نەگە كەيبىر ەلدەر باي، ال كەيبىرى كەدەي؟
وعان 2012 -جىلى شىققان ءبىر اتاۋمەن اتالعان كىتاپتا جالپىلاما جاۋاپتى امەريكالىق ەكونوميستەر دارون ادجەموگلۋ مەن دجەيمس روبينسون بەرگەن.
اۆتورلار كوپ جىلعى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، مەملەكەتتەردىڭ تابىستى بولۋى ولاردىڭ قانداي ساياسي جانە ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارعا سۇيەنەتىنىنە بايلانىستى بولاتىنىن انىقتاعان.
ادجەموگلۋ مەن روبينسون ينستيتۋتتاردىڭ ەكى ءتۇرىن ءبولىپ كورسەتەدى: ەكستراكتيۆ جانە ينكليۋزيۆ.
ءبىرى شاعىن ەليتانىڭ مۇددەسىن باسشىلىققا الاتىندار كوپشىلىكتى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنەن الىستاتىپ جىبەرگەن. ءسويتىپ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قىسىم جاساۋ قالىپتى جاعدايعا اينالعان.
ال ەندى ءبىرى كەرىسىنشە ەلىمىزدىڭ ورتاق مۇددەسى ءۇشىن ازاماتتاردى ساياسي جانە قوعامدىق ومىرگە بارىنشا تارتۋعا تىرىسقان. ولاردىڭ قاتارىندا كوپپارتيالى پارلامەنت قانا ەمەس، سونداي- اق بيلىكتىڭ اۋىسۋىنا بەلسەنە ات سالىساتىن ارنايى توپتار دا بولعان.
ارينە، مەملەكەت تەك ەكستراكتيۆ نەمەسە تەك ينكليۋزيۆ ينستيتۋتتارعا عانا سۇيەنىپ ءومىر سۇرە المايدى. الايدا كىتاپ اۆتورلارى كەلتىرگەن مىسالدارىنىڭ جانى بار: ينكليۋزيۆ ينستيتۋتتارعا قاراي باعىتتالۋ تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتسە، ەكستراكتيۆ ينستيتۋتتارعا باسىمدىق بەرۋ مەملەكەتتىڭ دامۋىن ارتقا تارتادى.
ادجەموگلۋ مەن روبينسون ۇستانعان كوزقاراستار 1953 -جىلى سوعىستىڭ اياعىنا دەيىن ءبىرتۇتاس مەملەكەتتى قۇراعان كورەي تۇبەگى ەلدەرىنىڭ دامۋىندا تابىستى شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولدى دەپ ايتۋعا بولادى.
باستاپقىدا ەڭ ناشار پوزيتسيانى ۇستانعان وڭتۇستىك كورەيا قازىر الەمدەگى ەكونوميكالىق كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، پوپ-مۋزىكا، تەلەشوۋلار مەن فيلمدەر ارقىلى بەلسەندى جاھاندىق مادەني ەكسپانسياعا اينالىپ ۇلگەردى. دەگەنمەن وڭتۇستىك كورەيانىڭ ينكليۋزيۆتىلىگى بارلىعىنا بىردەي رۇقسات بەرۋىندە ەمەس: ول ءوز زاڭناماسىندا ينتەرنەت سەنزۋراسىن بەكىتكەن الەمدەگى ءبىرىنشى ەل بولىپ تابىلۋىندا.
مەملەكەت كوپ اقپاراتقا توسقاۋىل قويعاندىقتان، (سونىڭ ىشىندە جالپىعا قولجەتىمدى ينتەرنەتتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى) سولتۇستىك كورەياداعى ءومىردىڭ شىنايى كورىنىسى تۋرالى كوپ نارسە بەلگىلى ەمەس. ال ونىڭ الەم نازارىن اۋدارتقان جەتىستىكتەرى كوبىنە كوشباسشىلارى نەمەسە يادرولىق قارۋىنىڭ ارقاسىندا بەلگىلى بولعان. ءبىراق شىندىق بارىمىزگە ءمالىم: ەكونوميكالىق دامۋ تۇرعىسىنان ك ح د ر وڭتۇستىكتەگى كورشىلەرىنەن ءبىرشاما ارتتا قالىپ قويعان.
قازاقستان كەيىنگى جىلدارى ينكليۋزيۆ ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ ماقساتىندا ءبىرقاتار ماڭىزدى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. بۇل جاعىنان 2022 -جىل ەرەكشە بولدى: جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا ماقۇلدانعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ ناقتى تۇلعالارعا تاۋەلدىلىگىن جويىپ، پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتەردى قايتا سايلانۋ مۇمكىندىگىنسىز ءبىر جەتى جىلدىق مەرزىمگە شەكتەدى. بۇل وزگەرىستەر پرەزيدەنت بولۋعا ۇمتىلعان جاڭا ساياساتكەرلەرگە ۇلكەن مۇمكىندىك تۋدىردى.
ءبىراق جەتكەن جەتىستىكپەن شەكتەلىپ قالۋعا بولمايدى. CSI اعا سەرىكتەسى ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ ينكليۋزيۆتىلىكتى ارتتىرۋ باعىتىندا ونى ودان ءارى تۇرلەندىرەتىن ءۇش نەگىزگى باعىتتى اتاپ كورسەتەدى: تابىستى ءادىل ءبولۋ؛ مەملەكەت، بيزنەس جانە حالىق اراسىنداعى قارىم- قاتىناستى قايتا قاراۋ؛ ايماقتاردىڭ بىركەلكى دامۋى.
وسى جانە باسقا دا رەفورمالار 2022 -جىلعى 16-قاراشادا استانادا وتەتىن ستراتەگيالىق باستامالار فورۋمى 2022-دە تالقىلاناتىن بولادى. فورۋمنىڭ ارنايى قوناقتارى بولىپ دجەيمس روبينسون، سونداي-اق، «چەرنىي لەبەد» جانە «انتيحرۋپكوست» بەستسەللەرلەردىڭ اۆتورى ناسسيم تالەب (ونلاين) بولادى.
