ەگەر قۇرمانعازى مەن تاتتىمبەت ءتىرىلىپ كەلەر بولسا، تالايدىڭ توبەلەرىن ويار ەدى - سەكەن تۇرىسبەكوۆ، كۇيشى
- قادىر اتامىز «ناعىز قازاق قازاق ەمەس، ناعىز قازاق - دومبىرا» دەسە، ءشومىشباي اعامىز «كۇي وينايدى قازاعىمنىڭ قانىندا» دەگەن. وسى ايتقانداي، قازاق پەن دومبىرانى تەل وسكەن قوزىلارداي قاتار قويىپ، سونشالىق قاستەر تۇتۋىمىزدىڭ، ءبىر ەمەس، قۇرمانعازى، تاتتىمبەت، قازانعاپ، دينا، سۇگىر سەكىلدى بارماعىنان بال تامعان تەڭدەسسىز كۇيشىلەردىڭ ماڭدايىمىزعا ءبىتۋىنىڭ سىرى نەدە؟
- كۇي - قازاقتىڭ ءتول ونەرى، باسقا ەشبىر حالىققا بۇل ونەر قازاققا بىتكەندەي بىتپەگەن. «تۇركى حالىقتارىندا كۇي بار عوي» دەيتىندەر تابىلار، ءبىراق ولاردىڭ «كۇي» دەپ وتىرعاندارىن مەن جاي ىرعاق دەر ەدىم. شىندىق - وسى. قازاق كۇي ونەرىنىڭ تامىرى تەرەڭدە، ال كۇي ءوزىنىڭ شىڭىنا ХІХ عاسىردا قۇرمانعازى، دينا اپامىزدىڭ، سۇگىردىڭ تۇسىندا جەتتى دەۋگە بولادى. ال ەندى ار جاعىنا ۇڭىلەر بولساڭىز، مىسالى، ءبىر عانا بايجىگىت بابامىز 300 گە تارتا كۇي بىلگەن دەسەدى. سول بايجىگىتتىڭ ىرعاقتارى تاتتىمبەتتەن تابىلىپ جاتادى، ءبىراق تاتتىمبەت كۇيدى فورماسى، جالپى بارلىق جاعىنان ءوز دەڭگەيىنە جەتكىزدى. ودان ارى قاراي، مىسالى، كەتبۇعانىڭ «اقساق قۇلانى» - كونە داۋىردە تۋدى دەسەك تە، فورماسى جاعىنان بولسىن، ءيىرىمى، بۇكىل قۇرىلىمى تۇتاسقان جۇپ-جۇمىر دۇنيە. كەتبۇعا مەن قۇرمانعازىنىڭ اراسىندا قانشا عاسىر جاتىر، دەگەنمەن كۇيدىڭ تىلسىم قۇدىرەتى ولاردى تەڭەستىرىپ تۇر.
ال ەندى كۇي دەگەن نە دەر بولساق، وعان جاۋاپتى سول كۇيلەردىڭ ءوزىن تىڭداي وتىرىپ تاباسىز. قوراداعى ءتورت تۇلىگى، قىرداعى اڭى، اسپاندا سامعاپ ۇشقان قىرانى، جۇيرىك اتىنا دەيىن قازاق كۇيگە اينالدىرا بىلگەن. مىسالى، «جەزكيىك»، «بوزىنگەن»، «كەرتولعاۋ» كۇيلەرىن تىڭداساڭىز، سولاردىڭ ءارقايسىسى كوز الدىڭىزعا كەلەدى. «قوسباسار» دەگەن كۇي، مىسالى، جاڭا قونىس اۋدارىپ، كيىز ءۇي تىگىپ جاتقان كەزدى ەلەستەتەدى... دومبىرامىزدىڭ دا تامىرى كونە زامانداردا جاتىر. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، بۇگىندە مۋزىكا ونەرى دامىعان ەۋروپادا سكريپكا ХІV عاسىردا پايدا بولسا، ءبىز قوبىزدى قورقىت بابامىز ءومىر سۇرگەن ІХ عاسىردان بەرى بىلەمىز. اقسەلەۋ اعامىزدىڭ، وزگە دە عالىمداردىڭ پايىمداۋىنا قۇلاق تۇرسەك، باتىستاعى سكريپكا، ۆيولونچەل بولسىن، جالپى ىشەكتى اسپاپتار ءوز باستاۋىن ءبىزدىڭ قورقىت بابامىزدىڭ قوبىزىنان العان. تەك ولار ونى وزدەرىنشە دامىتىپ، جاڭعىرتتى. ال ءبىز بولساق بۇگىندە سول باتىستى كلاسسيكا دەپ دارىپتەپ، مايتالمان مۋزىكانتتارىمىز سونىڭ مۋزىكاسىن ناسيحاتتاپ ءجۇر. قازاق مۋزىكاسىنىڭ ولاردان قاي جەرى كەم؟! قايتا ولاردىڭ 20-30 مينۋتقا سوزاتىن سيمفونياسىن قازاق 3-4-اق مينۋتقا سىيدىرا بىلگەن.
- تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، ءتىپتى دەرت مەڭدەپ، توسەك تارتىپ جاتىپ قالعان ادامنىڭ ءوزىن كۇيمەن بەتىن بەرى قاراتاتىن، بولماسا تىلمەن جەتكىزە المايتىن جايتتى دومبىرانىڭ قوس شەگىنەن كۇي توگىلدىرۋ ارقىلى جەتكىزگەن كەزدەر بولعان. ءسىزدىڭ دە كۇي ارقىلى سونداي ءبىر جاعدايلارعا سەپ بولعان كەزىڭىز بولىپ كورگەن جوق پا؟
- ەرتەگى، اڭىز سەكىلدى مۇنداي دۇنيەلەر بۇگىندە سەنەتىن نارسە ەمەس. كەزىندە كۇي دەگەندى حالىققا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن، ونىڭ قۇدىرەت-كۇشىن ۇعىندىرۋ ءۇشىن الگىندەي اڭىزدار كەرەك بولدى. ال باتىس مۋزىكا ونەرىندە ءتىپتى سيمفونيالارعا ات تا قويماي، بەتحوۆەن، موسارتتىڭ بالەنىنشى سيمفونياسى دەپ نومىرلەپ قويا سالادى. ال ءبىز ءبىر كۇيگە اتاۋ بەرىپ، سول ارقىلى ادامداردىڭ قيالىن سوعان قاراي باعىتتاپ قوياتىن سەكىلدىمىز. ماسەلەن، «كوڭىل تولقىنى» دەسەك، ادامدار كوز الدىنا سامال جەلمەن تولقىعان سۋدى ەلەستەتسە، «سارى جايلاۋ» دەسە، جازىق دالا، جايلاۋدى كورسەتىپ قويامىز. شىندىعىندا، وندا تۇك تە جايلاۋ جوق، ول - تۇنىپ تۇرعان مۇڭ. تاتتىمبەت ءوز ءومىرىنىڭ سوڭعى ءساتىن سارعايعان، كۇزگى سارى جايلاۋعا تەڭەگەن. ومبىعا بارىپ، دارىگەرگە كورىنگەندە كوزىلدىرىكتى سارى شال تاتتىمبەتكە قاراپ، باسىن شايقاعان، ونىڭ «ءومىرىڭ قىسقا» دەگەن يشارا ەكەندىگىن بىلگەن كۇيشى بار مۇڭىن وسى كۇيى ارقىلى سىرتقا شىعارسا كەرەك. ال ونى ءبىز بۇگىندە شاپشاڭ قاعىسپەن سىدىرتىپ وتە شىعامىز. سودان كەيىن نە قادىر، نە قاسيەت قالسىن وندا؟! كۇيدىڭ كيەسى دەگەن بار، سول كيەنىڭ ۇرۋىنان قورقۋىمىز كەرەك. ۇركىپ بارۋىمىز كەرەك نە نارسەگە دە. بۇگىندە كۇيدى ەستراداعا دا، ءتىپتى شىڭعىرتىپ روكقا دا سالدىق. ءويتىپ كۇيدى دامىتقانىمىز قۇرىسىن. مەن ۇنەمى ايتامىن: ەگەر قۇرمانعازى مەن تاتتىمبەت ءتىرىلىپ كەلەر بولسا، توبەلەرىن ويار ەدى تالايدىڭ.
- ولارعا قۇلاق تۇرسەك، «ءبىز كۇيدى قازىرگى زامان سۇرانىسىنا ساي فورماعا ەنگىزىپ جاتىرمىز، ولاي ەتپەسەك، ونى قازىر ەشكىمگە تىڭداتا المايمىز» دەيدى. مۇمكىن، بىزگە تىڭدارماندى كۇي تىڭداۋعا ۇيرەتىپ، تىڭدارمان قالىپتاستىرۋ كەرەك شىعار؟
- اينالايىندار-اۋ، مەن - جاپونياعا، ەۋروپاعا، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا بارىپ، قازاقتىڭ كۇيىن ەشبىر اسپاپتىڭ سۇيەمەلىنسىز، كادىمگى دومبىرامەن ورىنداعان اداممىن. تىرپ ەتپەي تىڭداعان سولار، نە، كەرەڭ بە؟ قيت ەتسە، «باتىستا بۇيتەدى، باتىستا سويتەدى» دەگەندى العا تارتىپ شىعا كەلەمىز، ال انىعىندا ءبىز بارعان سايىن ولار «وزدەرىڭنىڭ تىڭ دۇنيەلەرىڭدى كورسەتىڭدەرشى، داڭعىراق مۋزىكادان ءبىز ابدەن جالىقتىق، قيراتقىمىز كەلەدى» دەپ مۇڭ شاعادى.
باتىس قازاق كۇيىنىڭ قادىرىن ەشقانداي قوسىمشا اسپاپتىڭ سۇيەمەلدەۋىنسىز-اق، قارا دومبىرانىڭ ۇنىمەن تىڭداپ، ءوز مۋزىكالارىنان الدەقايدا بيىك ەكەنىن مويىنداپ قويعان. ولار كۇيدىڭ ار جاعىندا جاتقان ۇلكەن دۇنيە، ىرعاق، ريتمدى سەزدى. قاراپ وتىرساق، قازىر كۇيشى كوپ، ءبىراق بىرىنەن-ءبىرىن ايىرعىسىز: دومبىرانى قۇر دىر-دىر ەتكىزىپ، ءبىر كۇيدى سىدىرتىپ شىعا كەلگەندە، جىن با، سايتان با دەپ قالاسىز. ادام جانىنا راقات بەرە الماعان مۋزىكا مۋزىكا ەمەس! وگينسكيي، ماسەلەن، قانشاما وپەرا، قانشاما سيمفونيا جازدى، ءبىراق ونىڭ ءبىرى دە ءدال «پولونەزىندەي» قابىلدانعان جوق قوي. تىڭداساڭىز، قانداي ءتاتتى مۇڭ جاتىر! ول 1831- جىل وگينسكيدىڭ ءوز ەلىنەن، ءوز جەرىنەن ايىرىلعان تۇسىندا دۇنيەگە كەلگەن. مۇندايدا جازىلماعان مۋزىكا قاشان جازىلۋى كەرەك؟ سوندىقتان ول ماڭگىگە قالدى. تۇرىك مارشتارى قانداي، مىسالى. سول سياقتى حاچاتۋريان دا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مۋزىكاسىنا قانداي جاناشىر بولا ءبىلدى: دەمالىسقا شىعىپ بارا جاتقان شاكىرتتەرىنىڭ ءارقايسىسىنا ەلدەن كەمى بەس مۋزىكا الىپ كەلۋگە تاپسىرما بەرەدى ەكەن. ءوز شىعارمالارىنان دا ۇلتتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرادى، وزگەگە ەلىكتەمەگەن. قايتا ونىڭ قاسىندا ءبىزدىڭ قازاقتان ورىس مۋزىكاسىنا ەلىكتەپ جازىلعان قانشاما شىعارمانى كەزدەستىرۋگە بولادى. وزدەرىنشە ءار جەرىن قازاقشالاپ قويعانسيدى، ونىسى تۋرا قازىرگى ورىستانىپ كەتكەن قازاقتاردىڭ قازاقشا سويلەگەنى سياقتى. ار جاعىنان ورىستىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرعان ونداي جارتىكەش دۇنيەنى قالاي قازاقتىكى دەپ قابىلداي الماقپىز؟!
- شوۋ-بيزنەس زاڭى بويىنشا، «ءانىڭدى نە كۇيىڭدى تاۋارعا اينالدىرىپ، ساتا ءبىلۋىڭ كەرەك، ەگەر ونىڭ سۇرانىسقا يە بولىپ، قىمباتقا ساتىلماسا، وندا سەنىڭ كەرەمەت سازگەر، كەرەمەت اقىن ەكەندىگىڭ بەكەر» دەگەن پىكىرگە كەلىسەسىز بە؟ نەگىزى، ونەردە باستى قۇندىلىق نە؟ ونەر نەگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس؟
- ەگەر «كوڭىل تولقىنى» مەن «اق جاۋىن» سىندى كۇيلەرىمدى ساتار بولسام، وندا وسى ۋاقىتتا مەن ميلليونەر بىلاي تۇرسىن، ميللياردەر بولار ەدىم. الايدا مەن سودان كوك تيىن پايدا كوزدەپپىن بە؟! 12 كۇيىم بار، سونىڭ ءبىرىن ساتىپپىن با؟! وسى ۋاقىتقا دەيىن اندەرىمنىڭ دە ءبىرىن بۇلداپ نە بولماسا «سونىڭ بىرىنە ءسوز جازىپ بەر» دەپ، ءبىر اقىنعا اقشا ۇسىنىپ كورگەن ادام ەمەسپىن. الدىمەن ءان تۋادى، سوسىن بارىپ اقىندى ىزدەيمىن. ءتىپتى سول اقىنعا ون قايتارا ءسوز جازدىرىپ، سوڭىندا سونىڭ ءبىرىن دە ۇناتپاي، قايتارعان كەزدەرىم بولدى. سويتكەنىم ءۇشىن ول اقىنداردىڭ مەنەن تەرىس اينالىپ كەتۋىنە بولادى عوي. ول - نەسىپبەك ايتوۆ، ول - يران-عايىپ، ول - ءجۇرسىن ەرمان. ءبىراق ءبىرى دە ولاي ەتكەن جوق قوي، سەبەبى ولار اقشاعا، باسقاعا، ءتىپتى ماعان دا ەمەس، كيەلى ونەرگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن بيىك تالعاممەن قاراۋ كەرەك ەكەندىگىن جاقسى تۇسىنەدى. مەيلى، كىم بولسىن، ەڭ ءبىرىنشى ۇلتقا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. ءوزىم ءار كۇيىمە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايمىن. كەيىنگى كەزدە مەنىڭ كۇيىمنەن الىپ، وزىنشە ءبىر يمپروۆيزاسيالىق ۆارياسيالار قۇراپ، «سەكەن تولعاۋى» سياقتى ات بەرىپ، وزىمە ارناپ جاتقاندار دا بار. ءوزىنىڭ كىمنەن العانىن مويىنداپ جاتقاندارىنا شۇكىر، ايتپەسە ۇندەمەي ۇرلاپ جاتقاندار دا كوپ قوي. جالپى، كۇيدەن كومپوزيسيا قۇراۋ بۇرىن دا بولعان، مىسالى، عازيزا جۇبانوۆا دينا اپامىزدىڭ «اسەم قوڭىرىن» كومپوزيسياسىندا قانداي شەبەر قولداندى! تىڭداعاندا تۋرا جانىڭ كىرەدى. ءبىر ۋاقىتتاردا برۋسيلوۆسكيي قازاقتىڭ بۇكىل ءانى مەن كۇيىن وپەرالارىنا پايدالاندى. سوندا مۇقاڭ، مۇحتار اۋەزوۆ «ءاي، سەن قايداعى كومپوزيتورسىڭ، ءوز جانىڭنان نەگە شىعارمايسىڭ، كومپوزيتور - بۇل جەردە حالىق، سەن جاي ارانجيروۆششيكسىڭ» دەپ قالاي اشۋلاندى دەڭىزشى! سودان برۋسيلوۆسكيي وزبەكستانعا كەتىپ قالدى، ءبىراق ءتۇبى قازاقتان ارتىق ەشكىمدى تاپپاسىن ءبىلدى مە، قايتىپ كەلدى. وبالى نە كەرەك، برۋسيلوۆسكيدىڭ قازاق مۋزىكاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى زور.
- سەكەن تۇرىسبەكوۆ دەسە، ءبىرىنشى «كوڭىل تولقىنى» ويعا ورالادى. نە بولماسا، كەرىسىنشە، «كوڭىل تولقىنى» دەسە، ءسىزدى كوز الدىمىزعا كەلتىرەمىز. وسى ءبىر كۇيدىڭ سونشالىقتى جاس-كارىنى سوڭىنان ەرتىپ اكەتىپ، تىڭداۋشىسىنا كەرەمەت ءبىر سەزىم سىيلاۋىنىڭ سىرى نەدە؟
- اينالايىن، ءوزىم دە بىلمەيمىن. شىنىمدى ايتسام، العاشىندا «كوڭىل تولقىنى» تۋعاندا ءوزىم ونشا ءمان بەرمەي، جاي ەتيۋد سەكىلدى كورگەنمىن. ول، ءسىرا، مەنىڭ ىشىمدە جاتقان جۇمباق بولعان بولۋى كەرەك. سودان قاسىرەتكە تاپ بولدىم: ومىرگە كەلمەي جاتىپ بىردەن ەكى بىردەي بالامنان ايىرىلدىم. قاسىرەتتەن عانا قاسيەتتى ونەر تۋادى دەيمىن ىلعي دا. تاماعى توق، كويلەگى كوك ادامنان ءبىر كەرەمەت دۇنيە شىعادى دەسەڭىز، مىقتاپ قاتەلەسكەنىڭىز. وسى مەن ءبىر ءان جازايىنشى، نە ءبىر كۇي جازايىنشى دەگەننەن ەشتەڭە تۋمايدى. ول ءوزى ءبىر ادامنىڭ ىشىندە جۇمباق بولىپ، تۋىلار شاعىن كۇتىپ جاتادى. سودان ءبىر نارسە تۇرتكى بولعاندا سول جۇمباق وزىنەن-ءوزى شەشىلىپ سالا بەرەدى. ءوزىڭ دە بىلمەي قالاسىڭ. «كوڭىل تولقىنىن» جاقسىلاپ تىڭداساڭىز، ءبىر كەرەمەت تولقىن كەلىپ جاعاعا لاقتىرعاندا، ىشكى دۇنيەڭ الاي-دۇلەي بولىپ، ارتىنان كىشى ساعاسىنداعى ءبىر ىرعاق قايتادان جۇباتىپ الادى. كۇيلەردىڭ كوبىندە ۇلكەن ساعا، كىشى ساعا ءبىرىن-ءبىرى قايتالايدى. ال قايتالانبايتىن كۇي - مىسالى، قۇرمانعازىنىڭ «سەرپەرى». ول - باتىس كۇيلەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ بيىك شىڭى. جالپى، قۇرمانعازى كۇيلەرىنىڭ ءبارى كەرەمەت: «كىسەن اشقان»، «تۇرمەدەن قاشقان»، «قايران، شەشەم»، «امان بول، شەشەم»...
- «كوبىك شاشقان»؟..
- ول ەندى - ناعىز شەدەۆر! سەبەبى قاسىرەتتەن تۋعان. نەگىزىنەن، «قۇرمانعازى مەن دينا اپامىزدىڭ اراسىندا بالا بولعان» دەگەن اڭگىمەنىڭ شەتى شىعىپ ءجۇر عوي. مەن وعان سەنەمىن. اناداي ۇلى سۋرەتكەرلەردىڭ بىرىنە-ءبىرى «قۇلاماۋى» مۇمكىن ەمەس. تابىنىپ قانا ءوتۋى كەرەك پە، ارالارىندا سەزىم بولعان شىعار. سول بالا دۇنيەگە كەلەر-كەلمەس شەتىنەگەن. «كوبىك شاشقان» - مىنەكەي، قۇرمانعازى بابامىزدىڭ سول بالاسىن جوقتاپ، كۇڭىرەنگەندە تۋعان كۇيى. ءوزىنىڭ 50 جىل ىشتە ساقتاعان وسى قۇپياسىن دينا اپامىز دۇنيەدەن وتەر شاعىندا جانىنداعى كۇتۋشى قىزعا ايتىپتى عوي. بۇل ەشقانداي دا ءبىر شوشىنىپ قارايتىن نارسە ەمەس. ال بىزگە ول ءبىر جابايى سياقتى كورىنەدى. ەگەر سونىسىن تالقىعا سالىپ، ءسويتتى ەكەن دەپ ەكى بىردەي ۇلىمىزدى جوققا شىعارار بولساق، ول بارىپ تۇرعان توپاستىق بولادى.
- كوپ ادام ءسىزدىڭ ءان جازاتىنىڭىزدى بىلمەۋى دە مۇمكىن. شىندىعىندا، ءبىر ەمەس، بىرنەشە ءانىڭىز بار. جالپى، جانىڭىزعا ازىق ىزدەگەندە قانداي ءان تىڭدايسىز؟
- اندەرىمدى كۇيلەرىمنىڭ ءبىر بۇتاعى دەپ قانا باعالايمىن. الايدا كەيدە شاعىن دا بولسا، كۇيدەن دە ارتىق ادامنىڭ جانىنا ازىق بەرەتىن اندەر كەزدەسىپ جاتادى: مىسالى، ءزىلقارانىڭ «جيىرما بەس» تەكتەس ءانى. شاكەن ايمانوۆ اعامىز قانداي كەرەمەت ورىنداپ، ءوز كينولارىنا قالاي شەبەر قولدانا ءبىلدى! «ەر تۋىپ، ەل قورعاعان اتا-باباڭ، بۇل كۇندە ءىزى جاتىر، دۇنيە-اۋ، توزاڭى وشكەن...» دەپ كەلەتىن ءبىر شۋماقتى شاكەن اعا، ۇلى ادام عوي، ەكى مينۋتقا سوزادى. شىركىن، شاكەن اعانىڭ ەشقانداي ءبىر ترافارەتكە تۇسىرىلمەگەن قالىپتا ورىنداۋىنداعى ول اننەن جابايى دالانىڭ ءيىسى اڭقىپ، سوناۋ الىستى كوز الدىڭا كەلتىرەدى... «ەتىكشى بولساڭ دا، الەمگە ايگىلى ەتىكشى بول» دەيدى عوي، سول ايتقانداي، شاكەن اعا - قاي سالاعا سالساڭ، سول سالانىڭ شىڭىنا شىعاتىن عاجاپ تۇلعا. سول كىسى الگى ءاندى ءوزىنىڭ ءۇش بىردەي كينوسىنا قوستى، ەشقايسىسىن جۇرت «قويشى وسىنى» دەگەن جوق. اڭگىمە قالاي جەتكىزە بىلۋدە عوي، كوردىڭىز بە؟ جاقىندا اسانالى ءاشىموۆ تە ءوزىنىڭ «كا مىرزاسىنا» پايدالاندى. وسى سەكىلدى «ياپۋراي» ءانى قانداي كەرەمەت! تەك ماعجان سىندى كلاسسيكتەردىڭ عانا قولىنان كەلەدى وندايدى تۋدىرۋ. ال ءبىز ونى وپ-وڭاي اۆتوردان جۇلىپ الا سالامىز دا، حالىقتىكى دەي سالامىز. ماعجان جۇمابايەۆتىڭ «جازىعىن» دا كوپ جۇرت بىلە بەرمەيدى، مىنە، ناعىز ۇلت ءۇشىن تۋعان، قايتالانباس تۋىندى دەپ مەن سونى ايتار ەدىم. ماعجان اتامىزدا كوپ ءان بولعان، وكىنىشكە وراي، جەتەسىز ۇرپاقتىڭ كەسىرىنەن سولاردىڭ كوبى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتتى. بىلە بىلسەك، بۇل دەگەن - ونەرگە جاسالعان ۇلكەن قيانات! كۇي سالاسىندا دا ونداي قيانات از جاسالىپ جاتقان جوق.
- قازىرگى تىلمەن ايتساق، ساۋندترەك، ياعني «باتىر بايان»، «ايعانىم»، «ساعىنىش»، «تاۋقىمەت» اتتى ءتورت-بەس كينوعا، تاعى 16-17 دەرەكتى فيلمگە مۋزىكا جازعانىڭىزدى بىلەمىز. بيىل مەرەيتويىڭىز ەكەن، ءسىز جايلى سونداي ءبىر دۇنيە جاساپ جاتقاندار بار ما؟
- شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى قاراشاڭىراق - «قازاق فيلم» كينوستۋدياسى بيىل مەنىڭ 50 گە كەلگەن مەرەيتويىما ارناپ مۋزىكالىق فيلم جاساپ جاتىر. رەجيسسەرى ۇلجان قولداۋ قىزى - مەنىڭ جانۇيامدى، مەن ارالاساتىن ورتانى جاقسى بىلەتىن، قازاقتىڭ جاقسى ءبىر قىزى. سونداي-اق 30-40 جوبانىڭ ىشىنەن مەن جايلى تۋىندىعا كوڭىل ءبولىپ، بيۋدجەتتەن قارجى بولدىرگەن كينوستۋديا باسشىسى ەرمەك امانشايەۆقا راقمەت. وسى تۇستا شاكەن اعامىزدىڭ تاعى ءبىر دانالىعىن ايتپاسقا بولماي تۇر: ول كىسى ەرمەك سەركەبايەۆ، بيبىگۇل اپالارىمىزدىڭ ءبارىن جاس كەزىندە ءتۇسىرىپ قالدى. قارتايعان كەزدە، جۇزىڭنەن نۇر، سوزىڭنەن ءمان قاشقاندا تۇسىرگەن دۇنيە ءدال سول جالىنداعان جاستىق شاقتاعىداي بولمايدى. ءبىر عانا مىسال، كۇنى كەشە عانا، 90 عا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزعان روزا باعلانوۆا اپامىز جايلى تەلەارنالاردىڭ ءبىرى ءبىر جىل بۇرىن تۇسىرگەن دەرەكتى فيلم كورسەتىپ جاتىر. ول كىسىنى سولاي ابدەن كارىلىك دەندەپ، ودان قالسا دەرت كەۋلەگەن شاعىندا كورسەتۋدىڭ نە قاجەتى بولدى؟! الگىنى كورىپ، جانىڭ اۋىرادى: قارتايعان ادامدى مازاق قىلعانداي! ءتىپتى ءارى-بەرىدەن العاندا، بۇل بارىپ تۇرعان سوراقىلىق قوي!
- قازىرگى ءوزىڭىز باسقارىپ جۇرگەن «اق جاۋىن» جايلى ايتپاي كەتكەنىمىز جاراماس. كەزىندە ءوزىڭىزدى ەلوردامىز استاناعا كوشكەن كەزدە ارنايى شاقىرىپ، وركەستردى قولعا الۋىڭىزعا تىكەلەي سەبەپكەر بولعان ەلباسىمىزدىڭ ءوزى ەمەس پە ەدى؟
- ارينە، ەلباسىمىزدىڭ دياپازونىنىڭ كەڭدىگى سونداي، تەك ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا عانا ەمەس، ونەرگە دە، سپورتقا دا كوڭىل ءبولىپ وتىرادى. «الماتىدا ساعان كىمنىڭ جانى اشىپ، كىم سەنىڭ قاباعىڭا قارايدى؟ استاناعا كوش»، - دەدى. وعان جالعىز ءوزىم قالاي بارامىن دەپ، اقىرى 2001- جىلى ۇجىمىممەن باردىم عوي. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە، تاۋبە دەيىن، «اق جاۋىن» قازاق ونەرىن سوناۋ پاريجدە، توكيودا، گەرمانيا قالالارىندا، كيەۆتە، ىشكى موڭعوليا ۇلان-باتىردا، پەكيندە پاش ەتتى. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن شارلادىق دەۋگە بولادى. وسى ونەرىمىز، سالتىمىز، ءداستۇرىمىزدى نىق ۇستانباساق، ءبىز تەك قانا ەكونوميكامەن، باسقامەن ەلىمىزدى الەمگە تانىتا المايمىز. مىسالى، يتاليالىقتار ءار ۋاقىتتا دا الەمگە وزدەرىنىڭ مۋزىكاسىمەن ماقتانا الادى، شىنىندا، ولار وزدەرىن مويىنداتتى. ءبىراق، قاراپ تۇرساڭىز، بۇگىن الەم تامسانا تىڭدايتىن ۇلى مۋزىكا تۋدىرعان اۆتورلار كەزىندە قايىرشىلىق كۇي كەشكەن. ءتىپتى پاتەراقىسىن تابا الماي، قاشىپ-پىسىپ كۇن كورگەن. ءبارى دەرلىك. ال ءبىراق سولاردىڭ ارقاسىندا بۇگىندە ميلليونداعان مۋزىكانت نانىن تاۋىپ جەپ ءجۇر. سول ۋاقىتتاعى قوعامىڭىز، بۇگىنگى قوعامىڭىز دا سودان اسىپ كەتە قويعان جوق.
الاشقا ايتار داتىم...
قازاقتىڭ ۇلى رەتىندە قازاق ەشكىمگە الدانباسا، تابيعي بايلىعىنا ءوزى يەلىك ەتسە ەكەن دەيمىن. جۇمىسسىزدىق دەگەن بولماسا، ەشبىر ەلدەن كەم بولماسا ەكەن دەيمىن. كورىنگەننىڭ سويىلىن سوقپاسا، وتىرىك ايتپاسا، ەڭبەگىنىڭ اقىسىن ادالىنان السا دەيمىن. تارتىنباي، جالتاقتاماي، ايتايىن دەگەنىن ايتا السا دەيمىن. ءار قازاقتىڭ باسىنا اماندىق تىلەيمىن. ساياسات دەگەنگە ارالاسپاي، سۋرەتشى سۋرەتىن سالىپ، جازۋشى ەرتەڭ تاريحتا قالاتىنداي دۇنيە تۋدىرسا دەيمىن. ال كىمنىڭ كەمىستىك جىبەرىپ، كىمنىڭ جەتىستىككە جەتكەنىن ەرتەڭگى ۇرپاق ءوزى-اق اجىراتىپ الادى.
وقشاۋ وي
باياعىدا تاتتىمبەت بابامىز بەرىلىپ كۇي تارتىپ وتىرسا، اناداي جەردە جايىلىپ جۇرگەن اتىن ءبىر بارىمتاشى ءمىنىپ كەتىپتى. سونى كورىپ تۇرسا دا، كۇيشى قىبىر ەتپەگەن عوي. بارىمتاشى شاۋىپ بارادى، ءبىرشاما شاقىرىم ۇزاپ كەتىپ، قاراسا، ءالى دە ارتىنان ەرگەن قارا كورىنبەيدى. بۇرىن-سوڭدى بولماعان مىنا جاعداي باۋكەسپەنى اڭ-تاڭ قالدىرىپ، اتتىڭ باسىن كەرىپ بۇرىپ، قايتىپ كەلسە، تاتتىمبەت ءالى كۇي تارتىپ وتىر دەيدى. شىداي الماي، «ءاي، سەن نە دەگەن ادامسىڭ ءوزى، مەن سەنىڭ اتىڭدى اكەتىپ بارا جاتىرمىن عوي، نەگە ارتىمنان قۋمايسىڭ» دەسە، ءالى دە كۇيدىڭ اسەرىنەن شىعا الماي وتىرعان تاتتىمبەت «وي، وڭباعان، اتىمدى ءمىنىپ كەتكەنىڭمەن تۇرماي، سەن مەنىڭ كۇيىمدى ءبولدىڭ عوي» دەپ دۇرسە قويا بەرىپتى. سول ايتىلعانداي جاعداي كەيدە ءوز باسىڭدا دا كەزدەسىپ جاتادى. شابىت قىسىپ، كەرەمەت ءبىر مۋزىكا كەۋدەڭدى كەرنەپ كەلە جاتقاندا، الدىڭنان بىرەۋ «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ اتىپ شىعادى دا، الگى ويدىڭ قايدا قالعانىن دا بىلمەي قالاسىڭ.
اۆتور: ماريام ءابساتتار
(«الاش ايناسى» گازەتى، 2- ءساۋىر. 2011 - جىل)
