قازاقتىڭ ءبىر رۋدان قىز الىسپاۋىنا نە سەبەپ؟
قازاق بالاسىنا جەكىگەندە دە «تۇقىمىڭ وسكىر»، «تۇقىمىڭ كوبەيگىر»، «تۇقىمىڭ تۇپتەسىن، قاتىنىڭ جۇكتەسىن» دەپ سىباعان.
حالىق تانىمىندا شاڭىراق كوتەرۋ، وتباسىن قۇرۋ، ۇيلەنۋ، ۇرپاق قالدىرۋ ايتارلىقتاي ماڭىزدى بولعانىن وسىدان- اق كورۋگە بولادى. الايدا قازاقتىڭ ۇيلەنۋگە قاتىستى وزگە حالىقتان ەرەكشەلىگى دە جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى - جەتى اتادان اسپايىنشا قىز الىسىپ، قىز بەرىسپەۋ. Massaget.kz ءتىلشىسى قازاق نەگە ءبىر رۋدان قىز الىسپاعانىنا شولۋ جاساپ كوردى.
ەرتەدە ولىمگە سەبەپ بولعان
تاريحتان ءبىر-بىرىنە ەسسىز عاشىق بولعان قالقامان مەن مامىردىڭ وقيعاسى كوپكە ءمالىم. دەرەكتەردە مامبەتەي مەن توبىقتى رۋىنىڭ اراسىنداعى جانجال ەكى جاستىڭ تراگەدياسىنا اينالعان. ويتكەنى قالقامان مەن مامىردىڭ اكەلەرى نەمەرە اعايىندى كىسىلەر بولىپ شىعادى. وسىلايشا، دالا زاڭىن بۇزعان ەكەۋ ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ، مامىر ءولىپ، قالقامان ەل اۋىپ كەتەدى.
«ەمشەك ەمبەسە بولدى»
قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى تانىم-تۇسىنىگىندە ءالى كۇنگە دەيىن ءجىبى ۇزىلمەگەن وسى تۇسىنىك تۋرالى تولىق ايتىلعان قۇرالاي باۋدياروۆانىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنسەك، بۇل قۇبىلىس «ەكزوگاميالىق نەكەلىك قاتىناس» دەپ اتالادى. كەرىسىنشە قازىر تۇرىك، ازەربايجان، كۇرد سەكىلدى تۇركى حالىقتارىندا «ەندوگاميالىق نەكەلىك قاتىناس» قالىپتاسقان ەكەن. ياعني بۇل حالىقتار «ءبىر ەمشەك ەمبەسە بولدى» دەگەن تۇسىنىكپەن ۇل-قىزىنىڭ باسىن قوسا بەرەدى. ال قازاقتا مۇنداي نەكەگە تىيىم ون-ون ەكى اتاعا دەيىن دە جەتكەن ەكەن.
قۇرالاي باۋدياروۆا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك، شىعىس ايماقتارىندا بەس- التى اتاعا تولىسىمەن قىز الىسۋ كەزدەسەتىنىن ايتادى.
«قىز الىسپاۋ سەبەبى تۋىستىق قارىم-قاتىناس، الىس-بەرىس، ءوزارا كومەك ماسەلەسى جەتى اتاعا دەيىن سيىرقۇيىمشاقتانىپ بارىپ اياقتالاتىندىقتان. سوندىقتان جەتى اتادان كەيىن تۋىستىق جاقىندىقتان گورى قۇداندالىق باسىم بولادى. ال تۋىستىق قارىم-قاتىناس ۇزىلمەي تۇرىپ، اتالار اراسىندا قۇدالىق جاقىندىقتىڭ ءىس جۇزىندە كەرەگى دە بولماي قالادى. ەكزوگاميانىڭ كۇشتى ساقتالعان جەرى جەتىسۋ ولكەسى»، - دەلىنگەن ەڭبەكتە.
قازاق حالقى جەتى اتاعا جەتكەن كەزدە اعايىن-تۋىستى جيىپ، باتا بەرىپ، قىز الىسىپ، قىز بەرىسۋگە رۇقساتىن بەرگەن. دەگەنمەن ەتنوگراف حالەل ارعىنبايەۆ كوپتەگەن حالىقتا ءدال وسى ءۇردىستى ۇستانباۋى سالدارىنان قان ارالاسۋ، تۇقىم السىرەۋ، اۋرۋ كوبەيۋ، ءتىپتى بەدەۋلىك ارتقانىن ايتادى.
قازاق قاي جۇرتتان قىز الىسپاعان؟
قازاقتا جىگىتتىڭ ءوز جۇرتى، ناعاشى جۇرتى، قايىن جۇرتى بارى ايتىلادى. وسىنىڭ ىشىندە قازاق حالقى ناعاشى جۇرتىنان قىز الىسپاعان. ناعاشى جۇرتقا انانىڭ اتا- اناسىنان باستاپ بارلىق تۋىسى جاتادى. اعايىن ىشىندە ناعاشىنىڭ مارتەبەسى، بەدەلى قاشان دا جوعارى بولعان. حالقىمىزدا «قىزدان تۋعاننىڭ قيىعى جوق» دەگەن ماتەل بار. مۇنىڭ استارىندا قىزدان تۋسا دا، الىستىعى جوق دەگەن تەرەڭ ماعىنا جاتىر. سونداي-اق، ەل اراسىندا «ءوز جۇرتىڭ - كۇنشىل، قايىن جۇرتىڭ - سىنشىل، ناعىز تىرەگىڭ - ناعاشىڭ» دەگەن ءسوز بار. ء بىراق قازاقتا قايىن جۇرتپەن بۇل بايلانىس وزگەشە. سەبەبى كەيدە قۇدا بالا مەن قۇداشانى ايتتىراتىن جايتتار دا بولعان.
قازاقتان وزگە تاعى كىم جاقىنىنان قىز الىسپايدى؟
قازاق حالقىندا ساقتالعان بۇل تىيىم وزگە حالىقتاردا دا كەزدەسەدى ەكەن. اشىق دەرەككوز مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، گرۋزيندەر مەن ارميانداردا 9 اتاعا، قىرعىزدار 4 اتاعا دەيىن وسى ءداستۇردى ۇستانعان.
ەتنوگراف نادەجدا دىرەنكوۆا ەڭبەكتەرىندە موڭعولدار تۇقىمىندا دا جەتى اتادان جاقىن اداممەن شاڭىراق كوتەرمەۋ ساقتالعانى ايتىلادى. تەك، ءتۇر، ءتىل جاعىنان قازاققا كەلەتىن قاراقالپاقتاردا بۇل ءۇردىس مەيلىنشە ۇقساس. تۇركى حالىقتارى ىشىنەن وزبەكتەر مەن تاجىكتەر دە ەرتەدە جاقىننان قىز الىسپاعان. ءبىراق بەرتىن كەلە بۇل تىيىم جويىلىپ كەتكەن ەكەن.
