اتاتۇرىك تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالار
ول 1881 -جىلى دۇنيەگە كەلىپ، 1938 -جىلى 10-قاراشادا ساعات 09.05 مينۋت وتكەندە ومىردەن وزدى. سودان بەرى ءار جىلى ءدال وسى ۋاقىتتا تۇركيا بويىنشا ەسكە الۋ راسىمدەرى وتەدى. تۇركيا كوشەلەرىندەگى بارلىق كولىكتەر، جاياۋ جۇرگىنشىلەر توقتاپ، قۇرمەت كورسەتەدى.
84 جىل بۇرىن ومىردەن وزعان اتاتۇرىكتى ەسكە الۋ ماقساتىمەن يۋنۋس ەمرە اتىنداعى تۇرىك مادەنيەت ورتالىعى 10-قاراشادا «اتاتۇرىك جادىمىزدا» اتتى فوتوكورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىن تۇركيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ مەملەكەتتىك اسكەري- تاريحي مۋزەيىندە وتكىزەدى. 1 اي بويى اشىق بولاتىن كورمەگە تۇركيانىڭ باس قولباسشىلىعى مۇراجايىنان الىنعان 40 فوتو قويىلادى. شاراعا تۇركيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى، عالىمدار، تۇركيادان ارنايى قوناقتار، ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى، قر پارلامەنت دەپۋتاتتارى، زيالى قاۋىم وكىلدەرى جانە ستۋدەنتتەر قاتىسادى.
مۇستافا كەمال اتاتۇرىك
مۇستافا كەمال اتاتۇرىك 1881 -جىلى سالونيكيدە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ءالي ريزا ەفەندي وسمانلى مەملەكەتى كەدەن باسقارماسى قىزمەتكەرى ءارى اعاش ساۋداسىمەن اينالىسقان، اناسىنىڭ اتى - زۇبەيدە. اتاتۇرىكتىڭ بەس باۋىرىنىڭ تورتەۋى جاس كەزىندە قايتىس بولادى، تەك قارىنداسى ماقبۋلە 1956 -جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇردى. مۇستافا التى جاسقا تولعاندا حافيز مەحمەت ەفەنديدىڭ ماحاللا مەكتەبىنە وقۋعا بارادى. 1893 -جىلى كىشى اسكەري گيمنازياعا وقۋعا تۇسەدى. بۇل مەكتەپتە ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى مۇستافا بەي ونىڭ اتىنا «كەمال» دەگەن اتتى دا قوسىپ بەرەدى. 1896-1899 -جىلدارى ماناستىر اسكەري وقۋدى ءبىتىرىپ، كەيىن ىستامبۋلداعى اسكەري اكادەمياعا تۇسەدى. ونى 1902 -جىلى لەيتەنانت شەنىمەن ءبىتىرىپ، كەيىننەن اسكەري جوعارعى بىرنەشە وقۋدىڭ تۇلەگى اتاندى. 1905-1907 -جىلدارى داماسكىدە 5- ارميانىڭ قولباسشىلىعىندا قىزمەت ەتتى. 1911 -جىلى ىستامبۇلداعى باس شتاب قولباسشىلىعىندا جۇمىس ىستەي باستادى.
اتاتۇرىك I دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە وسمانلى ارمياسىنىڭ قاتارىندا قىزمەت ەتكەن. ول چاناككالە شايقاسى كەزىندە پولكوۆنيك، پالەستيناداعى ۇرىستا 7- ارميا ساپىندا گەنەرال بولىپ تاعايىندالدى. وسمانلى مەملەكەتى ىدىراعان تۇستا تۇرىك ۇلت- ازاتتىق قوزعالىسىنا باسشىلىق ەتىپ، الدىمەن انكارا ۇكىمەتىن قۇردى. ەرەكشە اسكەري مانيەۆرالارىمەن شەتەل ينتەرۆەنتتەرىنىڭ اسكەري شابۋىلىنا تويتارىس بەردى. ءاردايىم تۇرىك حالقىن جىگەرلەندىرىپ جەڭىسكە باستادى، جاڭا ۇلگىدە مەملەكەت قالىپتاستىردى.
10-قاراشانىڭ ماڭىزى
اتاتۇرىك 1938 -جىلى 10-قاراشادا ساعات 09:05-تە دۇنيەدەن وتكەن. وسى كۇن تۇركيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتى ەسكە الۋ ءۇشىن ۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى رەتىندە بەلگىلەنگەن. ەسكە الۋ اپتاسى ەل كولەمىندە كەڭىنەن اتالىپ وتىلەدى. ونىڭ ۇستانىمدارى مەن جۇزەگە اسىرعان رەفورمالارى حالىققا ءتۇسىندىرىلىپ، سويلەگەن سوزدەرى راديو، تەلەديداردا ءوز داۋىسىمەن تىڭداتىلادى، اتاتۇرىك تۋرالى فيلمدەر كورسەتىلەدى. جىل سايىن 10-قاراشا كۇنى ساعات 09:05-تە سيرەنا داۋسىمەن بۇكىل تۇركيادا اتاتۇرىكتى ەسكە الۋ ءۇشىن 2 مينۋتتىق ۇنسىزدىك جاريالانادى. تۇركيا پارلامەنتى عيماراتىنىڭ الدىنداعى تۋلاردان باسقا تۇركياداعى رەسمي ۇيىمدارى مەن شەت مەملەكەتتەردەگى وكىلدىكتەرى تۋلارىن ازا تۇتۋ بەلگىسى رەتىندە جارتىلاي تومەن تۇسىرەدى.
تۇركيانىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى مەن ۇيىمدارىندا اتاتۇرىكتى رەسمي ەسكە الۋ راسىمدەرى وتەدى. بۇلاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى اتاتۇرىك ماۆزولەيىنىڭ باسىنداعى سالتاناتتى ءراسىم بولىپ ەسەپتەلەدى. اتالعان سالتاناتتى شارا پرەزيدەنت پەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ اسلانلى يولۋ شەرۋىمەن باستالادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى شارا اتاتۇرىك دۇنيەدەن وزعان ىستامبۇلداعى دولماباحچە سارايىنىڭ 71- بولمەسىندە وتەدى. ساۋلەتشىلەر ەمين ونات پەن ورحان اردا جوبالاعان اتاتۇرىك ماۆزولەيىنىڭ قۇرىلىسى 1944 -جىلى باستالىپ، 1953 -جىلى اياقتالعان.
اتاتۇرىك تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالار
اتاتۇرىك 1923 -جىلى 29-قازاندا تۇركيا مەملەكەتىنىڭ قۇردى. جاڭا مەملەكەتتى زاماناۋي جانە زايىرلى ۇلتتىق مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسۋ ماقساتىمەن كوپتەگەن ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە مادەني رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. ازامات سوعىسىنىڭ العاشقى جىلدارىندا (23-ءساۋىر 1920 ج. ) قۇرىلعان تۇركيا پارلامەنتى حالىقتىڭ شىنايى قالاۋىمەن سايلانعان ورگانعا اينالدى. 1922 -جىلى دەپۋتاتتار اتاتۇرىكتى قولداپ، سۇلتاندىق جويىلۋى تۋرالى زاڭدى ءبىراۋىزدان قابىلدادى. سۇلتاندىق تارقاعان سوڭ سۇلتان اتاعىنان ايرىلعان مەحمەت VI ۆاحدەتتين 17-قاراشادا اعىلشىن قولباسشىلىعىنا ءوتىنىش بەرىپ، اسكەري كەمەمەن ىستامبۇلدان كەتتى. اتاتۇرىك جۇزەگە اسىرعان رەفورمالاردىڭ كەيبىرەۋىنە توقتالساق:
1923 -جىلى 29-قاراشا دا تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانى تۋرالى جاريالادى.
1926 ج. 17-اقپاندا ازاماتتىق كودەكستى قابىلدادى.
1930-1934 -جىلدار ارالىعىندا ازاماتتىق كودەكس اياسىندا ايەلدەرگە سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇقىقتارىنىڭ بەرىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭعا قول قويدى.
1928-1937 -جىلدارى ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ زايىرلىلىلىعىن اتا زاڭ اياسىندا مىعىمدادى.
1925 -جىل 30-قاراشادا تاريقاتتاردىڭ جويىلۋى، عيبادات ورىندارى جانە دارگاھتاردىڭ جابىلۋى تۋرالى زاڭدى بەكىتتى.
1925 -جىل 25-قاراشادا تۇركيانى زاماناۋي مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسۋ ماقساتىمەن ەرلەردىڭ باس كيىمى مەن كيىم ۇلگىلەرىن باتىس ەلدەرىنىڭ نورمالارىنا سايكەستەندىرۋگە ارنالعان «باس كيىم» جانە «كيىم» رەفورماسىن جۇزەگە اسىراتىن زاڭ قابىلداندى.
ساعات جانە كۇنتىزبەنى الەمدىك تاجىريبەگە نەگىزدەي وتىرىپ اۋىستىردى. حيدجري كۇنتىزبە، اپتالىق دەمالىس كۇندەردىڭ جۇما بولۋى، ەسكى سانداردىڭ قولدانىلۋى تۇرىك قوعامى مەن الەم قاۋىمداستىعى اراسىنداعى قارىم- قاتىناستا قيىندىق تۋىنداتاتىن. سونداي- اق، بۇرىنعى «ديرحام»، «قۇلاش»، «قارىش»، «ەنداز» ت. ب. سياقتى كەيبىر ولشەمدەردىڭ ورنىنا 1931 -جىلى 23-ناۋرىزدا قابىلدانعان زاڭمەن گرامم، كيلوگرامم، توننا، مەتر، كيلومەتر سياقتى ولشەمدەر قولدانىسقا ەنگىزىلدى. وسىلايشا، ەل ىشىندە دە جاڭا ولشەمدەر مەن سالماقتاردىڭ ستاندارتى بەكىتىلدى.
اتى-ءجونى تۋرالى زاڭعا قول قويدى. 1934 -جىلى 21-ماۋسىمدا قابىلدانعان زاڭمەن كۇندەلىكتى ومىردە تەگىنىڭ بولماۋىنان تۋىنداعان قيىندىقتار مەن تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءاربىر تۇرىك ازاماتى وزىنە فاميليا الۋعا مىندەتتەلدى. وسى ايادا بەكىتىلگەن تەگى تۋرالى زاڭنان بەس اي وتكەن سوڭ تۇركيا پارلامەنتى پرەزيدەنت مۇستافا كەمالعا «اتاتۇرىك» تەگىن بەردى. 1934 -جىلى 17-جەلتوقساندا قابىلدانعان زاڭمەن بۇل فاميليانى باسقا ادامداردىڭ پايدالانۋىنا تىيىم سالىندى. سول جىلى قابىلدانعان باسقا زاڭمەن ارتىقشىلىقتاردى بىلدىرەتىن ەسكى اتاۋلارعا تىيىم سالىنىپ، زاڭ الدىنداعى تەڭدىك پرينسيپىن جۇزەگە اسىرۋدا ماڭىزدى قادام جاسالدى. لاقاپتار مەن قوسالقى اتاق- شەندەر جويىلدى. بۇرىن قولدانىستا بولعان «اعا»، «قاجى»، «موللا»، «حافىز»، «حانىم»، «حازرەتتەرى» ت. ب سياقتى اتاقتار مەن لاقاپتاردىڭ ورنىنا ازاماتتاردىڭ زاڭ الدىنداعى ستاتۋسى تەك قانا اتى- جوندەرىمەن بەلگىلەندى.
ءبىلىم جانە تاربيە ىستەرى جونىندە رەفورمانى جۇزەگە اسىردى. وسمانلى كەزىندە اشىلعان مەدرەسەلەر مەن باستاۋىش، ورتا جانە ورتا مەكتەپتەردىڭ رەسپۋبليكانىڭ العاشقى جىلدارى قوعامعا قاجەت كادرلاردى دايارلاۋدا، اسىرەسە، سان جاعىنان جەتكىلىكسىز ەكەنىن انىقتالدى. وسى سەبەپتى اتاتۇرىكتىڭ باسشىلىعىمەن تۇركيا پارلامەنتى زاڭ قابىلداپ، ماحاللالارداعى مەكتەپتەر مەن مەدرەسەلەردىڭ ورنىنا انادولىنىڭ ءارتۇرلى قالالارىندا كاسىپتىك مەكتەپتەر، تەحنيكۋمدار، مۇعالىمدەر دايارلايتىن مەكتەپتەر، ورتا مەكتەپتەر مەن ليتسەيلەر اشتى.
تۇركيا لاتىن الفاۆيتىن قابىلدادى. ارىپتەرى بولەك جازىلاتىن الفاۆيتتىڭ تۇرىك ءتىلىنىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىكتەرىنە كوبىرەك سايكەس كەلەتىنى، ءبىلىم بەرۋدى الدەقايدا جەڭىلدەتەتىنى ەسكەرىلە وتىرىپ، لاتىن ارىپتەرىنە نەگىزدەلگەن جاڭا تۇرىك الفاۆيتىنە كوشتى. جاڭا الفاۆيت باتىس وركەنيەتىمەن ۇندەسۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى.
اتاتۇرىك ءتىل رەفورماسىن جۇزەگە اسىردى. تۇرىك ءتىلىن قىسقا مەرزىمدە جاڭا تۇرىك الفاۆيتىمەن الەمدەگى ەڭ باي، عىلىم مەن ءبىلىم تىلدەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋدى ماقسات ەتكەن اتاتۇرىك 1932 -جىلى 12-شىلدەدە تۇرىك ءتىلىن زەرتتەۋ قوعامىن قۇردى، كەيىنىرەك ول تۇرىك ءتىلى ينستيتۋتى بولىپ وزگەرتىلدى.
الماگۇل يسينا،
استاناداعى يۋنۋس ەمرە تۇرىك مادەنيەت ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى
