ءازىلحان نۇرشايىقوۆ: عاشىق بولا ءبىلۋ دە - پاتريوتيزم
- ءازىلحان اعا، وتكەن ХХ عاسىردا كىمدى تۇلعا رەتىندە بىلەسىز؟
- «اباي جولى» ەپوپەياسى ارقىلى قازاق ادەبيەتىن كوككە كوتەرگەن م.اۋەزوۆتى قازاق حالقىنا ХХ عاسىر بەردى. اكادەميانىڭ وسى عاجاپ عيماراتىن ءوز قولىمەن كوتەرىپ، قازاق عىلىمىنىڭ التىن ورداسىن ورناتىپ، الەمگە داڭقىن شىعارعان ق.ساتباەۆ - وسى عاسىردىڭ پەرزەنتى. قازاق ونەرىن ورگە سۇيرەگەن احمەت جۇبانوۆ پەن نۇرعيسا تىلەنديەۆ - ХХ عاسىردىڭ جەمىسى. قازاق حالقىنىڭ باتىرلىعىن دۇنيەجۇزىنە پاش ەتكەن باۋىرجان مومىش ۇلى - ХХ عاسىردىڭ تىنىسى، حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق كوسەمى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن جۇماباي شاياحمەتوۆ پەن دىنمۇحامەد قوناەۆ بىزگە وتكەن عاسىر سىيلاعان ساياساتكەرلەر. وسى كۇنگى كەيبىر جاستار، اسىرەسە، تەلەديدار مەن راديودا قىزمەت ىستەيتىن جۋرناليست جىگىتتەر « ХХ عاسىر قاندى جانە قاسقىر عاسىر بولدى» دەپ، وسى عاسىردى جەردەن الىپ، جەرگە سالادى. مەن بۇعان قارسىمىن. مەنىڭ ويىمشا، وسى عاسىر قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن، عىلىمى مەن ونەرىن وركەندەتكەن التىن عاسىر بولدى. ودان ارعى عاسىرلاردىڭ بىردە-بىرىندە قازاق ۇلتى مۇنداي دارەجەگە جەتكەن جوق!
- ءسىز سوعىسقا قاتىسىپ، ەلىڭىزدى-جەرىڭىزدى جاۋدان قورعاعان جاۋىنگەردىڭ ءبىرى ءسىز، ال، ءوزىڭىز پاتريوتيزم دەگەن ۇعىمدى قالاي تۇسىنەسىز؟
- بۇل سۇراققا مەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سوزىمەن جاۋاپ بەرەيىن. ادام بولۋ - قاسيەت، ازامات بولۋ - مىندەت، ال، پاتريوت بولۋ - پارىز. بارلىق ادام پاتريوتتىق پارىزىن بۇلجىتپاي وتەۋگە مىندەتتى. پاتريوتيزم اسكەرگە الىنىپ، سارباز ساناتىنا قوسىلعاننان كەيىن عانا باستالمايدى. پاتريوتيزم وتباسىنان باستاۋ الادى. اكە-شەشەڭدى قۇرمەتتەي ءبىلۋ - پاتريوتيزم. اۋىل-ايماعىڭدى ارداقتاي ءبىلۋ - پاتريوتيزم. وز ۇلتىڭدى ءسۇيۋ - پاتريوتيزم. ءوز حالقىڭنىڭ وتكەن جولىن (تاريحىن) قۇرمەتتەپ، وعان ءتىل تيگىزبەۋ - پاتريوتيزم. ءوز وتانىڭدى جاۋدان قورعاۋ، ەلىڭنىڭ ازاماتتىعى ءۇشىن، قاجەتتى جەردە، جانىڭدى قيۋ - پاتريوتيزم. «وتان ءۇشىن وتقا تۇسكىن - كۇيمەيسىڭ» دەگەن باۋكەڭ. مىنە پاتريوتيزمنىڭ ەڭ بيىك شىڭى وسى.
- مومىش ۇلى دەمەكشى، باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ومىرىڭىزدە الاتىن ورنى قانداي؟
- مەن - باۋكەڭنىڭ شاكىرتىمىن جانە زامانداس، سىيلاس، سىرلاس بولعاندىعىمدى ماقتانىش ەتەمىن. ءبىراق، باۋكەڭ اسقار تاۋ بولسا، مەن كىشكەنتاي توبەشىك قانامىن. ول ۇلى بولسا، مەن ۇلىلىقتىڭ ۇنتاعىمىن. باۋكەڭ الىپ بولسا، مەن ەرگەجەيلىمىن. مەن باۋكەڭنىڭ تىرناعىنا دا تۇرمايمىن. ارۋاعىنان اينالايىن، مەنىڭ اعام، دوسىم، ۇستازىم بولعان التى الاشتىڭ ارداقتىسى باۋكەڭ.
- ءسىزدىڭ كوپشىلىككە تانىمال «اقيقات پەن اڭىز» رومانىڭىزدى العاش جارىققا شىققان كەزىندە وقىرمان قاۋىم قالاي قابىلدادى؟
- العاش «اقيقات پەن اڭىز» كىتابىم شىققاننان كەيىن وقىرمانداردىڭ حاتى دەگەن ماعان دا باۋكەڭە دە جاڭبىرداي جاۋىپ كەتتى دەيسىز. وسى ءبىر كىتاپتىڭ وزىنە مەن 5000 حات الدىم. وقىرمانداردىڭ مۇنشاما حات الۋ، ول از كەزدەسەتىن جاعداي. بۇل دا كەرەمەت نارسە، سەبەبى، ول بەس مىڭ حاتتىڭ ارعى جاعىندا، سول 5000 ادامنىڭ تاعدىرى تۇر. بۇل حاتتاردىڭ بارلىعىن مەملەكەتتىك مۇراعاتقا تاپسىرعانمىن.
رومان جۇرتقا ۇنادى، كەيبىر اعايىندارعا ۇنامادى. «نەگە ءازىلحان جازۋى كەرەك، باسقا دا مىقتىلار بار عوي»، - دەگەن الىپ-قاشپا اڭگىمەلەر ايتىلدى. ارينە، بۇل باۋكەڭە دەگەن قارسىلىق ەمەس، مەنىڭ جازعانىما بىلدىرگەن قارسىلىق ەدى. ءبىر كۇنى باۋكەڭە ەكى بەلگىلى جازۋشى كەلىپ، «كىتاپتى جازعان ءسىز، ءازىلحاننان اۆتورلىق قۇقىعىڭىزدى الىڭىز. نۇرشايىقوۆتى وڭدەگەن نەمەسە، كوشىرىپ العان دەپ ايتۋ كەرەك» دەپتى. باۋكەڭ ەكەۋىنىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداپ بولىپ، ەكەۋىن ۇيىنەن قۋىپ شىعىپتى.
جولىم تۇسكەن ءبىر كۇنى باۋكەڭە بارسام، اشۋلانىپ وتىر ەكەن. باۋكەڭ ماعان «مولچات!» دەدى. تۇككە تۇسىنبەي اڭ-تاڭ بولىپ «و، نە بولدى؟» - دەپ ەدىم، «سەن كىنالىسىڭ وسىنىڭ بارىنە»، - دەگەنى. «مەنىڭ قانداي كىنام بار؟» - دەپ تاڭعالىپ ەدىم، «سەنىڭ جازعان رومانىڭدى ەل قىزعانىپ، جامانداپ كەتتى. روماندى جازعان نۇرشايىقوۆ، ال، مەن تەك قانا ونىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرىپ وتىردىم. كەتىڭدەر ۇيدەن!» - دەپ ايداپ شىقتى. «بۇل - كۇنشىليزم. قازاقتى قۇرتاتىن - كۇنشىلدىك. وسى ءۇشىن سەن كىنالىسىڭ!» - دەگەن ەدى. كوپ ۇزاماي جازۋشىلار وداعىندا وسى جايتقا بايلانىستى تالقىلاۋ جۇرگىزىلدى. ءبارى دە بىراۋىزدان «اقيقات پەن اڭىز» رومانىنا قولداۋ ءبىلدىردى. جىل وتپەي-اق، بۇل روماننىڭ ەكىنشى باسىلىمى جارىققا شىقتى. مىنەكەي، سول ۋاقىتتان باستاپ «اقيقات پەن اڭىز» رومانى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.
- ءازىلحان اعا، ءسىز «ماحاببات جىرى» دەگەنگە ساياتىن «ماحاببات قىزىق مول جىلدار» اتتى كىتاپ جازدىڭىز. شىنىندا دا، ماحاببات پەن پاتريوتيزم ءبىر ۇعىمعا سايا ما؟
- عاشىق بولا ءبىلۋ دە - پاتريوتيزم. عاشىقتار - ماحاببات وتانىنىڭ پاتريوتتارى. عاشىققا دەگەن ماحابباتتا وتاندىق ماحابباتقا ۇلاسادى. قىزعا عاشىق بولا بىلگەن جىگىت - وتاندى قورعاي الادى. ماحاببات نەگىزى - وتان!
- «ماحاببات قىزىق مول جىلدار» كىتابىڭىزدىڭ قالاي جازىلعاندىعى جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز؟
- الدىمەن اكەمنەن، سوسىن باۋىرىمنان، ال، سوعىس كەزىندە جۇرگەندە انامنان ايىرىلىپ، جالعىز قالعاننان كەيىن، جەڭىس تۋىن جەلبىرەتىپ ەلگە قايتىپ بارا جاتقاندا الماتى قالاسىندا ەشالوننان ءتۇسىپ قالدىم. سەبەبى، اۋىلعا بارعانمەن مەنى ول جاقتا كۇتىپ تۇرعان ەشكىم جوق ەدى. قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتكە قۇجاتتارىمدى تاپسىرىپ، ستۋدەنت اتاندىم. ول كەزدەرى بىزگە كارتوچكامەن كۇنىنە 500 گرام نان بەرىلەتىن. اتپالداي ازاماتقا بۇل قانداي ازىق بولا قويسىن. وزگە ستۋدەنتتەرگە ەلدەن اقشا، ازىق-تۇلىك كەلىپ تۇرۋشى ەدى. ال، ماعان ءبىر تۇيىر ءدان، ءبىر تيىن اقشا كەلىپ كورگەن ەمەس. سول كەزدە ءبىر توپتا وقيتىن 30 قىز كەزەك-كەزەك قوناققا شاقىرىپ ءجۇرىپ، سولاردىڭ ارقاسىندا مەن ۋنيۆەرسيتەتتى تاستاپ كەتپەي، ءبىتىرىپ شىقتىم.
وقۋدى بىتىرگەننەن كەيىن ۇلكەن قىزمەتتەر جاسادىم. ماماندىعىم فيلولوگ بولسا دا جۋرناليستيكانى تاڭداپ، اۋەلى «پيونەر» جۋرنالىندا، سوڭىنان «سوسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جۇمىس جاسادىم. سوڭعىسىندا ادەبي قىزمەتكەردەن باستاپ رەداكتوردىڭ ورىنباسارى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدىم. پاۆلودار وبلىستىق گازەتى مەن «قازاق ادەبيەتى» باسىلىمىندا باس رەداكتور بولدىم. وسى قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ: «ەگەر مەن كەشە وقۋدى بىتىرە الماي كەتسەم، وسىنداي كۇيگە جەتەر مە ەدىم؟ قيىن كەزدە قول ۇشىن بەرىپ، قامقور بولعان قىزدارعا قارىزىمدى قالاي قايتارسام ەكەن؟!» - دەپ ويلاناتىنمىن. مەن قىزدارعا قارىزدارمىن. قىزدارعا جالپى حالىق، ۇلت قارىزدار. ولار بولاشاق ۇلتىنىڭ اناسى رەتىندە ورىمدەي جاس بولا ءجۇرىپ، ەر ازاماتتارعا كومەك بەردى. مىنە، وسىنداي تولعانىستاردىڭ ناتيجەسىندە «ماحاببات قىزىق مول جىلدار» رومانى دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. بۇل رومان 1970 جىلى باسىلىپ شىقتى. سودان بەرى وتكەن 39 جىل ىشىندە 10 رەت قايتادان باسىلىپ شىعارىلعان ەكەن. سوندا، ءاربىر 4 جىلدا قايتا باسىلىپ شىققان بولدى عوي. «ماحاببات قىزىق مول جىلدار» اتتى كىتابىم شىققاندا مەن وقىرماننان000 10 حات العانىم بار. بۇل كىتاپتى وقىعان جاستار ءالى دە ماعان حات جازىپ تۇرادى. بۇل كىتاپتى وسىنشاما حالىقتىڭ سۇيىكتى شىعارماسىنا اينالادى دەپ ويلاعان جوقپىن. الايدا، ول مەنىڭ ابىرويىمدى اسپانعا كوتەردى.
وتكەن جىلى سەمەي درامالىق تەاترى وسى روماننىڭ جەلىسى بويىنشا سپەكتاكل قويىپ، ونى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاستار تەاترىندا، ءال-فارابي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەر سارايىندا، مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاترىندا قويدى. سپەكتاكلدى كورىپ وتىرعاندا مەن ەگىلىپ جىلاعان ەدىم. جىلايتىن سەبەبىم، ودان وزىممەن بىرگە وقىعان قىزدار كوز الدىما كەلدى. كوپشىلىگى قازىر دۇنيەدەن ءوتكەن. شىركىن، ХХ عاسىردىڭ قىزدارى-اي دەسەڭىزشى. ولار اراق ىشپەيتىن، تەمەكى تارتپايتىن ەدى. اق ماحابباتىنان اينىمايتىن. كوركەم ادەبيەتتى ءجيى وقىپ، قازاقشا سويلەپ، قازاق اندەرىن تىڭداۋشى ەدى. ولار سۇيگەن جىگىتتەرىنە قوسىلىپ، ارتى ءۇش-تورت، الدى ونشاقتى بالانىڭ اناسى بولۋدى ارماندايتىن. ХХ عاسىردىڭ قىزدارى شەتىنەن وتانشىل ەدى. مانشۇك پەن ءالييا سياقتى وزدەرى سۇرانىپ مايدانعا بارىپ، ەلى مەن جەرىن جاۋدان قورعاۋعا تىرىساتىن. سول زامانداستارىمنىڭ بەينەسىن كورىپ جىلادىم.
- وسى كىتاپتاعى كەيىپكەرلەرىڭىزبەن ءالى دە بايلانىسىڭىز جالعاسۋدا ما؟
- بۇل قىزداردىڭ كوبىسىمەن كوزى تىرىسىندە ارالاسىپ تۇردىم، قازىر ولاردان قالعانى تەك مەڭتاي عانا. 2002 جىلى مەڭتاي 75 جاسقا تولعان تويىن جاسادى جانە وعان 40 جىل ۇستازدىق قىزمەتپەن اينالىسىپ، ادەبي كەيىپكەر بولعانى ءۇشىن ءوزى تۇراتىن كەنتاۋ قالاسىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلدى، سوعان بايلانىستى شاقىرتقان سوڭ اۋرۋحانادا جاتقان جەرىمنەن سۇرانىپ بارىپ قايتتىم. تويدان قايتاردا مەڭتاي مەنى شىعارىپ سالىپ تۇرىپ، ماعان جۇزىك سىيلادى. «بۇل ساقينانى مەن 15 جاسقا تولعاندا انام ساۋساعىما سالىپ ەدى، مۇنى مەن 60 جىل تاعىپپىن، ەندى، وسىنى سىزگە سىيلايمىن»، - دەدى مەڭتاي. ول جۇزىككە «مەڭتاي - ەربول. كەنتاۋ قالاسى، 2002 جىل» دەپ جازىپتى. ساقينا قازىر مەندە ساقتاۋلى تۇر.
- ءسىزدىڭ ۇزبەي كۇندەلىك جازاتىنىڭىز جايىندا ەلدىڭ ءبارى بىلەدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. وسى ءىسىڭىزدى قاشان جانە قالاي باستادىڭىز؟
- مەن 1941 جىلى الماتىدا اسكەري دايىندىقتا ءجۇردىم. سول كەزدەن باستاپ كۇندەلىك جازۋعا كىرىستىم. ونىڭ الدىندا كۇندەلىك دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلگەن دە، ەستىگەن دە ەمەسپىن. ءبىراق، ونىڭ ەسەسىنە، ون ءتورت جاسىمنان باستاپ ولەڭ جازدىم. سول داپتەرلەرىم ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى. سوعىس باستالدى. قىپ-قىزىل ءورتتىڭ ىشىنە كىردىك. سوعىستا جازاتىن نارسە وتە كوپ، ولاردىڭ ءبارىن دە شامام كەلگەنشە قاعازعا تۇسىرۋگە تىرىستىم.
- سوعىستا جۇرگەندە كۇندەلىك جازۋ دا ءبىر ەرلىك. بىرەۋلەردى اجال قۇشىپ جاتقاندا، «وسى جازعاندارىمنىڭ بىرەۋگە قاجەتى بار ما؟» - دەپ ويلاعان جوقسىز با؟
- سوعىستا ولەم دەپ ويلاعان جوقپىن. نە قۇدىرەت ەكەنىن ءوزىم دە بىلمەيمىن. ال، ادامداردىڭ مايداندا اجال قۇشاتىنىن وزدەرى سەزىنەتىنىن بايقادىم. مەن كەشەگى، 1418 كۇنگە سوزىلعان ۇلى وتان سوعىسىندا 786 كۇن مايداننىڭ العى شەبىندە جاۋمەن شايقاسىپ ءجۇرىپ، امان قالعانىمدى ەرەكشە وقيعا قاتارىنا قوسامىن. ولاي دەيتىنىم، جاياۋ اسكەر سولداتتارى سوعىسقا كىرگەننەن كەيىن ەكى-ۇش كۇندە نەمەسە ەكى-ءۇش ايدا وققا ۇشادى، نە جارالانىپ كەتەدى. ال، مەن بولسام ەكى جىل ەكى اي التى كۇن امان ءجۇرىپ، ەلگە ورالدىم. ونىڭ سەبەبى نە دەيسىز عوي؟ ونىڭ سەبەبى - مەنىڭ ارتيللەريست بولعاندىعىمدا. ارتيللەريستەر دە شىعىنسىز بولعان جوق. ءبىراق، ارتيللەريياداعى ءولىم جاياۋ اسكەرلەردەگىدەن اناعۇرلىم از بولدى. سوعىس كەزىندە ارتيللەريا «سوعىس ءتاڭىرى» دەپ اتالدى. ال مەن ءوزىمدى ۇلى سوعىستا امان ساقتاپ قالعان ءتاڭىرىم - ارتيللەريا دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان دا كابينەتىمدەگى جۇمىس ۇستەلىمنىڭ وڭ جاعىنداعى كىتاپتار ۇستىندە 76 ميلليمەترلىك ەكى زەڭبىرەكتىڭ كىشىرەيتىلگەن تەمىر مۇسىندەرى تۇر. مەن سول زەڭبىرەكتەردىڭ كومانديرى بولعانمىن. وسى ەكى ويىنشىق زەڭبىرەك مەنى ءتاۋباما ءتۇسىرىپ تۇرادى. ءبىر نارسەگە كەيىسەم، رەنجىسەم، وسى ەكى زەڭبىرەككە قاراپ، ساباما تۇسەمىن.
- سەكسەننىڭ بەل ورتاسىنان اسقان كەزىڭىزدە جازۋشىلىق ونەرمەن اينالىسۋ قيىنعا سوقپاي ما؟
- ارينە، سەكسەن جەتىگە كەلگەن ادامدا بۇرىنعىداي شىعارماشىلىق قۋات بولماسى بەلگىلى عوي، مەنىڭ دە شىعارماشىلىعىمدا اناۋ ايتقان جاڭالىق جوق. مەن قازىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا سۇحبات بەرۋ مەن وقۋ ورىندارىنا كەزدەسۋگە بارۋدان-اق بوساماي ءجۇرمىن.
راۋشان پەرنەحان قىزى
(«ەل رايى» سايتى. 29-قازان. 2009)
