ۇلىقبەك ەسداۋلەت: «قارا جورعانى» ەستىپ وسكەنمىن

1985- جىلى م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جوعارى ادەبي كۋرستارىن (ماسكەۋ) بىتىرگەن. قازاقستان جۋرناليستەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى. ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ تىرناق الدى تۋىندىلارى رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە 14 جاسىنان جاريالانا باستاعان. تۇڭعىش كىتابى 20 جاسىندا شىعىپتى.

ولەڭدەرى ورىس، اعىلشىن، قىتاي، ءۇندى، بولگار، تۇرىك، بالتىق بويى، ت م د ەلدەرى تىلدەرىنە اۋدارىلعان. ماتىندەرىنە كوپتەگەن اندەر جازىلىپ، ورىندالۋدا. «زامان-اي» ولەڭىنە جازىلعان تولەگەن مۇحامەدجانوۆتىڭ ءانى حالىقارالىق انتيراديولىق قوزعالىس گيمنىنە اينالسا، «قارا پيما» پوەماسىنىڭ جەلىسى بويىنشا كليپ جانە قىسقامەتراجدى كوركەم فيلم تۇسىرىلگەن. بۇل - قالامگەردىڭ ازاماتتىق بولمىسى، تۇلعالىق قولتاڭباسى، شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرى. ال ول كىسىنىڭ بوياماسىز ومىردەگى «سەگىز قىرى مەن بىر سىرى» بىزگە بەيمالىم. ءبىر داستارقان باسىندا ءدام تاتقانىمىز بولماسا، بىرگە جۇمىس ىستەۋدىڭ ازىرگە ءساتى تۇسكەن جوق. سوندىقتان جەكە باسىن جەتە تاني بەرمەيمىز. ءبىراق تەلەفونمەن تىلدەسكەن ۋاقىتتا، كەزدەسكەن جەردە جاتسىنىپ، جاتىرقامايدى. ءاردايىم ادەمى ءازىلىن ايتىپ، اعالىعىن، دانالىعىن، دارالىعىن ءبىلدىرىپ تۇرادى. ارىپتەستىڭ اڭگىمەسى - ءبىز بىلمەيتىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ جان دۇنيەسى مەن ىشكى الەمىن ازداپ بولسا دا اشىپ بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز!

- ەكى جاسىمنان ەس ءبىلدىم. كورشى قاپيپا اپانىڭ بالاسى، اسكەردەن كوكجوتەل ءتيىپ، اۋىرىپ كەلگەن جاپ-جاس جىگىت سۇر شينەلىن قاۋسىرىنىپ، ءۇي ىرگەسىندە كوكتەمدە كۇنشۋاقتاعاندا قاسىنا بارىپ وتىراتىن ەدىم. ءارنارسەنى سۇراپ، مەنى قىزىق كورىپ سويلەتەتىن. كوپ ۇزاماي سول كورشىمىز قايتىس بولعانى، قالاي جەرلەگەنى ەسىمدە. بەرتىندە اۋىل بەيىتىنەن قابىرىنە ورناتىلعان بەلگىسىن وقىسام، سول جىلى مەن ەكى جاستا ەكەنمىن.

ءسابي كەزدە ەركە، تەنتەك ءارى اڭقاۋلاۋ بولدىم. كوشەدەن كولدەنەڭ بالا ءوتىپ بارا جاتسا، جىلاتىپ جىبەرەدى ەكەنمىن. كەيدە تەنتەكتىگىم شامادان اسىپ كەتسە، كورشىمىز نۇرمۇحامبەت اقساقال: «ۇيدە ساقتاپ وتىرعان ءبىر قاپ ماسام بار، قويماساڭ سونى اكەلىپ شاقتىرامىن» دەسە، سوعان سەنىپ، تىنىشتالا قالاتىن ەدىم. تاعى ءبىر كورشىمىز، اتاقتى جىراۋ ەرجان احمەتوۆ اتامىز ءبىر كۇنى ءبىزدى سۇندەتتەمەك بولعاندا قۇلاقتانىپ قالعان ءبىز قۇرالپى بالالار اۋىل سىرتىنا توپىرلاي قاشىپ كەتىپ، قارنىمىز اشقانىنا قاراماي، ۇيگە جولاماي جۇردىك. سوندا سۇندەتتەن قورىققان جاسى قاتار ءبىر توپ قىزدار دا بىزبەن بىرگە قاشىپ، كۇنى بويى ماياعا تىعىلىپ ءجۇرىپ ەدى.

ەكى اتا، ءبىر اجەنىڭ تاربيەسىندە ءوستىم. تەنتەكتىگىم كىتاپ وقي كەلە تۇزەلىپ كەتتى. ۇلكەن قاراتال دەگەن ءبىزدىڭ اۋىل زايسان اۋدانىنىڭ ەڭ شەتىندە، شىعىستاعى شەكارادا ورنالاسقان. قازاقستاننىڭ ەڭ قيىرى، ال قىتاي جاقتان كىرگەندە ەلىمىزدىڭ العاشقى قاقپاسىنداي. ءبىر قىزىعى، وسى اۋىلدا باقسى مەن بالگەر، اقىن مەن پالۋان كوپ-تىن. ۇلى جامبىل «ەكەيدە ەلۋ باقسى، سەكسەن اقىن، ۇقسايدى جىن قاققانعا كەشكە جاقىن» دەيتىندەي ەرەكشە اۋىل بولاتىن.

اتام تۇرعانباي قالاقتاي قارا دومبىراسىمەن ءبىر عانا كۇي تارتاتىن، ونىڭ اتى «قارا جورعا» ەدى. قازىرگى موداعا اينالعان كادىمگى «قارا جورعانىڭ» ءوزى! سول كۇيدى تارتقاندا ەكى يىعى بۇلكىلدەپ كەتەتىن، ءىنىسى راي اتام: «انە، تۇقا اتاڭنىڭ جىنى قوزىپ وتىر» دەپ ءبىزدى كۇلدىرەتىن. اكەم ورازباي ەسداۋلەتوۆ سوعىسقا قاتىسقان وفيسەر، حيميا، بيولوگيا پاندەرىنەن ساباق بەرەتىن. شەشەم روزا سالىقبايەۆا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن وقىتقان. اتاقتى قالامگەرلەر مارات قابانبايەۆ، اسقار ەگەۋبايەۆپەن وسى اۋىلدا، ءبىر مەكتەپتە وقىپ ەدىك.

بىزگە فيزيكا پانىنەن اسقاردىڭ اكەسى قۇرماش اعاي ساباق بەرگەن. «ينەرسيا» دەگەن تاقىرىپ ەسىمدە ماڭگى قالىپ قويدى. ول كىسىنىڭ: «سوعىس كەزىندە، ماشينانىڭ قورابىندا كەلە جاتقاندا، كەنەتتەن الدىمىزدان ءبىر بومبا جارىلدى. ماشينا كىلت توقتاعاندا قوراپتاعى مەن ۇشىپ بارىپ، كاپوتتىڭ الدىنا ءتۇستىم. مىنە، مەنى قۇلاتقان كۇش - ينەرسيا دەپ اتالادى» دەگەنى قالاي ەستەن كەتسىن؟!

بەۋ، بالالىق

- ءشوپ شاۋىپ، قوي جايىپ جۇرگەندە تورعاي، بودەنە، قاسقالداق سياقتى ءتۇرلى قۇستاردى ۇستاپ اكەلىپ، ۇيدە، قورادا توردا اسىرادىم. كەيبىرىن كەيدە مىسىق جەپ قوياتىن. بىردە سەيىتقالي دەگەن نەمەرە اعامىز ماشيناسىمەن كىسى باسىپ كەتىپ سوتتالعاندا، شەشەم ماعان: «ءتىرى جاندىكتى تورعا قاماپ ۇستاپ، جامان ىرىم باستادىڭ، اعاڭ سودان سوتتالدى» دەگەن سوڭ ءبىر كۇندە بۇكىل قۇستارىمدى بوساتىپ قويا بەرگەنىم ەسىمدە.

ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ كۇرەسپەن اينالىستىم. وزىمنەن ءۇش-تورت جاس ۇلكەن ءداۋ شايمۇراتپەن كۇندە كۇرەسىپ، كۇندە جىعىلىپ ءجۇرىپ، تۇبىندە جىعاتىن بولدىم. سونى بايقاپ قالعان اعام باقىتبەك ءتورتىنشى سىنىپتا جۇرگەنىمدە الماتىدان ماتۋششاك دەگەن ترەنەردىڭ «ەركىن كۇرەس» اتتى ورىسشا وقۋلىعىن اكەلىپ بەردى. (ول ابىلسەيىت ايحانوۆتىڭ ۇستازى ەكەنىن كەيىن ءبىلدىم). ورىسشا تۇسىنبەيمىز. سول كىتاپتاعى كۇرەس ادىستەرىن وزىمنەن ءبىر جاسى كىشى قۋات (سەيىتقالي ۇلى) ءىنىم ەكەۋمىز ىشىندەگى سۋرەتتەرىنە قاراپ قايتالاپ، سوزدىكپەن ەجىكتەپ وقىپ، ۇيرەنىپ، وزدىگىمىزدەن جاتتىعاتىن ەدىك. مەن كەيىنىرەك كىتاپتان باس الا الماي قالدىم دا، كۇرەس قۋعان قۋات رايىمحانوۆ بەلگىلى پالۋان بولىپ شىقتى. سول كەزدە مەنەن ءادىس ۇيرەنەتىن باتىكەن وقاسوۆ تا كەيىن مىقتى پالۋان بولدى.

ءبىر كۇنى جاسى ۇلكەن قاھارمان باستاپ، ءبىر توپ بالاباقشاعا «ۇرلىققا» تۇستىك. قاھارمان ۇيىنەن مىلتىق الا شىعىپتى. «كەرەگى بولادى» دەپ ءتۇسىندىردى ول. ءبىز ايلى تۇندە بىرەۋدىڭ باقشاسىنان قاۋىن، قاربىزىن ءۇزىپ جاتقان كەزدە شابالانىپ ءيتى ءۇردى. سول كەزدە ۇيىنەن اق كويلەك، اق دامبالمەن اعاراڭداپ يەسى شىعا كەلگەنى. قولىندا شوشايعان مىلتىعى بار. قاھارمان بىزگە «تىرپ ەتپەڭدەر» دەگەن سوڭ جەرگە جابىسىپ جاتىرمىز. «بىتكەن جەرىمىز وسى شىعار» دەدىك. ءيت ۇرگەنگە شىققان ءۇي يەسى قاليمولدا اقساقال ەكەن. «گۇرس» ەتكىزىپ اسپانعا مىلتىق اتتى. وتى جارق ەتتى. سول كەزدە قاھارمان دا باعانادان سۇيرەپ جۇرگەن قوساۋىز مىلتىعىن كوككە كەزەپ، «گۇرس-گۇرس» ەتكىزىپ كۇركىرەتە ەكى اتىپ ەدى، شال مىلتىعىن تاستاي سالىپ، شالقاسىنان ءتۇستى. ءبىز شارباقتان قارعىپ ءتۇسىپ، تۇرا قاشتىق. ءولىپ قالعان شىعار دەسەم، ەرتەڭىنە مال ايداپ بارا جاتقانىن كوردىم.

ماقالامدا ماقتالعان موتوريست ءىشىپ كەتكەن

- سپورتقا جاقىن بولدىم. تۋرنيككە اسىلىپ ءوستىم. مەكتەپ بىتىرەر جىلى تۋرنيكتە «كۇن» تاسىلىمەن شىركوبەلەك اينالاتىن رامازان قاتاربايەۆ ەكەۋمىز عانا بولدىق. وقۋشى كەزدە ۇيرەنگەن سالتونى ەلۋگە جاقىنداعاندا ءبىراق قويدىم. ءار جىلداردا كۇرەسپەن، كۋنگفۋمەن (ماسكەۋدە وقىعاندا) اينالىستىم. بەرتىنگە دەيىن شپاگات جاساۋشى ەدىم. قازىر ءبارى قالدى. بالا كەزدە لوتورەيا ويناسام ۇتاتىن ەدىم. ەڭ ءىرى ۇتىسىم پيانينو بولدى. ءبىراق ماعان مۋزىكا قونبادى. دومبىرادان لەزدە ۇيرەنگەن كۇيدى كوپ ۇزاماي ۇمىتىپ قالاتىن ەدىم. «سلۋح» بولعانىمەن، قۇلىق بولمادى. ەسەسىنە، ۇيدەگى بۇكىل اپا-قارىنداستارىم، ەڭ كىشى ءىنىمىز رۇستەمگە دەيىن مۋزىكا مەكتەبىندە وقىپ شىقتى. اپكەم باعدات كومپوزيتور بولدى.

مەكتەپتىڭ بەسىنشى، التىنشى سىنىپتارىندا جۇرگەندە «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە سالعان سۋرەتتەرىم مەن جازعان ولەڭدەرىم جاريالانا باستادى. جەتىنشىدە جۇرگەندە مەكتەپ لينەيكاسىنا تۇرعىزىپ، اتى-ءجونىمدى اتاپ، مەنى جۇرتتىڭ الدىنا شىعاردى. سۇيكەنىپ جۇرەتىن كەزىم. «تاعى نەنى ءبۇلدىردىم ەكەن؟» دەپ قوبالجىپ تۇردىم. سويتسەم، اۋداندىق وقۋ بولىمىنەن كەلگەن دوكەي وكىل مەنى ادەبي كونكۋرستىڭ جۇلدەسىنە يە بولۋىممەن قۇتتىقتاپ، «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنەن كەلگەن گراموتانى تابىس ەتتى. سول كۇننەن باستاپ «اقىن» اتاندىم. اۋداندىق گازەتتە دە ولەڭدەرىم شىعا باستادى.

ءبىر كۇنى ۇيگە كەلگەن ءبىر اۋىلداس موتوريست اعامىز: «قابىرعاتالدىڭ بۇكىل قۇمىنا ەلەكتر جارىعىن اپارىپ، قىستاۋداعى قويشىلاردى قارىق قىلىپ، نۇرلاندىرىپ وتىرمىن. سەن جازعىش بولساڭ، مەنى جاز. اۋداندىق «دوستىققا» شىعارساڭ جەتەدى» دەگەن سوڭ جازدىم دا جىبەردىم. اپتا وتپەي گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىنە ماقالام جارق ەتىپ شىعا كەلدى. جۇرت ۇيگە كەلىپ، اكەمە جۋعىزىپ جاتتى. كوپ ۇزاماي مەنى اۋداندىق تىلشىلەر سلەتىنە شاقىردى. سويتسەم، ماقالانىڭ قانداي بولاتىنىن بىلمەيتىن مەن تىرناق الدىمدى اق ولەڭمەن ەكپىندەتىپ، سورعالاتىپ، توگىپ جازعان ەكەنمىن. كەي سوزدەرى ۇيقاسىپ كەتىپتى.

سول جولى ماقتاۋ ەستىگەنىممەن ارتىنشا ءبىر كەلەڭسىزدىك بولدى. گازەتتە ماقتالعان موتوريست سودان ءىشىپ كەتىپ، يەسىز قالعان موتورى سىنىپ، مالشىلار قايتادان قاراڭعىدا قالعان كورىنەدى. سونى كورگەن بىرەۋ گازەتكە «جاس ءتىلشى وتىرىك جازدى» دەپ ارىز ايداپتى. بۇل دا ماعان ساباق بولدى. جالپى، توعىزىنشى سىنىپ مەنىڭ تاعدىرىمدا تابىستى دا بەتبۇرىس جىلى بولعان ەكەن. سول جىلى اۋداندا كۇرەستەن، شاحماتتان جانە دويبىدان ءبىرىنشى ورىن الدىم. وعان قوسا «مەن الەمدى كورەمىن» اتتى وبلىستىق كونكۋرستىڭ جەڭىمپازى بولىپ، الماتىداعى گوگول اتىنداعى سۋرەت ۋچيليششەسىنە وقۋعا تۇسۋگە جولداما الدىم.

تاعى ءبىر ونىنشىنى بىتىرەتىن سۋرەتشى بالا ەكەۋمىز كەلىسىپ، سول وقۋعا بارماق بولىپ ەدىك، اكەم ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولىپ، جىبەرمەدى. تۋعان اعام ستۋدەنت باقىتبەك سول جىلى 24 جاسىندا الماتى قالاسىندا جۇمباق جاعدايدا قايعىلى قازاعا ۇشىراعان بولاتىن. قازاسىنا سەبەپشى بولعاندار ۇستالىپ، سوتتالدى دەپ ەستىگەنمىن. «اعاڭدى اياماعان قانىشەرلەر سەنى دە ولتىرەدى، بارمايسىڭ، جىبەرمەيمىن!» دەپ اكەم وتىرىپ الدى.

وسى تۇستا ماعان «كوپ ونەردىڭ باسىن شالماي، بىرەۋىن عانا مىقتاپ ۇستا» دەپ اقىل ايتقان اعالارىم بولدى. سول كەڭەس كوكەيىمە قونىپ، سۋرەتتى تاستاپ، ولەڭگە دەن قويدىم. «ونەردى ۇيرەن دە جيرەن» دەگەن ماتەلدىڭ «ۇيرەنى» دۇرىس تا، «جيرەنى» بۇرىس پا دەيمىن. ايتپەسە ءالى سۋرەتشى دە بولىپ جۇرەر مە ەدىم. (ءازىل). سول تۇستا وبلىستىق گازەتتە ولەڭدەرىممەن قاتار ماقالا، وچەركتەرىم دە جاريالانا باستادى. توعىزىنشى، ونىنشى سىنىپتا «لەنينشىل جاس» پەن «جالىندا» ولەڭدەرىم دۇركىن-دۇركىن شىقتى. سودان دا بولار، جۋرناليستيكاعا وقۋعا تۇسە الماي، وسكەمەنگە قايتىپ كەلگەنىمدە وبلىستىق گازەت باسشىلارى مەنى بىردەن رەداكسياعا جۇمىسقا قابىلدادى. جۋرناليستىك جولىم سولاي باستالعان.

قازىرگى ەرمەگىم - عالامتور

- مەنىڭ حوببيىم كەي كەزدە وزگەرىپ وتىرادى. وزگەرمەي قالعانى - ءومىر بويى كىتاپ جيناۋ عانا. ەلۋ جاسقا تولعانىمدا كىتاپحانامنىڭ ۇلكەن بولىگىن - ەكى مىڭنان استام كىتاپتى ءوزىم تۋىپ-وسكەن ۇلكەن جانە كىشى قوس قاراتالدىڭ ءۇش كىتاپحاناسىنا ءبولىپ سىيلادىم.

ءبىر جىلدارى شاشلىق جاساپ، قولدان جەمىس شارابىن اشىتۋدى ەرمەك كوردىم. شەتەلدەن ەلەكتر مانگال ساتىپ اكەلگەن كەزىم دە بولدى. جيىرما جىل بۇرىن ءبىر بوشكە جۇزىمگە ءبىر بوشكە التاي بالىن ارالاستىرىپ دايىنداعان قول شارابىمنىڭ ءدامىن تاتقان ءجۇرسىن، نەسىپبەكتەر ءالى كۇنگە دەيىن تامسانادى. بىرەر جىلدان كەيىن ونىڭ دا قىزىعى كەتتى. قاي جەر، قاي ەلگە بارسام دا ءبىر وزگەشەلەۋ تاس تاۋىپ الا كەلەتىنمىن. كەيىن ۇيگە سىيماي، شاشىلىپ، بىقسىتا باستادى، ۇيدەگىلەر «جيھازىمىزدى، ءبۇلدىردى» دەپ، قالادان-قالاعا، ارى-بەرى كوشىپ جۇرگەندە ءبىرازىن لاقتىرىپ تاستاپتى.

قازىرگى ەرمەگىم - عالامتور، سونىڭ ەلەكتروندى كىتاپحاناسى، الەم ادەبيەتى، باتىس-شىعىس پوەزياسى، تانىمدىق كىتاپتار، كينو الەمى. پسيحولوگيالىق شىتىرمان فيلمدەردى، جاڭا شىققان اتاقتى كينولاردى توررەنتتەن كوشىرىپ الىپ كورگەندى دە ۇناتامىن. 1993- جىلى كومپيۋتەر ۇيرەنگەننەن بەرى وينايتىن بىر-ەكى ويىنىم بار، ەشتەڭە جازباعاندا سولاردى ويناپ قويامىن. بالام كەيدە «وسى ەسكى ويىننان جالىقپايسىز با، بۇدان جاڭاسىن، قىزىقتىسىن ورناتىپ بەرەيىن» دەسە دە كونبەيمىن. جاڭا ويىندار ۇيرەنگىم كەلمەيدى. «ۋاقىتتى الادى» دەيمىن. ءبىراق ءبارى ءبىر، ۋاقىتتى باعالاۋ دەگەندى ۇيرەنە الماي-اق قويدىم.

عۇمىر - ماڭگىلىكتىڭ ءبىر تامشىسى

- مەنىڭ ىشكى الەمىمدى كورگىسى كەلگەن ادام ولەڭدەرىمدى وقىسىن. اباي اتامىزدىڭ جۇمباعىنداي اسا كۇردەلى بولماسا دا، مەنىڭ دە جانىمنىڭ ءوز جۇمباعى بار. كەيدە ءوزىم دە تۇسىنبەي قالامىن. ومىردەن ءبىراز دۇنيەنى ءتۇيسىنىپ، تۇيە باستاعاندايمىن، سونىڭ ءبىرى - وزىمە سىن كوزبەن قاراۋدى ۇيرەندىم بە دەيمىن. ءسوزى مەن ءىسى الشاق تۇسپەيتىن جاندارمەن دوس بولۋعا تىرىسىپ كەلەمىن. قولدان كەلگەنشە ادال، ءادىل بولۋعا ۇمتىلىپ باقتىم. «ەڭ جايلى كورپە-جاستىق - ارىڭنىڭ تازالىعى» دەپتى عوي يبسەن. «ۇيقىڭ تىنىش بولسىن» دەگەن ءسوز. «ۋاقىت دەگەن ۇلى ۇستاز عوي، ءبىراق ءوز شاكىرتتەرىن جالمايتىنى جامان» دەگەن ۆوۆەنارگ. ال كىمدى ۇناتىپ، كىمدى سۇيگەنىمدى كەرەك قىلعاندار ولەڭدەرىمنەن تابار، ال تابا الماعاندار، مەنىڭ ومىردەن وتكەنىمدى كۇتە تۇرعانى ءجون دەپ بىلەمىن. سول كەزدە زەرتتەۋشىلەرىم مەن عۇمىربايانشىلارىم بۇكىل نازىك سىرلارىم مەن قىرلارىمدى، كۇللى كۇنالارىم مەن «قۇپيالارىمدى» ىندەتىپ ىزدەپ، زەرتتەپ، تاۋىپ، جاريالاي جاتار. ءبارىن ءوزىم ايتىپ بەرسەم ولارعا نە قالادى؟ ويتكەنى عۇمىر دەگەنىمىز - ماڭگىلىكتىڭ ءبىر تامشىسى عانا.

(«ايقىن» گازەتى. مامىردىڭ 19 ى. 2010- جىل)

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى