جەرىكتىك نەدەن پايدا بولادى؟
ەتنوگراف بولات بوپاي ۇلى Massaget.kz تىلشىسىنە ايەلدىڭ جەرىك بولۋىنا قاتىستى دەرەكتەر ايتىپ بەردى.
جەرىك دەگەنىمىز نە؟
ماماننىڭ ايتۋىنشا، ايەل جۇكتى بولعاننان كەيىن ونىڭ قۇرساعىنداعى بالا انا اعزاسىنداعى دارۋمەندەرمەن قورەكتەنە باستايدى. ءبىراق كەي انانىڭ اعزاسىنداعى دارۋمەندەر ىشتەگى بالانىڭ ءوسىپ جەتىلۋىنە، ازىقتانۋىنا جەتىسپەيدى ەكەن.
«جاڭا عانا ادام سۋرەتىنە اينالىپ كەلە جاتقان بوبەك انا دەنەسىنەن تابا الماعان ازىعىن ەندىگى جەردە سىرتتان ىزدەيدى. وسى كەزدە ىشتەگى بالانىڭ قاجەت ەتكەن دارۋمەندەرىن اناسى ءوز اعزاسىمەن قامداپ بەرە المايدى. بالا كوكسىگىنە قاراي قاجەتتى ءبىر اسقا جەرىك بولادى. كوكسىكتى اس ىزدەيدى، جەگىسى كەلەدى. توق ەتەرىن ايتقاندا، جەرىك اسى - ايەلدىڭ ورگانيزمىندە جوق نە وتە از دارۋمەندەر. مۇنى قازاق «انانىڭ جەرىگى»، «ىشتەگى بالانىڭ كوكسىگى» دەپ اتايدى»، - دەيدى ەتنوگراف.
جەرىكتىكتىڭ قانداي تۇرلەرى بولادى؟
جۇكتى ايەلدىڭ جەرىكتىگى كەز كەلگەن تاعامعا نە سۋسىنعا بولۋى مۇمكىن. ءبىرى بەلگىلى ءبىر مالدىڭ ەتىنە، ءبىرى جەمىس-جيدەككە، ءتاتتى شىرىنعا، تاعى ءبىرى اششى نەمەسە قىشقىل تاعامدارعا جەرىك بولادى. قىستا قاربىزعا جەرىك بولۋى دا مۇمكىن. ءتىپتى، توپىراققا دا قۇمارتاتىندار بولادى.
«جەرىك اسىن قاشان ءبىر تاۋىپ جەسە، سوندا جەرىگى قانادى. كوكسىگى باسىلادى. جەرىك اسقا اۋعان اڭسارى توقتايدى. كوڭىلى جاي تابادى، بويى كەڭيدى. ويى سەرگيدى. جايباراقاتتانىپ قالادى»، - دەيدى مامان.
ونىڭ سوزىنشە، كەي انانىڭ جەرىگى ءبىر جولعى اسپەن باسىلادى. ال كەي انانىڭ جەرىگى ەكى-ءۇش كۇنگە سوزىلادى. كەي انانىڭ جەرىگى ءبىر اپتا نە ءبىر ايعا جالعاسادى. كەيدە ارتى-ارتىنان ءتۇرلى اسقا جەرىك بولادى. بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جەپ بارىپ، جەرىگى باسىلادى. مۇنى قازاق «جۇپتى جەرىك» نەمەسە «قايتالاما جەرىك»، بولماسا «سوزىلمالى جەرىك» نە «جارىسپالى جەرىك» دەپ تە اتايدى ەكەن.
سيىر ەتىنە جەرىك بولسا
قازاق جۇكتى ايەل نە نارسەگە جەرىك بولسا، كەيىن بالاسىنىڭ مىنەزى جەرىك اسىنا تارتادى دەپ سەنگەن. ەگەر اناسى ايۋ ەتىنە جەرىك بولسا، تۋعان بالاسى ايۋ سەكىلدى بولادى. ءارقانداي جۇمىسقا قاراجون، كۇشتى كەلەدى. الپامساداي ۇلكەن، ءداۋ ازامات بولىپ ەر جەتەدى. مىنەزى اڭقاۋ كەلەدى. جۇمىس ىستەگەندە قورباڭداپ، يكەمسىز بولادى. ارەكەتى باياۋ، اياق الىسى اۋىر، بالپاڭداپ، جايباسارلانىپ جۇرەدى. ايتقان ءسوزدى جەلكەسىمەن تىڭدايدى، قۇلاعى اۋىر، مىنەزى سابىرلى كورىنەدى دەپ سەنىپتى.
ءال بورى ەتىنە جەرىك بولسا، بالاسى كوكجال بورىدەي قايسار، جاۋجۇرەك باتىر بولادى. ەل قورعايتىن ەر، كورەگەن كوزدى الىپ ازامات بولادى دەپ ىرىم ەتەدى.
ايەل جۇكتى كەزىندە سيىر ەتىنە جەرىك بولسا، بالاسى سيىرداي كۇشتى بولادى. زور دەنەلى كەلەدى، ادۋىن ازامات بولىپ ەر جەتەدى دەپ نانادى.
«سيىر ەتىنىڭ جەرىگىنەن تۋعان بالا ءوڭى سۋىق، مىنەزى قىرسىق، ءبىراق ءىشى جىلى، سەزىمى ىستىق بولادى. ەگەر مۇنداي ادامعا الدەبىرەۋ كوڭىلىنە قاراماي قارسى كەلسە، ول قارسى جاعىن مۇلدە مۇسىركەمەيدى. بۇقاداي بۇرقىراپ، سيىرداي شايقاپ، ءمۇيىزدى سوزبەن اياماي ىرەپ-ىرەپ تاستايدى»، - دەيدى بولات بوپاي ۇلى.
ال ايەل قوي-ەشكى ەتىنە جەرىك بولسا، بالاسى قويداي قوڭىر مىنەزدى، قوزىداي موماقان، جۋاس بولادى دەپ سەنەدى.
«جىبەك ءسوزدى، قوي كوزدى، جۇقا ءجۇزدى، مارجان ءتىستى، شەبەر ءىستى، ءمولدىر سەزىمدى، يماننان ۇيات، اقىلىنان قۋات توگىلىپ تۇراتىن، جۇرەگى نۇرلى ادام بولادى دەپ ىرىم ەتەدى. ويتكەنى، «قوي مەككەدەن جارالعان»، - دەيدى مامان.
ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي ادام جان بالاسىنا قاس قىلمايدى. بارىنە قارايلاسىپ، قامقورشى بولىپ جۇرەدى. جۇرەگى جىلى، سەزىمى ىستىق كەلەدى. سويلەسە، بۇلبۇلداي سايراپ كەتەدى.
قازاق نەگە تۇيە ەتىن جەگىزبەگەن؟
ءبىراق قازاق جۇكتى ايەلگە تۇيە ەتىن جەگىزبەگەن. ەتنوگراف باعدات مۇپتە قىزىنىڭ ايتۋىنشا، تۇيە ءوزىنىڭ ءتولىن ون ەكى اي كوتەرەتىندىكتەن، ونىڭ ەتىن جەگەن كەلىنشەكتەر جۇكتىلىكتى ءدال سولاي وتكەرگەن.
«جالپى تۇيە ءوزىنىڭ ءتولىن ون ەكى اي كوتەرىپ جۇرەتىنىن بارلىعى بىلەتىن شىعار. وسىدان دا جۇكتىلىك كەزىندە تۇيەنىڭ ەتىن جەۋگە بولمايدى دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. بوسانار مەرزىمى ءوتىپ بارا جاتقان كەلىنشەكتەن «تۇيەنىڭ ەتىن جەپ العانسىڭ با؟» دەپ سۇراعان. بۇل ىرىمنىڭ قازاقتاردا بارى راس. شىنىندا دا تۇيە ەتىن جەگەن كەلىنشەكتىڭ جۇكتىلىك مەرزىمى ۇزارادى»، - دەيدى ەتنوگراف.
سوندىقتان، باعدات مۇپتە قىزىنىڭ ايتۋىنشا، قازاق ءتىپتى جاڭا تۇسكەن كەلىنگە دە، جۇكتى ايەلگە دە تۇيە ەتىن جەگىزبەگەن.
«مەنىڭشە، ونىڭ دەنساۋلىققا اسا زيانى جوق، ارينە. ءبىراق جۇكتىلىكتىڭ مەرزىمىن سوزدىرماۋ ماقساتىندا تۇيە ەتىن مۇلدە قولدانباعان. تۇيە جۇنىنەن جاسالعان كورپە-توسەكتەردى قىزدىڭ ارتىنان جاساۋ رەتىندە دە اپارماعان»، - دەيدى ەتنوگراف.
