قاجى مۇقاننىڭ جيندوفۋمەن كۇرەسى

بۇل كۇرەس جايىندا ءار اۆتور وزىنشە پايىمدايدى، دەگەنمەن ولاردىڭ بارشاسىنىڭ ويلارى ءبىر ارناعا توعىساتىندىعىن بايقاۋ قيىن ەمەس. پالۋاننىڭ كۇرەس ونەرىندەگى داڭقتى جولدارىن تەرەڭ زەردەلەگەن جانعا ايقىن بولار ءبىر جايت - ونىڭ وسى كاسىپ سالاسىنداعى ەڭ بەلسەندى كەزەڭى 1906-1916 -جىلداردىڭ بەدەرىندەگى ون جىل.

ون جىلدا مۇقان پالۋان رەسەي الىپتارىنىڭ ساپىندا كوپتەگەن دۇنيەجۇزىلىك، ەۋروپالىق، امەريكالىق، ازيالىق، افريكالىق تالاي- تالاي جارىستارعا قاتىسىپ، مەرەيى ۇستەم بولدى. موينىنا تاعىلعان لاتىن جۇلدەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن وسى جىلدارى جەڭىپ العان بولاتىن.

1915 -جىلى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قىزعان شاعى. رەسەي پالۋاندارىنىڭ شەت ەلدەرگە شىعىپ ونەر كورسەتۋگە مۇمكىندىكتەرى تارىلىپ، كوبىنەسە ءوزىنىڭ ورىس دوستارى رەسەي پالۋاندارى يۆان پوددۋبنىي، يۆان كاين، يۆان كورەن، دونوۆەتسكي، بۋتەنكو، پوپلاۆسكي، مارتىنوۆ، يۆان زايكين سياقتى پالۋاندارمەن بىرگە سولتۇستىك قالالار مەن قيىر شىعىستاعى ەلدى مەكەندەردە كۇرەس ساپارلارىمەن بولدى. وسى جىلى پالۋاندار ءوزارا كەلىسىم بويىنشا حاباروۆسك قالاسىندا بىرىنشىلىك وتكىزىپ، وعان وتىزعا جۋىق پالۋان قاتىسادى. بىرىنشىلىكتىڭ سوڭعى كەزەڭىندە پوددۋبنىي، مارتىنوۆ، كاين، كورەن جانە قاجى مۇقان دا العا سۋىرىلىپ شىعىپ، جۇلدەگە ۇمىتكەرلەر رەتىندە تانىلادى. ىرىكتەۋ جارىستارىنىڭ شەشۋشى ساتىندە قاجى مۇقان يۆان كايندى وڭاي جەڭىپ، اقتىق سىنعا جولداما الدى.

بىرىنشىلىك جەڭىمپازىن انىقتاۋ مۇقان پالۋان مەن يۆان پوددۋبنىيدىڭ اراسىندا اسا زور تارتىمدىلىقپەن ءوتىپ، كۇشتەرى تەڭ ءتۇستى. قازىلاردىڭ شەشىمى بويىنشا قوس پالۋانعا دا ۇلكەن التىن مەدال بۇيىردى. وسى بىرىنشىلىكتەن سوڭ ورىس پالۋاندارى قىتايدىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان حاربين قالاسىندا جاپوننىڭ ايگىلى پالۋانى ساراكيكي جيندوفۋدىڭ ارنايى شاقىرۋى بويىنشا كەلەدى. قالانىڭ ورىن تەپكەن جەرى رەسەي، جاپونيا، موڭعوليا شەكارالاساتىن تۇس بولعاندىقتان، قالانىڭ حالقى كوپ ۇلتتى بولىپ كەلەدى ەكەن. ءار ۇلتتىڭ وكىلدەرى وزدەرىنشە توپتالىپ، قاۋىمداسىپ ءومىر سۇرەتىن كورىنەدى. سوندىقتان قالانى ارالاعان كىسىلەر وزدەرى ىزدەگەن جەرلەستەرىنىڭ تۇراقتارىن، تۇرعىزىلعان ۇيلەرىنىڭ سىرتقى پىشىنىنەن وڭاي اجىراتىپ تابادى.

ورىس پالۋاندارى حاربينگە پويىزبەن جەتتى. ولاردى وسى قالادا ۇيىمداستىرىلاتىن فرانسۋزشا كۇرەس جارىسىنىڭ باسى- قاسىندا جۇرگەندەر قارسى الدى. ەرتەڭىندە از كۇنگە سوزىلعان بىرىنشىلىك تە باستالىپ كەتتى. بىرىنشىلىككە تەك قانا قىتاي، موڭعوليا، كورەيا، جاپونيا، يندونەزيا سياقتى ەلدەردىڭ پالۋاندارى قاتىسىپ، بارلىعى ورىس پالۋاندارىنان جەڭىلىس تاپتى. جەڭىلىستىڭ اشى ءدامىن تاتىپ، ەسەلەرى كەتكەن شىعىستىق پالۋاندار كۇرەستىڭ ۇلتتىق تۇرلەرىنەن ءىرى جارىستى جاپونيانىڭ استاناسى توكيو قالاسىندا جالعاستىرۋدى ۇسىندى. ورىستار بۇل ۇسىنىستى قابىل الىپ، ەندى پالۋانداردىڭ ساپارى جاپون تەڭىزى ارقىلى كۇنشىعىس ەلىنە باعىت تۇزەدى.

جاپون ەلىندە كونە عاسىرلاردان كەلە جاتقان ونداعان كۇرەس تۇرلەرىنىڭ بار ەكەندىگىن ءبىز تاريحتان جاقسى بىلەمىز. سامۋرايلاردان باستاپ قاراپايىم حالىق وكىلدەرىنە دەيىن سول كۇرەستەردىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرىنە ماشىقتانىپ، وزدەرىنە ومىرلىك سەرىك ەتكەن. جاپوندىقتار وزدەرى تۋدىرعان كۇرەس ءتۇرىنىڭ ايلا- ادىستەرىن سىرت كوزدەن ساقتاپ، قۇپياعا اينالدىرعان. ال ءوز ەلىندە فرانسۋزشا كۇرەسپەن ايگىلى بولعان پالۋانداردىڭ قاتىسۋلارىمەن ءىرى جارىستى وتكىزۋ قادامىنا بارعان جاپوندىقتاردىڭ كوزدەگەن ماقساتتارى دا بار بولاتىن. باستى ماقسات الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە دامىعان گرەك- ريم نەمەسە فرانسۋزشا كۇرەسكە دايارلاۋ تاسىلدەرى مەن ايلا- ادىستەرىن ۇيرەنۋ جانە جاپون اراسىندا بۇل كۇرەستى بۇقارالىق سيپاتقا كوتەرۋ ەدى.

جاپوندىقتار چەمپيوناتقا كەلگەن ءار ەلدىڭ پالۋاندارىن رەسمي تۇردە جانە شىنايى قوناقجايلىلىقپەن قارسى الىپ، ۇلتتىق سالت ءداستۇردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن بارىنشا كورسەتىپ باقتى. سونداي-اق وزدەرىنىڭ كوزدەگەن ماقساتتارىن دا ەستەن شىعارماي، بىرىنشىلىككە كەلگەندەردىڭ ءجۇرىس- تۇرىسىن، جاتتىعۋ ادىستەرىن قالت جىبەرمەي، قاداعالاۋمەن بولدى. بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى تانىعان فرانسۋزشا كۇرەستىڭ توكيو قالاسىندا وتكىزىلەتىن بىرىنشىلىگى وسى ەل تاريحىنداعى ۇيىمداستىرىلعان تۇڭعىش چەمپيوناتى 1915 -جىلدىڭ قازان ايىندا باستاۋ الدى.

رەسەي، يران، كورەي، قىتاي، مانچجۋريا، موڭعوليا، تۇركيا، يندونەزيا، اۋعانستان، گەرمانيا، فرانسيا سياقتى ەلدەردىڭ پالۋاندارى قاتىسقان جارىستا ورىس پالۋاندارىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولىپ، جۇلدەلى ورىنداردىڭ بارلىعىنا يە بولدى. جاپوندىقتار ەندى ورىس پالۋاندارىمەن جاساسقان الدىن الا كەلىسىمشارتتارى بويىنشا وتكىزىلۋگە ءتيىس ۇلتتىق جەكپە- جەك پەن كۇرەس تۇرلەرى جونىندە ەشكىمگە ءتىس جارىپ ايتقان جوق.

فرانسۋزشا كۇرەستىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋدان كەيىن، وركەستردىڭ سازدى اۋەنى ويناپ جاتقان تۇستا پروجەكتوردىڭ جارىعى اسا قۇرمەتتى قوناققا ارنالعان سيركتىڭ كورەرمەندەر زالىنىڭ ورتاسىنداعى ارنايى ورىنعا ءتۇستى. سيرك تاماشاسىنا كەلىپ وتىرعانداردىڭ نازارى سول جاققا اۋا بەرگەندە بارابان ءۇنى ءجيى سوعىلىپ، كەنەتتەن توقتاي قالدى. وسى ساتتە سول تۇستان دەنە ءمۇسىنىن اسا كەلىستى، قالىڭ قارا مۇرتتى، بۇلشىق ەتتەرى بولەكتەنە كورىنگەن، موينىنا التىن، كۇمىس مەدالدارىن لەنتاعا تاعىپ كەلگەن، جارتىلاي جالاڭاش پالۋان شىعا كەلدى. ول جوعارىدان تومەن باسقىش ارقىلى ءتۇسىپ، سيرك ارەناسىنىڭ ورتاسىنداعى كىلەمنىڭ ۇستىنە شىقتى. كوپشىلىككە ءيىلىپ سالەم بەردى. جاپوندىق كورەرمەندەر:

قاجى مۇقان جانە ورىس پالۋاندارى جاقىندا عانا وزدەرىمەن بىرگە رەسەي قالالارىن ارالاعان جاپوننىڭ ەڭ ءىرى پالۋاندارىنىڭ ءبىرى ساراكيكي جيندوفۋ ەكەندىگىن جازباي تانىدى. وسى كەزدە ۇيىمداستىرۋشىلار:

- سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا الەمدەگى ەڭ ايگىلى پالۋانداردىڭ ءبىرى، شىعىس ەلدەرىنىڭ جارىق جۇلدىزى، جاپونيانىڭ چەمپيونى، فرانسۋزشا كۇرەستىڭ ءتۇرلى جارىستارىندا چەمپيون بولعان پالۋان - ساراكيكي جيندوفۋ!

پالۋان ءوزىنىڭ سۇيىكتى كۇرەس ءتۇرى جيۋ- جيتسۋ بويىنشا وزىنە قارسى تۇرار ۇمىتكەر ىزدەيدى. كانە، ساراكيكي مىرزامەن جەكپە- جەككە شىعاتىن جۇرەكجۇتقان كىم بار؟

كورەرمەندى تىنىشتىق باستى. وسى تۇستا جارىستىڭ باس تورەشىسى:

- قادىرمەندى ورىس پالۋاندارى! سىزدەر فرانسۋزشا كۇرەستەن جەڭىمپاز اتاندىڭىزدار. دەگەنمەن، بايگەگە تىگىلگەن ارنايى اقشانى ىشتەرىڭىزدەگى ەڭ كۇشتى دەگەندەرىڭىز جاپوندىق «جيۋ- جيتسي» كۇرەسىندە جەڭگەندە عانا الادى. ءبىز سىزدەرمەن حاربين قالاسىندا وسىلاي كەلىسكەن بولاتىنبىز...

وقيعانىڭ وسىلايشا ءوربيتىنىن كۇتپەگەن ورىستار العاشقىدا ابدىراپ قالدى. زالدا قايتادان تىنىشتىق ورنادى. ەندى ورىس پالۋاندارى «جيۋ- جيتسۋ» كۇرەسى جايلى ەمىس- ەمىس ەستىگەندەرىن ويلارىنا تۇسىرە باستادى. بۇل كۇرەستە ەشقانداي ەرەجە جوق ەكەن، اركىم ءوزى ويلاپ تاپقان كەز كەلگەن ءادىس- ايلانى قولدانا الادى. پالۋاننىڭ جاۋىرىنى جەرگە تيسە دە جەڭىلگەن بولىپ ەسەپتەلمەيدى. جەڭىلۋدىڭ ءبىر عانا ءتۇرى - كۇرەس الاڭىندا و دۇنيەگە اتتانۋ نەمەسە ەسىنەن تانىپ قۇلاپ قالۋ عانا. ال قارسىلاسى جەڭىس تۇعىرىنا شىعىپ، قوماقتى، قارجىعا يە بولادى.

تاعى دا ۇنسىزدىك. جۇرت دەمدەرىن ىشىنەن الىپ وتىر. ورىس پالۋاندارىنىڭ ەشقايسىسى باسىن ولىمگە تىگىپ، ساراكيكيمەن كۇرەسكە تۇسۋگە باتىلدارى جەتپەي تۇرعاندا ورتاعا قاجى مۇقان سۋىرىلىپ شىعىپ، شاپانىن ورىندىققا تاستاي سالدى. سول كەزدە مۇقان پالۋاننىڭ ەكى جاعىندا تۇرعان يۆان پوددۋبنىي مەن يۆان كورەن:

- قوي، اسىعىستىق جاساما، ولەسىڭ.

- بۇل كۇرەس فرانسۋزشا كۇرەس ەمەس، جاپوندىق كۇرەس... - دەستى. سوندا قاجى مۇقان:

- مەن نامىستى قولدان بەرە قوياتىن حالىقتىڭ وكىلى ەمەسپىن! تاۋەكەل! ارۋاق! - دەدى دە، العا سۋىرىلىپ شىقتى.

تورەشى:

- قۇرمەتتى پالۋان مىرزا! بۇل كۇرەستىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى، ەگەر جەكپە- جەك ۇستىندە ەكى پالۋاننىڭ ءبىرى جان تاپسىرسا، ءبىز جاۋاپ بەرمەيمىز. ويلانۋعا ءبىر مينۋت ۋاقىت بەرەمىن.

- ويلاناتىن ەشتەڭە جوق. مەنىڭ شەشىمىم سول كۇيىندە قالادى. مەن دايىنمىن! - دەدى مۇقان پالۋان.

تورەشى ەكى پالۋاندى كىلەمنىڭ ەكى شەتىنە تۇرعىزىپ قويىپ، «ال باستاڭدار!» دەپ بەلگى بەردى. ساراكيكي سول مەزەتتە وقشا اتىلىپ قاجى مۇقانعا جاقىنداپ كەلدى دە، قولدارىن ايقاستىرىپ قالشيىپ تۇرا قالدى. جانە قايتادان وزگە قيمىلعا باسىپ، تەمىردەي قولىن قاجى مۇقاننىڭ القىمىنداعى كۇرەتامىرعا سىلتەپ قالدى. بۇل ونىڭ قولىن تەز قاعىپ جىبەردى. وسى ارەكەتى ىسكە اسپاعان ساراكيكي ەندى وزگە ايلا- تاسىلدەردى قولدانۋعا ۇمتىلدى. ول مۇقان پالۋانعا جاقىنىراق كەلىپ، ونىڭ دەنە مۇشەلەرىنىڭ جەكەلەگەن بولىكتەرىن جانسىزداندىرۋ ايلاسىنا كوشتى. قولدارىنىڭ قيمىلدارىمەن مۇقان پالۋاندى ارباي ءتۇسىپ، ونىڭ تىزەسىنىڭ تالماۋ تۇسىنان وڭ اياعىمەن تەۋىپ جىبەردى. ساراكيكيدىڭ تەپكەن سوققىسى جانىنا قاتتى باتسا دا، تەز ەسىن جيىپ مۇقان قورعانىستان شابۋىلعا كوشتى.

جاپون بالۋانىنىڭ بىلەگىنىڭ تۇسىنان ءاي- ءشايعا قاراتپاي قاپسىرا ۇستاپ، سىلكىپ قالدى دا، سول اياعىمەن توبىعىنىڭ تۇسىنان ءبىر تەپكەندە ساراكيكي كىلەمنىڭ شەتىنە تىزەرلەي ءتۇستى. ول تەز ارادا تۇرەگەلىپ، مۇقان پالۋاننىڭ موينىنا جارماستى. قاجى مۇقاننىڭ جۋان موينى قولىنا ىلىكپەي، ونىڭ قۇلاعىنا قاراي اۋزىن جاقىنداتىپ، كۇرەكتەي تىستەرى مەن قۇلاعىن ورىپ ءتۇستى. قازاق پالۋانىنىڭ بەت- اۋزىن قان باسىپ، كوزى قاراۋىتىپ كەتتى. وسى ۋاقىتشا السىزدىكتى پايدالانعان ساراكيكي ونىڭ ەرنىنە قول سالىپ، ءبىراز بولىگىن جۇلىپ تاستادى. قۇلاق پەن ەرنىنەن اققان قان مۇقاننىڭ بۇكىل دەنەسىن جاۋىپ كەتتى، سول ساتتە دالا باتىرى ىشىندەگى بار نامىسىن جيىپ، شەشۋشى ارەكەتكە كوشتى.

ءبىر ىڭعايى كەلگەن ساتتە قاجى مۇقان ساراكيكيدىڭ ۇستىڭگە ەرنى مەن مۇرنىن قوسا قارماپ، ەكىنشى قولىمەن جەلكەسىنەن تىرەپ ۇستاپ، ەرنى مەن مۇرنىن قوسا سىپىردى. ساراكيكي ەسىنەن تانىپ قالعان مەزەتتە سىپىرىلعان بەت تەرىسىن قويا بەرىپ، ونىڭ موينى مەن يىعىنان قارماپ ۇستادى دا، جوعارى قاراتا لاقتىرىپ جىبەردى. جاپون پالۋانى 2-3 مەتردەي جەرگە بارىپ گۇرس ەتە ءتۇستى. سول جاتقان بويدا ونى جەرلەستەر دەرەۋ زەمبىلگە سالىپ الا جونەلدى. ول بەس- التى اي ەمدەلگەننەن كەيىن اقىل- ەسىنەن ايىرىلىپ، جىندىحاناعا ءتۇسىپ، كوپ كەشىكپەي قايتىس بولادى.

ءبىر كەزدەرى بۇكىل جاپوننىڭ ارداقتىسىنا اينالعان ساراكيكي جيندوفۋ ەندى ەشكىمگە كەرەك بولماي، حايۋاندىق كۇيىن كەشتى. جيۋ- جيتسۋ كۇرەسى قاجى مۇقاننىڭ جەڭىسىمەن اياقتالىپ، ورىستار چەمپيوناتتا تىگىلگەن اقشا مولشەرىنە تولىقتاي يە بولىپ، ءوز دەگەندەرىنە جەتتى. ءبىر وكىنىشتى جاعداي، قۇلاعى مەن ەرنىنەن جاراقات العان مۇقان پالۋان جانە ونىڭ ورىس دوستارى توكيودا بىرەر اپتا بوگەلۋگە ءماجبۇر بولدى.

وسى تۇستا قاجى مۇقاننىڭ جاپون پالۋانى ساراكيكي جيندوفۋمەن كەزدەسۋى وتكەن قالا مەن جاپون كۇرەسى جيۋ- جيتسۋ جونىندە كەيبىر قوسىمشا مالىمەتتەر كەلتىرىپ كەتكەنىمىز ءجون شىعار. قاجەكەڭنىڭ سپورتتاعى شەتەل ماراپاتتارى جونىندە جازعان اۆتورلاردىڭ ءبىرسىپىراسى بۇل جارىستى قىتايدىڭ حاربين قالاسىندا ءوتتى دەپ كەلگەنى بەلگىلى. سونىمەن قاتار بۇل كەزدەسۋ 1905 -جىلى وتكەندىگى جايلى دا ايتىلادى. مەنىڭشە بۇل ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءالى دە تىڭ زەرتتەۋلەر قاجەت سياقتى. دەگەنمەن قاجى مۇقاننىڭ ءومىرى مەن سپورتتىق جولىن زەرتتەۋدى بۇكىل عۇمىرىنا ارقاۋ ەتكەن ايگىلى عالىم، بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك سپورت جانە دەنە تاربيەسى كوميتەتىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مۇراتحان تانەكەيەۆتىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا، ساراكيكي مەن قاجى مۇقان قاتىسقان حالىقارالىق جارىس قىتايدىڭ حاربين قالاسىندا باستالىپ، جاپونيانىڭ استاناسى توكيودا اياقتالعانعا ۇقسايدى. ال جيۋ- جيتسۋ كۇرەسى سول توكيودا وتكەن دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.

ال چەمپيونات پەن ەكى پالۋاننىڭ كەزدەسۋ جىلىنا كەلەر بولساق، وندا دا ءار اۆتوردىڭ ەڭبەگىندە ءارقالاي ايتىلادى. بەلگىلى قاجىمۇقان تانۋشى عالىم ءالىمقۇل بۇركىتبايەۆتىڭ ەڭبەگىندە 1915 -جىل دەلىنسە، قاجەكەڭمەن قاتار ءجۇرىپ، ساپارلاس بولعان گ. ۆ. ديناۆەتسكيدىڭ ەستەلىگىندە 1916 -جىل دەپ تە ايتىلادى. ال، بىرنەشە ەستەلىكتەر مەن عىلىمي ماقالالاردى سارالاۋىمىزعا قاراعاندا جازۋشى ءا. بۇركىتبايەۆتىڭ پىكىرى دۇرىس سياقتى. جيۋ- جيتسۋ كۇرەسى جونىندە م. تانەكەيەۆ جازعان اڭىزدا بىلاي دەلىنەدى:

«كونە زاماندا الەمنىڭ قۋاتتى شىراعى - كۇن اسپاننان جەرگە ءتۇسىپ، ۇڭگىرگە جاسىرىنپ قالىپتى. جەر ءۇستىن قاپاس قاراڭعىلىق باسادى. شوشىنعان حالىق قۇرباندىق شالىپ، جاراتۋشىعا جالبارىنادى. ال قايسار كۇن بولسا ۇڭىگىردەن شىقپاي قويىپتى. سوندا داناگوي قارت: «تەز ارادا ەلدەگى ەرجۇرەك ەركەكتەر مەن ەڭ كۇشتى پالۋانداردى جيناپ كۇرەستىرىڭدەر!» - دەيدى. ءبارى دانانىڭ ايتقانىنداي بولادى. كۇرەس باستالىپ، جەر ۇستىندەگى سۇلۋ ءمۇسىندى پالۋانداردىڭ سايىسىن كورگىسى كەلگەن كۇن ۇڭگىردەن شىعادى. وسىلايشا اڭىزعا ارقاۋ بولعان جەكە سايىستىڭ جاپوندىق تۇرلەرىنىڭ كونە زامانالار تۇڭعيىعىنان باستاۋ الاتىنىن، وسى ەلدە تابىلعان ارحەولوگيالىق قازبا دەرەكتەر دالەلدەپ وتىر.

مۇرات كەرەيباي، قاجىمۇقان تانۋشى

ماتەريالدى ازىرلەگەن زاڭعار كارىمحان

1 ءا. بۇركىتبايەۆ. قاجىمۇقان. - الماتى: جالىن، 1990. - 116 ب.

2 گ. ۆ. ديناۆەتسكيي. ەلىم دەپ سوققان ەر جۇرەك. كۇش اتاسى. - الماتى: قازاقستان، 1990. - 179 ب.

3 م. تانەكەيەۆ. قاجىمۇقان. - 106-107-ب ب.

http://e-history.kz/kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى