مىڭ قۇبىلعان مىنەزدەر
راسىمەن دە، ءبىر-بىرىنە ۇقساي بەرمەيتىن، ۇقساسا دا ايتەۋىر ءبىر ەرەكشەلىگى تابىلاتىن مىنەزى، وزىندىك ۇستانىمى بولماسا ادام- ادام بولار ما ەدى؟!
بىرەۋ الداسپانداي جارق ەتە تۇسەر تىك مىنەزىمەن دارالانسا، ەندى بىرەۋ ىشكى جان دۇنيەسى وتقا ورانسا دا سىر بىلدىرمەي، ۇستامدىلىق تانىتىپ جاتادى. بىرەۋ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي، سەكەڭ قاعىپ ءجۇرىپ تۇك بىتىرمەسە، وعان كەرەعار تاعى بىرەۋ اسىقپاي ءجۇرىپ-اق بار شارۋاسىن دوڭگەلەتە بىلەدى. جۇمىر باستى پەندەنىڭ قايسى ءبىرى ساتتىلىك پەن ساتسىزدىكتىڭ سەبەبىن ىرىمعا تەلىپ تە جاتادى. ايتا بەرسەك، ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ قاتپار-قالتارىسى مول-اق.
سول سياقتى، كوپشىلىككە توسىن كورىنەر، بىرەگەي ادەتتىڭ «شالىعى» تيگەن ادامدار دا ءار زاماندا كەزدەسىپ كەلەدى. قايتالانا بەرمەس، ەرەكشە سالتتى ۇستاناتىندار، اسىرەسە، اتاقتى تۇلعالاردىڭ اراسىندا كوپتەپ كەزدەسەدى. سولاردىڭ بىرنەشەۋىنە توقتالىپ وتسەك.
ماسەلەن، نەمىستىڭ داڭقتى اقىنى فريدريح شيللەر ءوز تۋىندىلارىن جازباس بۇرىن شىرىگەن الما ىزدەيدى ەكەن. تەك سول ىنتىق زاتى قاسىندا، جازۋ ۇستەلىندە جاتسا عانا ول شابىتتانىپ، سىرشىل شىعارمالار تۋدىرا العان كورىنەدى. ءومىردىڭ قىزىعىمەن قاتار، ازابىن دا ءبىر كىسىدەي تارتقان تىنىمسىز اقىننىڭ وسى ءبىر توسىن قىلىعى بارشا زامانداستارىن تاڭعالدىرعان.
الەم ادەبيەتىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان فرانسۋز جازۋشىسى ەميل زوليا دا رومان جازاردان بۇرىن ءوزىن ورىندىققا تاڭىپ بايلاپ تاستايدى ەكەن. بۇل ءبىر جاعىنان پسيحولوگيالىق دايىندىقتىڭ ءتۇرى، ءوزىن-ءوزى تاپجىلماي ەڭبەك ەتۋگە سەندىرۋ سەكىلدى.
ХІХ عاسىردا ءومىر سۇرگەن اعىلشىن اقىنى ءارى جازۋشىسى شارلوتتا برونتە حانىم رومان جازعان كەزىندە ارنايى ءۇزىلىس جاساپ، كارتوپ ارشىعاندى ادەتكە اينالدىرسا، امەريكان جازۋشىسى ەدگار پو جازۋ ۇستەلىندە بىرنەشە ساعات بويى قوزعالماستان وتىرىپ، اق پاراقتان كوز المايتىن بولىپتى. شىعارمالارىن، نەگىزىنەن، فرانسۋز تىلىندە جازعان بەلگيالىق جازۋشى، دراماتۋرگ، فيلوسوف موريس مەتەرلينك (1862 - 1949 ج ج.) تە ءار كۇنى تاڭەرتەڭگىسىن شابىتى كەلسىن، كەلمەسىن ءۇش ساعات بويى جازۋ ۇستەلىندە وتىرادى ەكەن. ال الەم ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرىندا تىرلىك كەشكەن تاعى ءبىر فرانسۋزدىڭ قالامگەر ايەلى جورج ساند كۇن سايىن 11 ساعات جازۋمەن اينالىسۋدى جوسپارىنا ەنگىزىپتى. ەگەر جازىپ وتىرعان رومانى بەلگىلى مەجەدەن ەرتە اياقتالىپ جاتسا، ونىڭ ءۇزىلىس جاساماستان جاڭا شىعارماسىن باستاپ كەتەتىنى تاريحتا قاتتاۋلى تۇر.
ەسىمى ادەبيەت جىلناماسىنا التىن ارىپپەن جازىلعان فرانسۋز جازۋشىسى ونورە دە بالزاك ءونىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن كوفە سۋسىنىن ىشكەندى ءجون كورىپتى. قولىنا قالام الاردان بۇرىن ول مىندەتتى تۇردە 5-7 شىنى كوفە ءىشىپ الادى ەكەن. ەسەپكە جاقىن بىرەۋلەر: «ۇلى جازۋشى ەلۋ ءبىر جىلدىق عۇمىرىندا اتالعان سۋسىننىڭ شامامەن ەلۋ مىڭ كەسەسىن قوتارعان» دەيدى.
دەگەنمەن كەيبىر دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك، كوفە ءىشىپ، شابىت شاقىرۋدا ونىڭ الدىن وتانداسى، سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى دارىن يەسى، ۆولتەر وراپ كەتەدى. فيلوسوف - اعارتۋشى، اقىن، پروزاشى، ساتيريك، تاريحشى، كوسەم ءسوزشى، ەڭ اياعى قۇقىق قورعاۋشى رەتىندە تانىمال ۆولتەر تاۋلىگىنە 50 شىنى كوفەنى ءسىمىرىپ قوياتىن بولىپتى.
باتىستىڭ كلاسسيكالىق مۋزىكاسىنا سونى لەپ اكەلگەن ايگىلى كومپوزيتور ليۋدۆيگ ۆان بەتحوۆەن ىرىمعا قاتتى سەنگەن ەكەن. ول قىرىنۋ شىعارماشىلىققا كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەپ، كوبىنەسە ساقال-مۇرتىن قويا بەرگەن كورىنەدى. ال كەزەكتى مۋزىكالىق تۋىندىسىن جازار الدىندا بەتحوۆەن باسىنا ءبىر شەلەك سۋىق سۋ قۇيىپ جىبەرۋدى ادەت ەتىپتى. ونىڭ پايىمىنشا، مۇزداي سۋىق سۋ ميدىڭ بەلسەندى قىزمەت ەتۋىنە سەپتىگىن تيگىزۋگە ءتيىس.
اعىلشىن جازۋشىسى چارلز ديككەنس بولسا، كەرىسىنشە، شابىتتانۋعا ىستىق سۋ كومەكتەسەدى دەپ سەنىپ، ءاربىر ەلۋ جول جازعان سايىن ودان ءبىر ۇرتتاپ قويىپ وتىرعان.
وزىندىك ادەت-عۇرىپتان سپورت سالاسىنىڭ وكىلدەرى دە قۇر الاقان ەمەس. رەسەي تەننيسشىسى ماريا شاراپوۆا ءبىراز ۇزىلىستەن سوڭ كورتقا قايتا ورالىپ، قولىنا راكەتكا الدى. ءبىر كەزدەرى الەمدىك رەيتينگتىڭ كوشىن باستاعان ورىس سۇلۋىمەن بىرگە تەننيس باسەكەلەرىنە ايعاي ورالدى. ءيا، ءيا، كادىمگى شاراپوۆانىڭ اتىن شىعارعان كۇشتى ايعايى. كورتتاعى تايتالاستا ماريا ىشقىنىپ، ايعايلاپ ويناماسا، تابىسقا جەتە المايتىن كورىنەدى. ونىڭ وسى ادەتى اركىمگە ءارقالاي اسەر ەتەدى. ارينە، بۇل جەردە قارسىلاستارىن ايتىپ وتىرمىز. ال تەننيس جانكۇيەرلەرىنە شاراپوۆانىڭ جان داۋىسى شىعا ايقايلاپ ونەر كورسەتكەنى ۇنايدى. ويتكەنى ول جەكپە-جەككە ەرەكشە رەڭك بەرىپ، قىزۋ تارتىستى ودان سايىن قىزدىرا تۇسەدى. سپورت تاقىرىبىنا قالام تەربەيتىن جۋرناليستەرگە دە ماريانىڭ بۇل قىلىعى مايداي جاعادى. جۋىردا رەسەيلىك باسىلىمداردىڭ ءبىرى «شاراپوۆا ماياميدە جەڭىلىپ قالدى، ەسەسىنە، بارىنەن قاتتى ايعايلادى» دەپ جازدى.
شاراپوۆانىڭ ايعايى تەننيس ماماندارىنىڭ قىزۋ پىكىرتالاسىن دا تۋدىرعان كەزدەر بولدى. ماسەلەن، وسى سپورتتىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن شەبەر بوريس بەككەر شاراپوۆانىڭ تۇرپايى ايعايى كوپشىلىككە ۇناي بەرمەيدى دەپ سانايدى. ونىڭ پىكىرىنشە، شاراپوۆا مەن ۆينۋس ۋيليامستىڭ باسەكە بارىسىنداعى ايعايلارى سپورتتان گورى، باسقا سالاعا ءتان. بۇل - ۇيات نارسە. كورتتىڭ جيەگىندەگى جانكۇيەرلەردىڭ اراسىندا بالا-شاعانىڭ دا بولاتىنىن ۇمىتپايىق دەگەندەي ناز ايتادى ارداگەر.
ءدال وسىعان ۇقساس پىكىردى «ۇلكەن دۋلىعا» جارىسىن توعىز رەت ۇتىپ العان داڭقتى تەننيسشى دجادي دالتون دا ۇستانادى. اۆستراليالىق شەبەر: «ەگەر مەن شاراپوۆاعا قارسى ويناپ، ول ادەتىنە باسسا، كەزدەسۋدى جالعاستىرۋدان باس تارتىپ، شاعىم تۇسىرەر ەدىم» دەيدى.
شاراپوۆانىڭ ايعايىن تىيۋ قاجەتتىگىن ونىڭ قارسىلاستارى دا سان مارتە ايتقان ەدى. ءبىراق حالىقارالىق تەننيس قاۋىمداستىعىنداعى باسشىلار بۇعان ازىرگە كوز جۇما قاراۋدا.
ورىس قىزىنىڭ قۇلاق تۇندىرار ايعايىنان قايمىقپايتىن شەبەرلەر دە بار. بەلگيالىق جيۋستين ەنەن مەن ونىڭ ءوز وتانداسى دينارا سافينا كورتتا تەك دوپتان نازار الماۋ قاجەتتىگىن، ايعايعا ەش كوڭىل بولمەۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى.
قالاي دەسەك تە، كوپتەگەن جانكۇيەرلەر شاراپوۆانىڭ ويىنىن تاماشالاۋدان گورى، ونىڭ ايگىلى ايعايىن تىڭداۋعا باراتىندارىن ايتادى.
فۋتبولشى قاۋىمنىڭ دا قالىپتاسقان ادەت-عۇرىپتارى بار. ولاردىڭ دەنى جاسىل الاڭعا شىعاردىڭ الدىندا ەڭكەيىپ، جەرگە قول تيگىزىپ جاتسا، گول سوققان ساتتەگى قۋانىشتا تىپتەن تۇرلەنىپ شىعا كەلەدى. ەگەر كوماندا قۇرامىنداعى ءبىر ويىنشىنىڭ ايەلى بوسانعان بولسا، فۋتبولشىلار ومىرگە كەلگەن ءسابيدى الديلەگەندەي يشارا جاسايدى. ال جاڭادان ۇيلەنگەندەرى نەمەسە جۇبايىمەن اراداعى تورقالى داتانى نەمەسە سۇيىكتىسىنە قاتىستى باسقا دا سەبەپتەردى ەسكە العاندارى ساۋساقتاعى جۇزىگىن ءسۇيىپ قويادى. سونداي-اق فۋتبولشىلاردىڭ اياقاستى ويلاپ تاۋىپ جاتاتىن ىم-يشارالارى دا جەتكىلىكتى. جاسىل الاڭ تورىندە ويناق سالعان ويىنشىلاردىڭ اراسىندا كامەرۋندىق روجە ميللانىڭ گولدى اتاپ ءوتۋ مانەرى ايرىقشا بولاتىن. ول كوماندالاس دوستارىمەن بىرگە بۇرىشتاما جالاۋشاسىنىڭ تۇسىندا جورعا اتتاي بيلەيتىن-دى. كەيىننەن ميللا ول ءبيدى ءوزى ويلاپ تاپقانىن مالىمدەدى.
سىرت الاڭدا گول سوققان ويىنشىلار كوبىنەسە سۇق ساۋساقتارىمەن ەرىندەرىن جاۋىپ، جەرگىلىكتى جانكۇيەردىڭ ايعايىن باسقاندارىن ايگىلەپ جاتادى. ارينە، مۇنداي ارەكەتتەردىڭ كەيبىرى قىزۋقاندى جانكۇيەرلەرگە جاقپاي قالىپ، ارادا قاقتىعىس تۋىنداعان ساتتەر دە بولعان.
يراننىڭ اۋىر اتلەتى، ءبىر كەزدەرى دۇنيەنىڭ ەڭ كۇشتى ادامى اتانعان حۋسەين رەزازادەنىڭ باسەكەگە ارالاسار ساتتەگى قيمىل-ارەكەتى دە كوپشىلىككە جاقسى تانىس. الەمدىك رەكوردقا تۇزەتۋ ەنگىزىپ، ءدۇبىرلى دودالاردا ەلىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان الىپ كۇش يەسى كۇللى كورەرمەننىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتىپ، اللا تاعالاعا داۋىستاپ تۇرىپ سىيىناتىن.
رەسەيدىڭ «رۋبين» فۋتبول كومانداسىن ورگە سۇيرەپ جۇرگەن وتانداسىمىز قۇربان بەردىيەۆتىڭ دە ىرىمعا قاتتى سەنەتىنىن بىلەمىز. قولىنان ءتاسپىسى تۇسپەيتىن بىلىكتى مامان يسپانيانىڭ ازۋى التى قارىس ۇجىمى «بارسەلوناعا» قارسى باسەكەدە كۇن رايىنىڭ سۋىقتىعىنا قاراماستان جەڭىل كيىنىپ وتىردى. ويتكەنى باپكەر يسپان جەرىندە وتكەن قوس كوماندا اراسىنداعى العاشقى ويىنعا كيىپ بارعان كيىمىن وزگەرتۋدى ءجون ساناماعان ەدى.
بۇگىنگى رەسەي فۋتبولىنىڭ سەركەسى اندرەي ارشاۆيننىڭ دە قىزىق مىنەزدى جىگىت ەكەنى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. ول ويىن بولاتىن كۇنى ايەلىمەن مۇلدەم، ءتىپتى تەلەفون ارقىلى دا سويلەسپەيدى ەكەن.
سوڭعى جىلدارى افريكا ەلدەرىندە فۋتبول قارقىندى دامىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا قارا قۇرلىق كوماندالارى الەمدىك دودادا مىقتى قۇرامالارمەن تەڭ دارەجەدە باسەكەلەسىپ ءجۇر. ءبىر قىزىعى، افريكالىق كوماندالاردىڭ قاي قايسىسىن الىپ قاراساڭىز دا، «قارا كۇشتەردى» قۋاتىن شامانداردىڭ قىزمەتىنە سۇيەنۋگە كەت ءارى ەمەس. قارا قۇرلىق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن فۋتبول ويىندارى كەزىندە قاقپاعا جاقىن ماڭنان ولاردىڭ ءبىرىن مىندەتتى تۇردە كورە الاسىز.
جاسىل الاڭ تورىندەگى ىرىمشىلدىق مۇز ايدىن توسىندەگى سپورتشىلاردىڭ بويىنان دا تابىلىپ جاتادى. مىسالى، كانادا ەلىنىڭ داڭقتى ۇلانى ۋەين گرەتسكيي باسەكە الدىندا حوككەي تاياعىنا سابيلەرگە ارنالعان سەپپە ۇنتاقتان (پريسىپكا) سەۋىپ قويادى ەكەن. ونىڭ وتانداسى دجون تونەللي بولسا، حوككەي تاياعىنا تۇكىرىپ قويۋعا ادەتتەنىپتى.
دەگەنمەن ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن زەرتتەيتىن پسيحولوگتاردىڭ سوزىنە سەنسەك، ەڭ ىرىمشىل توپ - سپورتشىلار ەمەس، ساياساتكەرلەر. ۋكراينا جوعارى راداسىنىڭ دەپۋتاتتارى 2006- جىلدىڭ 6-ماۋسىمىنا بەلگىلەنگەن ءوز وتىرىستارىن كەيىنگە شەگەرىپ، ءبىراز ابىگەرگە تۇسكەندەرى بار. ولار ءۇش بىردەي التى سانىنىڭ قاتار كەلۋىنەن سەسكەنىپ، «اش بالەدەن قاش بالە» دەمەكشى، جوعارى رادا ءماجىلىسىن وزگە مەرزىمگە اۋىستىرعان بولاتىن.
رەسەيلىكتەر دە ىرىمعا، نانىم-سەنىمگە كوبىرەك يلانىپ جاتادى. وسى ەلدى باسقارعان بوريس ەلسيننىڭ قاراماعىندا جۇلدىزدارعا قاراپ بال اشاتىن ساۋەگەي قىزمەت ەتكەنى ءمالىم.
قالاي دەسەك تە، ىرىمعا سەنۋدىڭ دە ءوز پايداسى بار. كەلن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگ ماماندارى ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، وسىنداي تۇجىرىم جاسادى. نانىم-سەنىمگە سۇيەنەتىن جاندار العا قويعان ماقساتتارىنا جەتۋ جولىندا وزدەرىنە سەنىمدىرەك كەلەدى ەكەن. الاڭعا تەك وڭ اياعىمەن اتتاپ شىعاتىن فۋتبولشى ميروسلاۆ كلوزە، جارىستىڭ سوڭعى كۇنى ءداستۇر بويىنشا تەك قىزىل كيىم كيەتىن گولف شەبەرى تايگەر ۆۋدس بولماسا، سپورتتىق كيىمىنىڭ ىشىنەن مىندەتتى تۇردە سولتۇستىك كارولينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فورماسىن كيىپ الاتىن باسكەتبول جۇلدىزى مايكل دجوردان، ت.ب ىرىمعا سەنۋدىڭ ارقاسىندا تابىسقا قول جەتكىزگەن دە بولار؟
شالقار ەستەن
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011
