جەتى بۇلبۇلعا ارنالعان ەسكەرتكىش

ХІХ عاسىردا ماڭعىستاۋ جەرىندە سەرىلىك قۇرىپ، ەل ارالاپ، ءان ايتىپ، كۇي تارتقان، جىر جىرلاعان جەتى ونەرپاز بولعانى بەلگىلى. ولاردى حالىق «جەتى قايقى» دەپ اتاپ كەتكەن.

باتىس وڭىرىندە سول كەزەڭدە «قايقى» دەگەن ءسوز «سال، سەرى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. سول ونەرپازداردىڭ ءبىرى - جىرشى، ءانشى ءارى كۇيشى وسكەنباي قالمامبەت ۇلى بولعان ەكەن.

وسكەنباي 1860 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جەتىباي دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. ول سول كەزدەگى ماڭعىستاۋ تۇبەگىنىڭ داڭقتى كۇيشىسى، اڭىز بويىنشا قازاقتىڭ مىڭ كۇيىن جاتقا تارتقان ناعىز قاس دومبىراشىنىڭ ءوزى بولعان. سەگىز جاسىنان باستاپ قولىنا دومبىرا ۇستاپ، ەلدەگى ايگىلى كۇيشىلەر ەسىر، جولامان، لەكەر، مىلقايدار سياقتى دومبىراشىلاردان ونەر ۇيرەنىپ، ون جاسىندا دومبىراشى بالا اتانادى.

اداي ەلى مەن تۇرىكمەن ەلى ەجەلدەن كورشىلەس بولىپ، سازگەر، كۇيشىلەرى اراسىندا جيى-جيى ونەر سايىسى بولىپ تۇرادى. وسىنداي ونەر مەرەكەسىنىڭ بىرىندە تۇرىكمەننىڭ اتاقتى دۋتارشىسى قۇلبايمەن كەزدەسىپ، ودان وسكەنباي «قىنجىل»، «سوقىر قىز»، «ورەلى مايا» دەگەن كۇيلەرىن تابان استىندا ۇيرەنىپ الىپ، قۇلبايدىڭ وزىنە تارتىپ بەرەدى. اتاقتى دۋتارشى قۇلباي بۇعان قاتتى ريزا بولىپ: «تالابىڭ جانسىن، شىراعىم!» دەپ باتا بەرەدى. وسكەنباي دومبىراسىن ارقالاپ، سول كەزدەگى ءداستۇر بويىنشا، ەل جادىندا ساقتالعان كونە سازدى كۇيلەردى ۇيرەنەدى. ولاردىڭ ىشىندە «شار ناۋايى»، «قاقپالى ناۋايى»، «باسپا اقجەلەڭ»، تاعى باسقا كۇيلەر بار.

ءسويتىپ ءجۇرىپ وسكەنباي ءوزى دە كۇي شىعارۋعا ماشىقتانادى. ونىڭ بىزگە جەتكەن «شولمەك سىنعان»، «كەربەز ايشا»، «جيرەن جورعا»، «ءومىر» سياقتى تاعى باسقا كۇيلەرى بار.

وسكەنباي تەك قانا سازگەر دومبىراشى ەمەس، ءانشى، اقىن، مەرگەن، سوزگە شەشەن ادام بولعان. سول وڭىرگە اتاعى جايىلعان ساۋلەباي دومبىراشىمەن كەزدەسىپ، ونىڭ «بالا ناۋايى» كۇيىن قايتالاپ تارتىپ بەرەدى. ونىڭ اتى شۋلى قاشاعان اقىنمەن كەزدەسىپ، ايتىسقا تۇسۋى دە كەزىندە ۇلكەن وقيعالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالعان.

وسكەنبايدىڭ سازگەرلىك، ورىنداۋشىلىق ونەرى تۋرالى اكادەميك ا.جۇبانوۆ: «وسكەنباي ХХ عاسىردىڭ باسىندا بۇكىل ادايعا اتى بەلگىلى دومبىراشى بولدى. وسكەنبايدا ابىلدان، تازبالادان تاراعان كۇيلەر دە بار. دارىندى ورىنداۋشى ءوزىنىڭ شىعارعان كۇيلەرىمەن قاتار ەكى جۇزگە جۋىق باسقا حالىق كۇيلەرىن دە ورىنداعان» دەيدى. (ا.جۇبانوۆ. «قازاقتىڭ حالىق كومپوزيتورلارى»، 1962 ج.، 61-بەت.)

شەبەر ورىنداۋشى، دارىندى سازگەر وسكەنباي ءوزىنىڭ ونەرىن بەل بالاسى مۇرات وسكەنبايەۆقا «ىلگەرى جالعاستىر» دەپ تاپسىرىپ، 1925 جىلى 65 جاسىندا قايتىس بولادى. سويتىپ، وسكەنبايدىڭ كۇيلەرى بىزگە ونىڭ بالاسى مۇرات ارقىلى جەتكەن.

وسكەنبايدى حالىق دارىندى دومبىراشى، بالاڭداي ءانشى، اقىن، قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن دەسەدى. وسكەنبايدىڭ انشىلىك ونەرىنە بايلانىستى تۋعان «بۇلبۇل اقجەلەڭ» كۇيىنىڭ قالاي ومىرگە كەلگەندىگىن اكادەميك احمەت جۇبانوۆ بىلاي دەپ جازادى: «ماڭعىستاۋدا شولتامان، تاستەمىر، دوسات، تۇرسىن، جىلكەلدى، وتەۋلى، وسكەنباي - «جەتى ءانشى»، «جەتى قايقى» بولىپ اتتارى شىعادى. بۇلار جەتەۋى بىرگە جۇرىپ، كوبىنە قوسىلىپ ءان ايتادى ەكەن. ول زاماندا قوسىلىپ ءان ايتۋ سيرەك بولعاننان با، تىڭداۋشىلار بۇلاردى اسا قاتتى قۇرمەتتەيدى ەكەن. ارينە، جەتى كىسىنىڭ قوسىلىپ ءبىر داۋىستا ءان ايتۋى ءاننىڭ ساپالىق جاعىن ءسوزسىز وزگەرتەدى، كۇشەيتەدى، اسەرلەندىرەدى، بايىتا تۇسەدى:

«جينالىپ جەتى ءانشى «جەلە» كەتتىك،

بىرىگىپ سايگۇلىكپەن ەلگە جەتتىك.

ءانشىنىڭ ايداپ جۇرگەن تۇلىگى جوق،

ونەر مەن مەرەكەنى ەرمەك ەتتىك.

قوسىلىپ، ولەڭدەتىپ، ەل ارالاپ،

ونەردى جاسىمىزدان ەرمەك ەتتىك.

كەڭ قويىن، شارشى توردەن ورىن الىپ،

ولەڭنىڭ بىردەن-ءبىرىن دوڭگەلەتتىك، - دەپ باستاپ، ودان كەيىن جەكە-جەكە ءان ايتىپ، جۇرگەن جەرلەرىن ساۋىق-سايران قىلادى ەكەن. وسكەنباي بولسا، ءبىر جاعىنان دومبىراشى. بەرتىن كەلە ءوز قابىلەتتەرى ارقىلى قۇرىلعان «انسامبلگە» - «جەتى انشىگە» ەسكەرتكىش بولسىن دەپ وسكەنباي كۇي شىعارادى. ول كۇيدىڭ اتى «بۇلبۇل اقجەلەڭ» بولىپ كەتەدى. كەي جەرلەردە بۇل كۇيدى «جەتى بۇلبۇل» دەپ تارتادى ەكەن. بۇل كۇيدە وسكەنباي انشىلەردىڭ داۋىسىنا سىرتتاي ەلىكتەپ، سولاردىڭ سازىن سالامىن دەۋدەن اۋلاق، كۇيشىنىڭ ءوز جانىن قوزعاعان جاڭالىق - قوسىلىپ ءان سالۋعا ارنالعان كوڭىل قۋانىشى سياقتى...» دەيدى.

بۇل كۇيدىڭ نوتالىق ۇلگىسى، شىعۋ تاريحى جانە كۇيشى تۋرالى ماعلۇمات 2000- جىلى تىمات مەرعاليەۆ، سارسەنباي بۇركىتوۆ، ورىنباي دۇيسەنوۆ سىندى كۇيشى-زەرتتەۋشىلەر قۇراستىرعان «قازاق كۇيلەرىنىڭ تاريحى» جيناعىندا جاريالانعان. بۇل كۇي قازىرگى كەزدەگى كۇيشى-ورىنداۋشىلاردىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك رەپەرتۋارلارىندا كەزدەسەدى. دەسە دە، تۇپ نۇسقاسىن جەتكىزىپ ورىندايتىن - وسكەنبايدىڭ نەمەرەسى ءازىرباي وسكەنباەۆ. ءازىرباي اكەسى مۇراتتىڭ جانە اتاسى وسكەنبايدىڭ كۇيلەرىن شەبەر ورىندايتىن كۇيشى. سوندىقتان وسكەنباي كۇيشىنىڭ اسىل مۇراسى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسارىنا كامىل سەنۋگە نەگىز بار.

باعلان ءبابىجان،

مۋزىكا زەرتتەۋشىسى

(«ايقىن» گازەتى. 2009-جىل).

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى