اكەم ءبىر ولەڭ جازسا، بالاشا قۋانىپ، بارلىعىمىزدى داۋىستاپ شاقىراتىن - جۇلدىز مۇقاعالي ۇلى
جۇلدىز مۇقاعالي ۇلى، الماتى قالاسى پروكۋرورىنىڭ كومەكشىسى:
- اكەمىز كىشكەنتايىمىزدان قاسىمىزدا بولدى. بالالارىنان اكەلىك مەيىرىمىن اياعان جوق. ءۇيدىڭ ۇلكەنى - مەنمىن. مەنىڭ الدىمدا ءلاززات، مايگۇل ەسىمدى اپكەلەرىم بولعان. ءلاززات كىشكەنە كۇنىندە شەتىنەپ كەتكەن ەكەن، ەسىمدە قالماپتى. ال مايگۇلمەن تەتە وستىك. سونىمەن، قازىر ءبىر قۇرساقتان تاراعان ءتورت بالا الماتىدا تۇرىپ جاتىرمىز. وزىمنەن كەيىنگى قارىنداسىم الماگۇل شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. ايباردىڭ دەنساۋلىعى ناشارلاۋ، جۇمىس ىستەمەيدى. جانىپ تۇرعان بالا ەدى، امال نەشىك، ناۋقاس بولىپ قالدى. شولپان - شەت ءتىلىنىڭ مامانى، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس بەرەدى.
اكەمىز وتە بالاجان، جانى نازىك، اقكوڭىل ازامات-تىن. ۇيدەگى بالالاردىڭ كىشىسى ايبار مەن شولپاندى قاتتى ەركەلەتەتىن. اسىرەسە، كەنجەتايى شولپان دەسە، ەزىلىپ وتىراتىن. ال مايگۇل قايتىس بولعاندا، قالاي قايعىرعانىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ول كەزدە مەن 10 جاستا ەدىم. ايالدامادا ترامۆايدان ءتۇسىپ كەلە جاتقان مايگۇلدى موتوسيكل قاعىپ كەتىپتى. كىنالى جىگىت ايەلىمەن ۇيگە كەلىپ، اكە-شەشەمدى قۇشاقتاپ، كەشىرىم سۇراعاندارى ءالى كوز الدىمدا. سوندا اتا-انام ولارعا «بولارى، بولدى» دەپ كەڭشىلىك جاساعان ەدى. ءبىراق ولار ءۇشىن ورنى تولمايتىن اۋىر قازا وڭاي تيگەن جوق. اسىرەسە، اكەم زيرات باسىنا ءجيى بارعىشتاپ جۇرەتىن. وكىنىشكە قاراي، مايگۇلدىڭ بەيىتىنىڭ كەڭسايدا ەكەنىن عانا بىلەمىز، ناقتى قاي جەرگە جەرلەنگەنىن اكەم قايتقان سوڭ، تاپپاي قالدىق. ونىڭ ۇستىنە:
قىزىم مەنىڭ،
گۇلىم مەنىڭ،
اياۋلىم!
جاتىر مولاڭ جوتاسىنداي قوياننىڭ.
قۇلپىتاستىڭ قۇنى ماعان بەس تيىن،
ءبىراق تاسپەن قالاي جانشىپ قويارمىن؟!
- دەپ ءوزى جىرلاعانداي، «قالاقتاي» قىزىنا ەشقانداي قورشاۋ قويعان جوق. ايتەۋىر، اكە-شەشەمىزدىڭ زيراتىنا بارعاندا، وعان دا قوسىپ قۇران باعىشتاپ تۇرامىز.
«مەن تۋعان لاشىق - ءبىر بولمە»
- اكەم ءبىر ولەڭ جازسا، بالاشا قۋانىپ، بارلىعىمىزدى داۋىستاپ شاقىراتىن. انامىز قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مامانى بولعاندىقتان، ەڭ اۋەلى جارىنىڭ پىكىرىن سۇرايتىن. «يليچ»، «ماۆر» پوەمالارىنىڭ العاشقى تىڭداۋشىلارى ءبىز ەدىك. سول كەزدەگى وقىعان ۇزىندىلەرىن دە جادىمنان شىعارا قويعان جوقپىن. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، كەيدە ۇيدە وتىرىپ، قوڭىر داۋسىمەن ناقىشىنا كەلتىرىپ، ءان شىرقايتىنى بار-تىن. سونداي ساتتەرى حالىق اندەرىن، ورىس حالقىنىڭ تانىمال شىعارمالارىن اۋەلەتە ورىندايتىن. ەسىمدە قالعانى، ءبىزدىڭ ۇيگە ءشامشى قالداياقوۆ ءجيى كەلەتىن. ەكەۋى بىردە دايىن اۋەنگە ءماتىن جازدى. قازىر ويلاساق، سول «تالدىقورعان» ءانى ەكەن. ول كەزدە پانفيلوۆ كوشەسىندە تۇراتىنبىز. ءشامشى اعا «مىنا سوزدەرىڭ مەنىڭ مۋزىكاما ساي كەلمەيدى. قايتادان جاز» دەسە، اكەم شىر-پىرى شىعىپ «»شىمنەن شىققان دۇنيەنى مەن نەگە وزگەرتۋىم كەرەك؟« دەپ كونە قويمايدى. انا كىسى «يىرىمدەرى سايكەسپەيدى، سوندىقتان باسقالاي اۋىستىر« دەپ تۇسىندىرگەن بولادى. ءسويتىپ، ەكەۋى ءبىراز تالاسقان ەدى.
ۇزەڭگىلەس دوستارى دا ۇيدەن ۇزىلمەيتىن. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان اقىن توقاش بەردياروۆ قاراسازداعى قارا شاڭىراققا ءجيى كەلەتىن. تۇرسىنزادا ەسىمجانوۆ، مارقۇم بەكەن ءابدىرازاقوۆ، كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتەر دە ىلعي دا اكەمنىڭ جانىنان تابىلاتىن. قازىر قاراسازداعى اكە-شەشەم ءتۇتىن تۇتەتكەن توقال تام جەرمەن-جەكسەن بولدى. ەسكى قاراسازدىڭ سازى كوبەيىپ، تۇرۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان، بارلىق تۇرعىن جاڭا قاراسازعا كوشىرىلدى. قازىر سونداعى مۇراجايدا ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ماكەتى ساقتاۋلى.
«ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى ءبىر ارىستان»
- اكەم «سەن زاڭگەر بولۋ ءۇشىن جارالعانسىڭ» دەپ مەديسينا سالاسىن تاڭداپ تۇرعان جەرىمنەن، قولىمنان جەتەكتەپ زاڭ فاكۋلتەتىنە قۇجات تاپسىرتتى. سول كىسىنىڭ تالابىمەن، ىقپالىمەن ماماندىق تاڭدادىم. «زاڭ جولىندا جۇرگەندىكتەن، وزىڭە-ءوزىڭ ساق بولۋىڭ كەرەك. وزىڭدە جوق قاسيەتتى وزىڭە بالاما، سول قاسيەت مەنىكى ەكەن دەپ ۇستانۋشى بولما» دەيتىن.
1976- جىلى مەن وقۋ ءبىتىرىپ، جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ۋاقىتىمدا ومىردەن ءوتتى. سول كۇنى سەبەلەپ، ۇساق جاڭبىر جاۋىپ تۇردى. تۋرا تابيعات تا بىزبەن بىرگە جىلاپ قوشتاسقان سياقتى... وسى ۋاقىتقا دەيىن قىزمەت بارىسىندا دا، ادامدار اراسىندا دا «مەن اقىننىڭ بالاسىمىن» دەپ داندايسىعان ەمەسپىن. ءوزىمدى دارىپتەگەن ۋاقىتىم بولعان جوق. ءوز كۇشىم، ءوز شامام جەتكەنشە جۇمىس ىستەپ، ءالى سول جولدا كەلە جاتىرمىن. جۇمىس كابينەتىمدە اكەمنىڭ كىتاپتارى بار. كەيدە قولىما الىپ، ىزدەگەن ولەڭدەرىمدى وقىپ تۇرامىن. كەمەلىنە كەلگەن شاعىندا جازعان «موسارت» پوەماسىن قاتتى جاقسى كورەمىن.
ءوزى كوزى تىرىسىندە «مەنىڭ ولەڭدەرىمدى ءبىر-بىرىنەن بولەك الىپ قاراۋعا بولمايدى. مەنىڭ شىعارمالارىم - ءبىرتۇتاس قۇراستىرىلعان ۇلكەن ءۇي. جەكە-جەكە ولەڭدەرىم - سول ءۇيدىڭ كىرپىشتەرى. مەن سونى قۇراستىرىپ كەتتىم، سەندەر سول ءۇيدى تانىپ-بىلىڭدەر» دەپ ايتىپ كەتكەن. قازىر ءتورت نەمەرەسى ءوسىپ كەلە جاتىر. مەنىڭ كىشى قىزىم ازداپ اتاسىنا تارتقان، ولەڭگە اۋەستىگى بار.
جىلىنا ءبىر-ەكى رەت وتباسىمىزبەن اكە-شەشەمىزدىڭ قابىرىنە بارىپ تۇرامىز. شەشەم وتىز جىل بويى ەسكەرتكىشىن ءسۇرتىپ، جان-جاعىن تازالاۋدى داعدىعا اينالدىرىپ كەتتى. قازىر ءبىز دە وسى ءۇردىستى جالعاستىرىپ كەلەمىز. ونىڭ ۇستىنە، بۇگىندە ۇلى ادامداردىڭ جاتقان جەرلەرى قامقورلىققا الىنعان كورىنەدى. ءبىز بارساق، ىلعي تازا تۇرادى. مۇمكىن، پوەزياسىن سۇيەتىن، ءوزىن دارىپتەيتىن جاناشىرلارى شىعار...
باقىتكۇل ايداروۆا، اقىننىڭ كەلىنى:
- ءبىز اتامىز قايتىس بولعاننان كەيىن بەس جىلدان كەيىن ۇيلەندىك. سوندىقتان ول كىسىنى كەلىن رەتىندە تانۋعا مۇمكىندىك تۋعان جوق. ءبىراق ول كىسىنىڭ 28 جىل وتاسقان سۇيىكتى جارى 25 جىلداي ماعان ەنە بولدى. مامامىز سابىرلى، سالماقتى، ارتىق ءسوزى جوق كىسى-تىن. ەر مىنەزىمەن تۋعان-تۋىستارىنىڭ اراسىندا «اپكە-تاتە» ەمەس، «اعا» دەپ اتالىپ كەتكەن. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا «ماما، ءسىز اتامىزعا تۇرمىسقا شىققان كەزدە، بىرگە ءومىر سۇرگەن ۋاقىتىڭىزدا جۇبايىڭىزدىڭ اقيىق اقىن ەكەنىن ويلادىڭىز با؟» دەگەنىمدە «جوق» دەپ جاۋاپ بەردى. ءبىراق ولە-ولگەنشە راديودان، تەلەديداردان ول كىسى جايلى حابار بەرىلسە، زامانداستارى، اقىن-جازۋشىلار جىلى لەبىز بىلدىرسە، جان-تانىمەن تىڭدايتىن. كادىمگىدەي قۋانىپ قالاتىن. وزىمەن تىلدەسكەندەي كۇي كەشەتىن.
اتامىزدان كەيىن وتىز جىل ءومىر ءسۇردى. سول وتىز جىلدىڭ ءار مينۋتىن قىزداي قوسىلعان قوساعىنا ارنادى دەسەم، قاتەلەسپەيمىن. اڭگىمەلەرىندە «كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىندە ول - قوزى كورپەش، مەن بايان سۇلۋ بولىپ، پەسا قوياتىنبىز. ءبىر-بىرىمىزگە عاشىق بولىپ ۇيلەندىك» دەيتىن. كەيىن كوزى كورمەي، اياعىن باسا الماي، قاتتى اۋىرىپ جاتقاندا «بايان سۇلۋ باسىڭىزدى كوتەرىڭىز. سۇلۋلار دەگەن بۇلاي جاتپايدى» دەپ قالجىڭداسام، كادىمگىدەي قاناتتانىپ، بەتىنە قان جۇگىرىپ، ەسىنە بىردەڭە تۇسكەندەي، كوڭىلى سەرگىپ، ورنىنان تۇراتىن. كوزىنەن جۇبايىنا دەگەن ءمولدىر ساعىنىشتى بايقايتىنمىن. اتامىزدىڭ «كۇرسىنبەشى» دەگەن ولەڭىندەگى:
- مەن ءتۇن بولسام، سەن تاڭ بولدىڭ جاڭا اتقان.
مەنى - قولا، سەنى شويىن جاراتقان، -
دەگەن جولداردان ول كىسىنىڭ قيىندىققا، جوقشىلىققا، جۇمىسسىزدىققا سابىرلىلىقپەن قاراعانىن، شويىنداي توزىمدىلىك تانىتقانىن كورەمىز. ەنەمىز ءوز كۇندەلىكتەرىندە دە جۇبايىن قالاي جاقسى كورگەنىن، ارالارىنداعى ۇلكەن ماحابباتتى، ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمدى باياندايدى. اسىرەسە، ءوزى اۋىلدا قالىپ، اتامىز قازاق راديوسىنا جۇمىس ىستەۋگە كەتكەن ۋاقىتتا، ول كىسىدەن كەلەتىن حاتتاردى قالاي كۇتكەنىن، جولىنا قاراپ زارىققانىن جازادى. ارتىق كەتكەن جەرلەرىندە كەشىرىمدىلىكپەن قاراعان كەزدەرى دە بار ەكەن.
ەنەمىزدى «ءومىرى قاباعى اشىلمايتىن» دەيتىندەر دە بار. ونىڭ ءومىرى تۋرالى ويلانىپ قاراساق، «مەن باقىتتى ايەلمىن» دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي دا ەمەس. ون ەكى جاسقا تولعان قىزىنان ايىرىلدى. 45 جاسىندا جەسىر قالدى. ءتورت بالانى ءبىر ءوزى اسىرادى. ولاردى وقىتىپ، ەر جەتكىزىپ، باعىپ-قاعۋ، كيىندىرۋ، اياعىنان تۇرعىزۋ وڭاي بولعان جوق. سونىڭ ءبارى - انا ءۇشىن سىرتقا شىعارماسا دا، ىشتەي جانىن جەگەن اۋىر قايعى. ونىڭ ۇستىنە، مىنەزىنىڭ ءوزى سونداي ءبىرتوعا، سالماقتى بولاتىن. ول كىسى جاقسى جار، جاقسى انا، جاقسى ەنە بولا ءبىلدى. قولىنان گازەت-جۋرنال تاستامايتىن.
ءومىرىنىڭ سوڭىندا «اينالايىن، باقىت-اي! مەن ماقاتايەۆتار ەستافەتاسىن ءومىر بويى الىپ ءجۇردىم. وتىز جىل بويى ارتىندا قالعان مۇراسىن شاشاۋ شىعارماي، حالىققا جەتكىزۋگە تىرىستىم. ەندى ەسىم باردا وسى ەستافەتانى وزىڭە تاپسىرعالى وتىرمىن. ءارى قاراي الىپ جۇرەدى دەپ سەنەمىن» دەپ جارىق كورمەگەن، ءالى دە ەش جەردە جاريالانباعان كىتاپتارىن، قولجازبالارىن، سۋرەتتەرىن ءبىر اپتا وتىرىپ، ماعان وتكىزىپ كەتتى. بۇل - مەن ءۇشىن اۋىر جۇك، ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. جان دۇنيەسىندەگى بار جاقسىسىن، جاۋهار جىرلارىن حالقىنا ارناپ، ەلىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ كەتكەن اقيىق اقىننىڭ اماناتىن ارقالاپ جۇرۋ ەندىگى جەردە مەنىڭ مىندەتىم دەپ ويلايمىن.
«اكە، سەنىڭ تاستاپ كەتكەن مۇراڭدى»
- ءبىر مينۋتىم تەڭ كەلىپ ءبىر عاسىرعا،
تۇسە الماي، قالىپ قويدىم تاۋ باسىندا، -
دەپ ءوزى ايتىپ كەتكەن بيىگىنەن تومەندەتپەي، حالىققا قىزمەت ەتەيىك دەپ، اقىن اتىنداعى قوردى اشتىق. قور بيىلدان باستاپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە قايتا تىركەۋدەن ءوتتى. «جۇرەك ارىزى» دەگەن كىتابىن شىعاردىق. كەزىندە جارىق كورگەن كۇندەلىگىنە ءبىراز دۇنيەلەرى كىرمەي قالعان ەكەن، سول جازبالارىن تولىقتىرىپ، مامامىزدىڭ ەكى داپتەر ەستەلىكتەرىن قوسىپ، وقىرمان قولىنا ۇستاتتىق. ىلگەرىدە باسىلعان «قارلىعاشىم، كەلدىڭ بە؟»، «ارمىسىڭدار، دوستار»، «ماۆر» دەگەن كىشكەنتاي جيناقتارى قايتا وڭدەلىپ، باسپادا دايىن تۇر. سونداي-اق تۋعان كۇنىندەگى ەسكە الۋ كەشى بيىل دا جالعاسىن تابادى. بۇل كەش 80 جىلدىق مەرەيتويعا دەگەن ازىرلىكتىڭ باسى بولماق.
اڭگىمەلەسكەن
قانشايىم بايداۋلەتوۆا
(«ايقىن» گازەتى. قاڭتاردىڭ 27 سى. 2010 -جىل)
