ەرتەدە قىز بەن جىگىت قالاي تانىسىپ باس قوسقان؟
الايدا قىز بەن جىگىت ءبىر-ءبىرىن تانىماي، وتاۋ قۇرعان با؟
بۇل سۇراققا Massaget.kz ءتىلشىسى جاۋاپ ىزدەپ كوردى.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، جىگىتتىڭ اكەسى قالىڭمالدى تۇگەل نە جارتىلاي تولەگەن سوڭ، ۇلىن قالىڭدىعىمەن كەزدەستىرۋدى ويلاستىرىپ، بۇل نيەتىن قۇداسىنا بىلدىرگەن. كەيىن ۇلىنىڭ جانىنا 5-6 ونەرلى جولداسىن ەرتىپ، «ىلۋگە» بولەك سىيلىق، «ەسىك اشارعا» بىرنەشە مال، جىرتىس پەن ءتۇرلى كادەگە ارنالعان ماتا مەن ورامال، ساقينا مەن سىرعا، جامبى مەن كۇمىس تەڭگەلەر، باسقا دا ۇساق-تۇيەك سىي-سياپاتتى جەكە قورجىنعا ارتىپ، ولاردى قايىن جۇرتىنا جىبەرەدى.
كۇيەۋجىگىتتى قاراۋ سالتى، 1882-جىلى
كۇيەۋ بالانىڭ العاش رەت قالىڭدىعىمەن كەزدەسۋگە بارۋىن «ۇرىن بارۋ» دەپ اتاعان. ونىڭ ماقساتى - ەكى جاستى وڭاشا كەزدەستىرۋ، ەركىن سىرلاسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋ. ولاردىڭ كەلە جاتقانىن ەستي سالا، ايەلدەر كۇيەۋ بالاعا ارنايى ءۇي تىگەدى. كۇيەۋ بالا الدىنان قارسى شىققان قىزدىڭ جاس جەڭگەلەرىنە 20-30 ارشىن ماتا - «ەنتىكپەسىن»، ال ءۇي تىككەن ايەلدەرگە «شاتىر بايعازىسىن»، بالدىزىنا «بالدىز كورىمدىگىن» سىيلايدى.
اۋىل ۇلكەندەرىنە كورىنبەي، قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ورتاسىندا وتىرعان كۇيەۋ بالاعا قايىن اتاسىنىڭ داستارقانىنان ءتوس سالىنعان ءداستۇرلى تاباق تارتىلىپ، ول ءيىلىپ تاعزىم ەتىپ، تۋراپ تاراتادى دا، «ءتوس سالار» كادەسىن بەرەدى.
بۇل كەشتە اۋىل جاستارى كۇيەۋدىڭ كەلۋ قۇرمەتىنە «قىنامەندە» ويىن-ساۋىعىن ۇيىمداستىرادى. ءتۇن ورتاسىنا دەيىن ءان ايتىلىپ، ءتۇرلى ويىن وينالادى. ەرتەسىندە كۇن ۇزاققا ءان شىرقالىپ، كۇي تارتىلىپ، كۇرەس، التىن قاباق، ات جارىس وتكىزىلىپ، «قىز قاشار» تويلانادى.
«بىلايشا قىز قاشار داستۇرىن وتكىزەتىن ءۇيدى «بولىس ءۇي» دەيتىن كورىنەدى»، - دەيدى حالەل ارعىنبايەۆ ەڭبەگىندە.
كۇيەۋ بالا «قىز قاشارعا» ءبىر جورعا نە قىمبات جاعالى كيىم بايلايدى. كەشكى توي كەزىندە بويجەتكەننىڭ ءبىر جەڭگەسى كۇيەۋدى جاسىرىن قايىن اتاسىنىڭ ۇيىنە شاقىرىپ كەلەدى دە، وسى قىزمەتى ءۇشىن «كۇيەۋ قاشىرارىن» الادى. ال بۇل ۋاقىتتا جىگىت قالىڭدىعىن كورمەيدى. اتاسىنىڭ جەلىسىنىڭ جانىنان وتە بەرە «جەلى تارتار»، ۇيگە جاقىنداي بەرگەندە وتىرا قالىپ، ءيت بولىپ ىرىلداعان جەڭگەسىنە «ءيت ىرىلداتار»، ءۇيدى اينالا بەرە كۇيەۋ الدىنا باقان تاستاعان جەڭگەسىنە «باقان سالار» بەرەدى.
ىزەتتىلىككە ريزا بولعان قىز شەشەسى اللادان اماندىق سۇراپ، كۇيەۋ بالاعا العىس-تىلەكتەرىن ءبىلدىرىپ، ءبىر كەسە اق ۇسىنادى. وسى ساتتە قالىڭدىقتىڭ توسەگىنىڭ الدىنا وتىرىك ولگەن بولىپ جاتىپ العان ءبىر كەمپىردى «كەمپىر ءولدى» كادەسىن بەرىپ، ءتىرىلتىپ الادى.
قىزدىڭ جەڭگەلەرى ارنايى جىگىت پەن قىزدى ءبىر-بىرىنە العاش رەت تابىستىرۋ ءۇشىن «شىمىلدىق اشار»، «كورىمدىك»، «قىز كادە»، «شاش سيپاتار»، «مويىن تاستار»، «ارقا جاتار» دەگەن سالت-داستۇرلەردى جاساپ، كادە الادى. سول كوپ ءداستۇردىڭ العاشقىسى - «قول ۇستاتار». مۇندا جەڭگە ءبىر-بىرىنە نە دەرىن بىلمەي وتىرعان ەكەۋىنىڭ قولىن ۇستاتادى دا ءوزى شىعىپ كەتەدى. بۇل - ەكى جاستى جاقىنداتۋدىڭ حالىقتىق ءبىر امالى.
ال بۇل سۋرەتتە جىگىت قالىڭدىعىنىڭ شاشىن العاش سيپاپ، وعان دا ارنايى كادە بەرەدى. قىز بۇرىمىن ۇستاۋ - قازاق حالقىندا ەرەكشە سيپاتقا يە.
«ۇرىن كەلۋ» اياقتالعان سوڭ قىز ءۇيى كۇيەۋ بالانى جول-جورالعىسىمەن اتتاندىرادى. قايىن اتاسى كۇيەۋ بالاسىنا جۇيرىك، جولداستارىنا ءبىر-ءبىر ات مىنگىزەدى. جىگىتتىڭ بوس قالعان قورجىنىن ءتۇرلى كادەگە تولتىرادى، ال قىز «جەڭگەلەرىم مەن قايىن سىڭلىلەرىمە» دەپ قالىڭدىعى ساقينا، بىلەزىك، جۇزىك، سىرعالار تۇيىلگەن ورامال بەرەدى.
ۇرىن توي وتكەننەن كەيىن كۇيەۋ جىگىتتىڭ قالىڭدىعىمەن كەزدەسىپ تۇرۋىنا ەشكىم كەدەرگى كەلتىرمەيدى. كەيىن جىگىتتىڭ اكەسى قالىڭمال بەرۋدىڭ قامىنا، ال قىز جاعى قالىڭدىقتىڭ جاساۋىن دايىندايدى.
كەيبىر زەرتتەۋشىنىڭ ايتۋىنشا، قالىڭمال تولەۋ قىزدى ساتىپ الۋ ءۇشىن بەرىلەتىن قۇن ەمەس، كەرىسىنشە، قالىڭدىقتىڭ جاساۋىنا، ساۋكەلەسىنە، توي مالىنا، كادەلى الىس-بەرىستەرىنە جۇمسالاتىن قاراجات كولەمىنە ساي تولەنەتىن تولەم.
دەمەك، جىگىت پەن قىز ءبىر-ءبىرىن كورمەي وتاۋ قۇرعان دەگەن پىكىر شىندىققا جاناسپايدى.
