ءانشى ۇكىلى ىبىرايدىڭ «قالدىرعان» ءانى

اكادەميك احمەت جۇبانوۆ قازاق ءانىنىڭ ەل ىشىندەگى قادىرى جايلى ايتا كەلە: „حالىق اۋزىندا „ءبىر ءاندى ساتىپ الدىم قۇنان نارعا«، نەمەسە „سۇراساڭ مەنىڭ اتىم تاڭجاربايمىن، بولسام دا مالعا جارلى انگە بايمىن» دەگەن ولەڭ جولدارىنان ءاننىڭ اسا جوعارى باعالانعانىن، انشىلەردىڭ ءوز ونەرلەرىنىڭ قۇنىن بىلگەندىگىن ۇعۋعا بولادى« دەيدى.

شىنىندا دا، كەز كەلگەن ءانشى، ونەر ادامى حالىقتىڭ الدىنا شىعىپ ونەرىن كورسەتەر الدىندا ءوزى تۋرالى العاشقى ورىندايتىن ءانىن دە ايتىپ كەتەدى. مۋزىكا زەرتتەۋ تاريحىندا مۇنداي اندەردى «اۆتوپورترەت اندەر» دەيدى. ياعني ءوزىن-وزى تانىستىرۋ اندەرى. كەيبىر ءانشى-كومپوزيتورلار ءومىرىنىڭ سوڭىندا كەيىنگى ۇرپاققا ءناسيحات-امانات اندەرىن قالدىرعان. ال كەيدە جاس كەزىندە ەلدىڭ قۇرمەت-قوشەمەتىنە بولەنىپ، قارتايعاندا كەرەكسىز، ىزدەۋسىز قالعاندىعىن ايتىپ، مۇڭ شاققان.

ءدال وسىنداي ويدى ХІХ عاسىردا ارقا جەرىندە ءومىر سۇرگەن ءانشى ۇكىلى ىبىراي ءوزىنىڭ «قالدىرعان» انىندە ايتادى. ىبىراي 1860- جىلى بۇرىنعى كوكشەتاۋ ۋەزىنە قاراستى №5 اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن. رۋى قاراۋىل، ونىڭ ىشىندە قالدامان. جاس كەزىندە اۋىل مولداسىنان حات تانىپ، ساۋاتىن اشقان. سەگىز-توعىز جاسىنان ءان سالا باستاعان. شارۋاعا جاس كەزىنەن ىڭعايى بولماعان. اكەسى ساندىباي اعاش شەبەرى بولعان. ال ىبىراي اينالاسىنداعى اعايىن-تۋمالارىنىڭ ايتقاندارىنا كونبەي، ەرتە اتقا ءمىنىپ، سەرىلىك جولعا بەتتەگەن. «ۇكىلى ىبىرايدىڭ «قالدىرعان» ءانى حالىق اراسىنا ءتورت ءتۇرلى نۇسقادا تارالعان» دەگەندى سازگەر-زەرتتەۋشى ءىليا جاقانوۆ ءوزىنىڭ «ۇزىلگەن ءان» اتتى ەڭبەگىندە ايتادى. بەلگىلى ونەر زەرتتەۋشىسى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، «بۇل ءان ۇكىلى ىبىرايدىڭ سوڭعى تۋىندىسى بولسا كەرەك» دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.

ءىليا اعامىز كوزكورگەندەردىڭ ايتقانىن راستاي كەلە، وسى اننەن كەيىن اۆتوردىڭ ۇستالعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. بۇل شىعارمانىڭ ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتقانداي، ءتورت ءتۇرى بولۋىنىڭ ءمانىسى - اقىن-ءانشىنىڭ ءوز دۇنيەسىن كوڭىل قوشىنا قاراي تۇرلەندىرە ايتۋىندا بولسا كەرەك. ۇكىلى ىبىرايدىڭ كوپ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بايسەيىت ءانشى ۇستازىمەن قاۋىشقان سوڭعى ءبىر وتىرىسىندا ول كىسىنىڭ قايتا-قايتا «قالدىرعان» ءانىن سالعانىن ەستەلىك قىپ ايتادى ەكەن. ءان سالا وتىرىپ، اراسىندا ۋهىلەپ، مازاسىز كۇي كەشكەن ۇكىلى ىبىراي وزىنە سونداي ىستىق تارتقان وسىناۋ ءاندى سول كەشتە شاكىرتى سۇراعانعا دا قايتا-قايتا سالعىزعان. «قالدىرعاندى» تاپسىردىم، سۇراعان جانعا امانات»، - دەپ قازىر ايتىلىپ جۇرگەن ءاننىڭ وسى ءبىر-ەكى جولى جالپى ادامعا امانات ەمەس، كەرىسىنشە، ءبىر عانا جانعا، ياعني بىردەن-بىر شاكىرتى - سۇراعانعا تاپسىرىلعانىن تۇيۋگە بولاتىن شىعار. دەمەك، بۇل ايتىلعان وسىناۋ جولداردىڭ «قالدىرعاندى تاپسىردىم، سۇراعان، ساعان امانات» دەپ ايتىلعانى دۇرىس شىعار. اقىننىڭ «مەن ءاندى جوڭقالايمىن، سۇراعان سۇرگىلەيدى» دەۋىنىڭ ءوزى كوش باستاۋشىنىڭ ءىزباسارىنا ءىلتيپاتىنىڭ قانداي بولعانىن ايقىنداپ-اق تۇر ەمەس پە؟ ۇكىلى ىبىراي وزىمەن بىرگە قامالعان، الايدا بوسانىپ شىققان اتىعاي ەلىنىڭ ەكى ادامىنان سوڭعى «قالدىرعان» ءانىن جولدايدى. ول ەكەۋى ءانشى اماناتىن شاكىرتى بەركىمبايعا اكەلىپ تاپسىرادى. جىلدار وتە بەركىمباي اقساقال وزىنە امانات ەتىلگەن بۇل شىعارمانى ۇكىلى ىبىرايدىڭ ۇستالىپ كەتە بارعان ساتىنە كۋاگەر بولعان، وعان جاسىرىپ ءدان بەرگەن احمەتقاليعا بەرەدى.

جاسىمدا بولدىم بالدىرعان،

تالايدى سوزگە قاندىرعان.

سول بالدىرعان كەزىمدە،

عاشىقتىق وتىن جاندىرعان.

اينالايىن، حالقىمنان،

ماڭدايدان شىراق جاندىرعان.

ءماجىلىسىمدى كوركەيت دەپ،

حالقىم ءبىر قالاپ الدىرعان.

ءبىر ساعاتتا ون كورسە،

حالقىما ءانىم جاڭعىرعان.

قۇربى-قۇرداس، زامانداس،

ىزدەپ كەپ اتىن شالدىرعان.

سۇمبىلەنىڭ بۇلتىنداي،

ءسوزىم ءجيى جاڭبىردان.

الپىسقا كەلىپ ءان سالىپ،

اتىن ءبىر قويدىم «قالدىرعان».

شىركىن، دۇنيە، كەڭ ەدىڭ،

ءبىراز كۇن الدى بوگەدىڭ.

ورتا جۇزدىڭ ىشىندە،

ءان شىرقاعان مەن ەدىم.

سارى ارقانى سايرانداپ،

جال مەن جايا جەپ ەدىم.

قارتايعاندا دۇنيە-اي،

قايداسىڭ ىبىراي دەمەدىڭ.

قىزىعىڭ، دۇنيە، وتكەن كۇن،

كەيىنگى قۋىپ جەتكەن كۇن.

بايلانباعان اساۋداي،

سىرت اينالىپ تەپكەن كۇن.

قارا بۋرا قارتايىپ،

جار باسىنا شوككەن كۇن.

قارلىعىپ قارتتىڭ داۋىسى،

جالتار جەلدەي ەسكەن كۇن.

بەرەيىن جاستار باتامدى،

سەندەرگە تىزگىن كوشكەن كۇن.

كارىلەر بەسىك تەربەتىپ،

جاستار گۇلدەپ وسكەن كۇن.

جاسىمدا ءوستىم قانداي بوپ،

كۇمىستەن تارتقان سىمداي بوپ.

بولام دەگەن وي بار ما،

اپپاق شۇناق شالداي بوپ.

الپىسقا كەلدىم، جاماعات،

شىقپادى ەشبىر جامان ات،

«قالدىرعاندى» تاپسىردىم،

سۇراعان، ساعان امانات.

بۇل ءاننىڭ قازىرگى كەزدە ەكى نۇسقاسى كەڭ تاراعان. ونىڭ بىرەۋى ءانشى قاپاش قۇلىشەۆانىڭ ورىنداۋىندا بولسا، ەكىنشىسى انشىلەردىڭ مايتالمانى قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىندا حالىقتىڭ جادىنا سىڭگەن. ءاننىڭ قۇرىلىسى اننەن گورى تولعاۋعا كەلسە دە بۇل ءان ەل ىشىنە ۇكىلى ىبىرايدىڭ «قالدىرعان» ءانى دەپ تاراعان.

«ءاننىڭ شىققان كەزەڭىنەن قانشا ۋاقىت وتسە دە تىڭداۋشىلارعا تۋرا كەشە عانا تۋعاندا

باعلان بابىجان، مۋزىكا زەرتتەۋشىسى

(«ايقىن» گازەتى. جەلتوقسان. 2009 جىل).

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى