توقال الۋ - ەشقانداي دا ءداستۇر ەمەس نەمەسە ەرتەدە قازاقتار نە ءۇشىن توقال العان؟
ءبىرى بۇل «ەرىككەننىڭ ەرمەگى» دەپ تۇسىنسە، ەندى ءبىرى راسىندا قاجەت سالت دەپ سانايدى. ەرتەدە قازاق حالقى توقال الۋدى قالاي تۇسىنگەن؟ توقالعا قانداي جاعداي جاسالعان؟ بۇل تۋرالى ەتنوگراف مامان بولات بوپاي ۇلى ايتىپ بەردى.
ەڭ الدىمەن ەتنوگراف بولات بوپاي ۇلى ەرتەدە قازاق حالقى توقالدى نە ءۇشىن العانىن ءتۇسىندىرىپ بەردى.
«باعزى زاماندا قازاق حالقىندا توقال الۋ دەگەن سالت تا، ءداستۇر دە بولماعان. ءبىراق، باي، باردام ادامدار ءبىرىنشى ايەل الىپ، ول ايەلى بالا كوتەرمەي، ۇزاق ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ۇرپاقسىز كەتپەۋ ءۇشىن بايبىشەسىنىڭ رازىلىعىن جانە ۇلكەن قاريالاردىڭ اق باتاسىن، رۇقساتىن الىپ، توقال الاتىن بولعان. توقال العاننان كەيىن ەكى ايەلگە تەڭ قاراعان. كەيدە سونداي جاعدايدان كەيىن بالا كوتەرە الماي جۇرگەن بايبىشەسى دە بالا كوتەرىپ، قۋانىش ۇستىنە قۋانىش قوسىلعان»، - دەيدى مامان.
ال بالا كوتەرمەگەن جاعدايدا توقالدان تۋعان بالانىڭ قوس اناسى رەتىندە ۇرپاقتى كوز قاراشىعىنداي قورعاپ ادەپپەن، ونەگەلى ۇرپاق ەتىپ وسىرگەن ەكەن.
«ەكى ايەل ءبىر ەرگە تالاسپاي، وزدەرىنىڭ بايبىشەلىك جانە توقالدىق ورنىن جاقسى ءبىلىپ، قۇرداس، سىرلاستاي بولىپ، ءبىرى وت جاقسا، ءبىرى قازان اسىپ، ءبىرى مال ساۋسا، ءبىرى بالا باعىپ جاراسىمدى ءومىر وتكىزگەن»، - دەپ ءتۇسىندىردى بولات بوپاي ۇلى.
ەتنوگراف توقالعا قانداي جاعداي جاسالعانىن ايتىپ بەردى. ونىڭ سوزىنشە، توقالعا تەك ەرى ەمەس، بايبىشە دە وڭ قاباق تانىتىپ قاراعان.
«قازاقتا «ەكى سيىر ساۋعاننىڭ ايرانى ۇيىندە، ەكى قاتىن العاننىڭ ويرانى ۇيىندە» دەگەن ماقال بار. توبەلەس پەن ۇرىس، جاڭجال قايدان شىعادى؟ ءبارى تەڭ قاراماۋدان، ءبىرىن جاقسى، ءبىرىن جامان كورۋدەن تۋادى. ال بايبىشە مەن توقالعا تەڭ قاراسا، بىرىنەن ءبىرىن كەم كورمەسە، بىردەي سۇيىسپەنشىلىكپەن قاراسا، توقالدان دا بايبىشەدەن دە اڭگىمە شىقپايدى. قازاقتا «بۇرىن كەلگەن قونىس الادى، كەيىن كەلگەن ءورىس الادى» دەگەن ءسوز بار. بۇرىن تۇسكەن بايبىشە كەيىن كەلگەن توقالعا وڭ قاباق تانىتىپ، ونى ءوزىنىڭ قۇرداسىنداي سىرلاسىپ وتسە، ول شاڭىراقتا بەرەكە مەن قۇت تۇرادى. ال كۇندەسىپ، وكپەلەسىپ، وسەكتەسىپ، الىسىپ، ارپالىسىپ وتسە، وندا كەڭ سارايعا دا سىيمايدى. ول ۇيدە بەرەكە دە قالمايدى»، - دەيدى مامان.
بولات بوپاي ۇلىنىڭ سوزىنشە، توقال كىشى بولعان سوڭ بايبىشەدەن تومەن تۇرۋى كەرەك. وزىنە ءتان ادەپ پەن وتباسى ءتارتىبىن ساقتاۋى ءتيىس. بايبىشە ەسىكتەن شىققاندا توقال تەسىكتەن شىعىپ، «ا»، دەسە، «ءما» دەپ تۇرسا، ول ۇيدە ەش ءمان-ماعىنا بولمايدى.
«بايبىشە - ءۇيدىڭ قورعانى، توقال ءۇيدىڭ قورمالىنا اينالۋى كەرەك. بۇل كوپتى كورگەن بايبىشە، كەيىن كەلگەن توقالعا وڭ قاباق تانىتتىپ، قوزىسىن ەرتكەن قويداي جاراسىم تاپسا، ول ءۇيدىڭ باقىت شامى مازداپ جانىپ، ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشادى. شاڭىراعى شايقالماي وتباسىندا ۇلاعاتتى ۇرپاق وسەدى. ال بايبىشە مەن توقال قىزىل شۇبار ايداھار، قارا شۇبار جولبارىستاي ايقاسىپ بەرەكە كەتىرسە، ول ۇيدە قۇت بولمايدى. كۇندە تورىنە جۇت تۇنەيدى. ۇرپاقتان مازا كەتەدى، ەردەن قاسيەت كەتەدى. ايەلدىڭ ءتىلىن تاپپاساڭ، الەمنىڭ ءتىلىن تاپپايسىڭ. ايەل ادەمى بولماي، الەم ادەمى بولمايدى. بايبىشە ادەمى بولماي توقال ادەمى بولمايدى. ەر ارىستانداي بولماي ايەلدى ۇستاي المايدى. ءبىر ەر ءۇشىن ەكى ايەلدى ۇستاۋ - ەكى الەمدى ۇستاۋمەن بىردەي. سوندىقتان ءالىڭ كەلمەگەن ىسكە الەك بولما. وزىڭە سەنسەڭ، سەنگەن ءىسىڭدى اتقارا الساڭ، ەكى ەمەس ءۇش ودان دا كوپ ايەل الساڭ دا ءبىر شاڭىراعىڭدى گۇلدەي ەتىپ ۇستاپ بەرەر ايەل زاتى تابىلادى»، - دەيدى مامان.
بولات بوپاي ۇلى توقال الۋ - ەشقانداي دا ءداستۇر ەمەس ەكەنىن باسىپ ايتتى.
«توقال الۋ - ءداستۇر ەمەس. ءبىز مىنانى ءبىلۋىمىز كەرەك. ءداستۇر - ول ءبىر حالىقتىڭ ۇزاق عاسىرلار بويى تاجىريبەدەن ءوتىپ، ورنىققان، كوپ ادامعا ورتاق اتقارىلاتىن ەرەكشە تاربيەلىك ماڭىزى بار ارەكەتتەر. ال توقال الۋ ول ءىشىنارالىق ۇيلەنۋدىڭ ءبىر سيرەك كەزدەسەتىن ءتۇرى. سوندىقتان توقال الۋ - ءداستۇر ەمەس»، - دەيدى ەتنوگراف.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە توقال الىپ، ال وعان قاتىستى شارتتاردى ورىنداپ جاتقاندار از.
«سەبەبى زامان جاڭا، ەل جاڭا. قازىرگى جاس كەلىنشەكتەر ۇستىنە توقال الۋدى ۇناتپايدى. توقال العان ءتۇنى اجىراسىپ كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە قوس ايەلدى ۇرشىقتاي ءۇيىرىپ باعىندىرىپ الىپ كەتكەنگە جىگىتتىڭ قاۋقارى جەتپەيدى. ال ماتەريالدىق جاعدايى جاقسى بولعان كۇننىڭ وزىندە ەكى ايەلدى باعىندىرىپ، بەرەكەمەن باسىن قوسىپ ءبىر جەردە ۇستاۋعا دارمەنسىز. بىلاي تارتسا، وگىز ولەدى، ارى تارتسا، اربا سىنادى. (...) توقال الۋ ءۇشىن، بايبىشەدەن رۇقسات، ۇلكەندەردەن باتا الۋ كەرەك. سوسىن بايبىشە رۇقسات بەرسە توقال كەلگەن سوڭ ونى دوسىنداي، سىرلاسىنداي شىن رازىلىقپەن قابىلداۋى ءتيىس. ال ەكى ايەل العان ەركەك ەكەۋىنە تەڭ قارۋى ءتيىس. ونداي قولىنان كەلمەسە، سەزىممەن ماقتان ءۇشىن توقال الام دەپ اۋرەگە ءتۇسۋدىڭ تۇككە دە قاجەتى جوق. ۇيلەنۋ وڭاي، ءۇي بولۋ قيىن ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون»، - دەپ تۇيىندەدى ەتنوگراف.
massaget.kz
