىلۋى دا، جازىلۋى دا تۇركى تىلدەرىنە، ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى قازاق تىلىنە سونداي ورتاق سوزدەرمەن سايكەس كەلەتىنىن ايتادى: اتا، اكە، اتتاسىم، اتام، اعام، انا، اجە، اۋلاقتاۋ، قايىق، قىرعي، تىرنا، شاقپاق، مىنا، مىناۋ، ەرتە، ەتۋ. بۇنىڭ كەيبىرى الەۋت تىلىنە دە ورتاق كورىنەدى.
اتاقتى عالىم لەۆ گۋميلەۆ: «تۇركىلەر وزدەرىن جەر بەتىندە تىرشىلىك جارالعالى بەرى بارمىز دەپ ايتادى» دەيدى. ال كۇلتەگىن جازۋىندا «استىمىزدا جەر، جوعارىدا كوك اسپان جارالعاندا ادام بالاسى دۇنيەگە كەلدى. ادام بالاسىنىڭ سول ۇرپاعىنا بيلىك جۇرگىزسىن دەپ مەنىڭ بابالارىم بۋمىن قاعان مەن ەستەمي قاعان تاققا وتىردى» دەگەن ءتۇيىن ءسوزدىڭ گۋميلەۆ سوزىنەن ەش بوتەندىگى جوق ەكەنىن كورەمىز. فرانسۋز اكادەميگى، پروفەسسور ا. جارري دە مونسي كونەتۇركىلەردىڭ ءسوز تىركەستەرىنىڭ قازاق تىلىنە ەرەكشە جاقىن ەكەنىن ايتا كەلىپ: «ەجەلدەن بۇل حالىق بىلىمدىلىگىمەن بەلگىلى بولعان. يسلام ءدىنىن قابىلداعانعا دەيىن ولاردىڭ ءالىپبيى قالىپتاسقان ەدى. وڭتۇستىك ءسىبىردىڭ وب جانە ەنەساي وزەندەرى باسسەيندەرىنەن تابىلعان جازبا ەسكەرتكىشتەرگە وتە جاقىن بۇل ۇقساستىق كەيىن ۇمىتىلا باستادى. قازاق ءتىلى تۇركى حالىقتارى ىشىندەگى ەڭ تازا ءتىل بولىپ سانالادى» دەپ جازادى.
دەشتى قىپشاق جەرى اتانعان شىڭعىس حاننىڭ ۇلى جوشى حانعا قاراعان ۇلىستىڭ، جالپى التىن وردا ءتىلى كەشەگى قىپشاق، بۇگىنگى قازاق ءتىلى ەكەنىنە ەشكىم دە داۋ ايتا المايدى. «كودەكس كۋمانيكۋس» - قىپشاقتاردىڭ جازبا ەسكەرتكىشى بولسا، قىپشاق، قاپشاق اتاۋىنىڭ شىعۋىنا دا ارنايى توقتالۋ كەرەك دەپ تۇجىرىم جاسايدى زاكىم جايلىباي. ۆ. رادلوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا، وعىز حاننىڭ جاۋگەرشىلىكتە جۇرگەن باتىرىنىڭ ايەلى اعاش قۋىسىندا بوسانىپ، دۇنيەگە كەلگەن ۇلدىڭ اتىن «قىپشاق» نەمەس اعاشتان شىققان بالا /شاقا، شاقالاق دەيدى قازاق جاڭا تۋعان نارەستەنى/ دەپ اتاعان. ال «سەلەنگى تاسى» جازۋىندا «قاپساق» دەپ انىق كورسەتكەن. ارابتار قاتاڭ «ق» دىبىسىن «قاف»، ۇياڭ «ك» دىبىسىن «كاف» دەپ ايتاتىنىن ەسكەرسەك - قافساق - قاساق - قازاق بولماي ما؟ ولاي بولسا، ەجەلگى تۇراندىقتار سىرداريا القابىنان تەرىسكەيدەگى ءسىبىردى مەكەندەگەن كوشپەندىلەر اتاسى، ال قافساق - قاساق- قازاق ەجەلدەن كەلە جاتقان تۇراندىقتار ۇرپاعى. دەشتى قافساق/دالالىق حافساق، قاساق/ دەپ اراب-يران تىلدىلەر ۇلى دالانى مەكەندەگەندەردى تۇتاستاي وسىلايشا اتاعان ەدى. اراب جازۋىن قابىلداپ، يسلامدى مويىنداعان تۇركىلەر قىپشاق تەرميندەرىن قولدانىسقا ەنگىزدى. حازار مەملەكەتى تۇسىندا ۆيزانتيا يمپەراتورى كونستانتين بوگريانورودنىي سولتۇستىك كاۆكازداعى ەلدى «قاساحيا» دەپ اتاعانى جونىندە دەرەك بار. بۇل تۋرالى نيكوپوۆ جىلناماسىندا ورىستىڭ «پوۆەستي ۆرەمەننىح لەت» تاريحي مۇراسىنان، ورىس كنيازى سۆياتوسلاۆ پەن مستيسلاۆتىڭ «قاساقتارمەن شايقاسى» تۋرالى دا وسى ەسكەرتكىشتەن وقۋعا بولادى. قىپشاق تىلىنە ەڭ جاقىن ءتىل - قازاق ءتىلى بولسا، قازىر ءوزىن «قازاق» دەپ ايدار تاققان ەلدەن ءتىلى بۇرىن پايدا بولعان با؟ ولاي بولماسا، قازاق دەگەن اتاۋدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقانىن دالەلدەۋ قيىن بولماسا كەرەك» دەگەن زاكىم جايلىباي تۇجىرىمى قازىرگى ۋاقىتتا «قازاق» اتاۋى قايدان شىقتى دەپ باس قاتىرىپ جۇرگەن كەيبىر عالىمدارعا «سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي» دالەل ەمەس پە؟!.
ايتا بەرسە، ءسوز كوپ. «از ءسوز - التىن، كوپ ءسوز - كۇمىس» دەگەن دە بار.
زاكىم جايلىباي وسى ءبىر ەڭبەگىن وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى ديپلوم جۇمىسىنا ارقاۋ ەتتى دە، ەلدەگى اناسىنىڭ جاعدايىنا الاڭداپ، عىلىمنان قول ءۇزىپ قالدى. ەگەر سول قالپىمەن عىلىم جولىن قۋسا، زاكەڭنەن ايتۋلى اكادەميك شىعارى ءسوزسىز ەدى. ءبىراق زاكىم جايلىبايدىڭ جۋرناليستىك عۇمىرى وتە مازمۇندى ءارى باياندى بولدى. اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولا ءجۇرىپ، قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قابىرعاسىن ۇستاپ وتىرعان ءبىرقاتار ازاماتتارعا ۇستاز بولدى. ءوزى بەينەتتى ءسوز مايدانىنا بىلەك سىبانا كىرىسىپ، بەدەل جينادى. قازاق ءسوزىنىڭ مارجانى مەن مايەگىن تەرەڭ بىلەتىن ءسوز زەرگەرى اتاندى.
ۇلتتىڭ تاريحي جادىن سەرگىتۋ، سول ارقىلى جاس ۇرپاققا سەرپىن بەرۋ، ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ءبىزدىڭ زاكىم اعامىز «كودەكس كۋمانيكۋس» سياقتى كونەدەن جەتكەن ءسوز كۇمبىرىن قايتا ءتىرىلتۋ ارقىلى بۇگىنگى قازاق بالاسىنىڭ كەۋدەسىنە «بىزدە وسىنداي مۇرالار بولعان، ءبىز ءىرى ۇلتپىز» دەگەن ماقتانىش سەزىمىن سەۋىپ وتىر.
«كودەكس كۋمانيكۋس» نەمەسە «قىپشاق سوزدىگى» - ورتا عاسىرلاردا كۇن كەشكەن رۋ-رۋ، تايپا-تايپالارعا بولىنگەن قازاق، قاراقالپاق، قىرعىز، قاراشاي، تاتار، باشقۇرت، نوعاي، قۇمىق، قارايىم سەكىلدى تۇركىتەكتەس حالىقتار تىلدەرىنىڭ دامۋ تاريحىن، ولاردىڭ وزگە ۇلىستارمەن قارىم-قاتىناسىن ايقىنداپ زەرتتەۋ ءۇشىن اسا قاجەت تە قۇنارلى شىعارما. دەمەك، بۇل سوزدىك ءتول ءتىلىمىزدىڭ ەرتە كەزدەردەگى ەرەكشەلىكتەرى جايىندا دا كوپ ماعلۇمات بەرەدى. ويتكەنى مۇندا جازىلعان 2940 قا جۋىق ءسوزدىڭ كوپشىلىگى قازىرگى قازاق تىلىندە قولدانىلىپ ءجۇر، - دەپ جازادى زاكىم جايلىباي.
زاكەڭمەن اڭگىمەلەسە قالساڭىز، ءار ءسوزدى، ءاربىر دەرەكتى ناقتى مىسالدارمەن قابىستىرىپ، سىلتەمە جاساي وتىرىپ، ورنەكتەي جونەلەدى. «ءبارىنىڭ باسىندا ءسوز بولعان» دەيدى جۇمساق جىميىپ...
شىنىندا دا، ءبارىنىڭ باسىندا ءسوز بولعان...
ن. بايتىلەس ۇلى
(«ايقىن» گازەتى،14- ءساۋىر. 2011 - جىل)
