كەنەن ءازىربايدىڭ «كوك شولاق» ءانى قالاي شىققان
وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءبىرجان سال، اقان سەرى، ءمادي، جاياۋ مۇسا، ەستاي، عازيز ۇزىن سياقتى دۇلدۇل ءانشى-كومپوزيتورلارىمىزدىڭ شىعارمالارى - قازاقتىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كاسىبي اندەرىنە جاتادى. ءداستۇرلى اندەردىڭ تارالىپ، ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە جەتۋىنىڭ ءوزى حالىق انشىلەرىنىڭ ونەرىمەن تىعىز بايلانىستى بولسا كەرەك. ءار كومپوزيتوردىڭ اتىن كەڭگە جايىپ، پاش ەتكەن اندەرى بولعان. اقان سەرىنىڭ «بالقاديشاسى»، ءبىرجان سالدىڭ «تەمىرتاسى»، جاياۋ مۇسانىڭ «اق سيساسى» سياقتى اندەر - شىعارۋشىلارىنىڭ اتتارىن الەمگە تاراتقان. «قازاقتىڭ 100 ءانى» ايدارىندا ءبىز ءداستۇرلى اندەردىڭ تاريحى مەن ناسيحاتتاۋشىلارىنا، بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزۋشىلەرى مەن ورىنداۋشىلارىنا، ءانى مەن سوزىنە سيپاتتاما بەرۋگە نيەت ەتتىك...
سونداي اندەردىڭ ءبىرى كەنەننىڭ ءانى - «كوك شولاق». جامبىل وبلىسى قورداي جەرىندە تۋىپ-وسكەن، سول وڭىردە ءومىر سۇرگەن كەنەن - جەتىسۋ جەرىندەگى انشىلىك ءداستۇردى قالىپتاستىرعان ءىرى ءانشى-كومپوزيتور. ونەر وعان اناسى ۇلداردان دارىدى دەسەدى، ءبىراق ول ءتورت جاسىندا انادان جەتىم قالىپ، اكەسى ءازىربايدىڭ قامقورلىعىندا قالادى. اكەسى ەكەۋى بايلارعا جالدانىپ مال باعىپ، بالالىق شاعى قيىنشىلىقپەن وتەدى. ايتسە دە، كەنەن جوقشىلىققا مويىماي، بىرتە-بىرتە ونەر بيىگىنە كوتەرىلەدى. 1976- جىلى 96 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن كەنەننىڭ سوڭىندا جۇزدەن استام ءانى قالدى. كەنەكەڭنىڭ تۇلعاسىن اقىندىق، انشىلىك، كومپوزيتورلىق قىرلارىنان قاراستىرۋعا بولادى. سال-سەرىلەرگە ءتان وسى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى دا كەنەكەڭنىڭ بويىنان تابىلعان. ونى ەل ىشىندە «زامانا جىرشىسى» دەپ اتاپ كەتكەن، سەبەبى ول - حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن، زامانا لەبىن ونەر تىلىندە سويلەتە بىلگەن ۇلى تالانت يەسى. كەنەكەڭ اقىندىق پەن جىرشىلىقتا وزىنە سۇيىمباي مەن جامبىلدى ۇستاز تۇتقان. ونىڭ اينالاسىنداعى ءسوز جەكپە-جەگىنە شىعىپ جۇرگەن زامانداستارى، كورشى قىرعىز ەلىندەگى «توكمە» اقىن-قۇرداستارى - ونىڭ سول كەزەڭدە اقىن بولىپ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى.
ەرتەدە ءان ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە، اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ، اۋىزشا مەڭگەرىلگەن. حالىق ىشىندە «ءان تاعدىرى ءانشىنىڭ قولىندا» دەگەن ۇعىم بار. ءاندى شىعارعان كومپوزيتوردىڭ انشىلىك ونەرى باسىم بولسا، وندا ءاننىڭ كوركەمدىك دارەجەسى دە جوعارى، ساپالى بولىپ شىعىپ، ءان تىڭداۋشىلاردى قىزىقتىرىپ، ولاردىڭ كوكەيلەرىندە تەز قالىپ قويادى. كەنەكەڭنىڭ انشىلىك ونەرىنىڭ باسىم بولۋى - ونىڭ شىعارمالارىنىڭ تەز تارالۋىنا بارىنشا اسەر ەتتى. كەز كەلگەن ءاننىڭ حالىق اۋزىندا ساقتالۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەپتەرى - ونىڭ تەرەڭدىگىندە، ءتىلىنىڭ وتكىرلىگىندە جانە ەل ومىرىمەن ەتەنە جاقىن بولۋىندا بولسا كەرەك. كەنەننىڭ «كوك شولاق» ءانى وسىنداي شىعارمالار قاتارىنا جاتادى. ءوز زامانىندا ءاندى حالىق اراسىنا تاراتقان اسكەربەك ەڭكەباەۆ، قۋات نييازباەۆ سيياقتى انشىلەر بار ەدى. كەنەننىڭ 15-17 جاس شاماسىندا شىعارىلعان ءانىنىڭ اتى ول ءاننىڭ جىلقى جانۋارىمەن بايلانىستى ەكەندىگىن مەڭزەپ تۇر. بۇل ءاننىڭ شىعۋ تاريحى جايىندا ەل ىشىندە مىنانداي ماعلۇماتتار ساقتالعان.
كەنەننىڭ اكەسى ءازىرباي ءوزىنىڭ بىرنەشە جىلعى تاپقان-تايانعانىن جيناپ ءجۇرىپ، قىرعىزستاننىڭ توقماق قالاسىنداعى بازارىنا بارىپ، ءبىر ات ساتىپ اكەلەدى. ساتىپ اكەلگەن جىلقىسىنىڭ قۇيرىق-جالى جوق ناعىز كوكشولاق ەكەن. ءبىراق اكە مەن بالا مىنەرلىك كولىگى بولعانىنا قاتتى قۋانادى.
سول جىلى كەنەننىڭ اۋىلىمەن قاتار جاتقان كورشى ەلدىڭ بيبول دەگەن بايى بەس بولىس ەل شاقىرىپ، ۇلكەن توي جاسايدى. قوي سوڭىندا جۇرگەن كەنەن ءسان-سالتانات قۇرىپ، تويعا كەتىپ بارا جاتقان ءبىر توپ قىز-كەلىنشەك، جىگىتتەردى كورىپ، دەلەبەسى قوزادى. قايتكەندە دە وسى تويعا ونىڭ دا بارعىسى كەلەدى. ءسويتىپ، باعىپ جۇرگەن قويىن دوسى ايانبايعا تاستاپ، كوك شولاعىمەن تەپەڭ قاعىپ، الگى توپتى قۋىپ جەتەدى. كەلگەن بەتتە قىز-كەلىنشەكتەرگە ءتيىسىپ، ولەڭ ايتا كەتەدى. قىزداردىڭ ىشىنەن شاليپا دەگەن بايدىڭ قىزى جاۋاپ قايىرىپ، ەكەۋى ايتىسا جونەلەدى. شاليپا باسىنا شوقپىت بورىك كيگەن، جىرتىق توندى قويشىنى مازاق ەتەدى:
«اكەڭ بايعۇس ۇستاپ ءجۇر قازان-اياق،
قويىڭدى جوندەپ باققىن ساندالماي-اق» -
دەيدى. كەنەن قىزدىڭ بۇل سوزىنە ارسىنبايدى، قايتا ورشەلەنە تۇسەدى. كەنەن شاليپامەن ايتىسقاندا ولەڭدى «كوك شولاق» انىمەن ايتادى. شاليپا مىنگەن جورعاعا ىلەسە الماي قالا بەرگەن كوكشولاعىنا ىزا بولعان كەنەن ءانىنىڭ اياعىن:
جىلدام ءجۇرشى، كوكشولاق،
شاپشاڭ ءجۇرشى، كوكشولاق،
ولاي ءجۇرشى، كوكشولاق،
بىلاي ءجۇرشى، كوكشولاق،
دىڭكەڭ قۇرعىر، كوكشولاق...
دەپ كەلتىرەدى. ءاننىڭ بۇل كۇلكىلى-سىقاقتى قايىرماسى كەلە جاتقان جۇرتتى تاڭ-تاماشا قالدىرىپ، وزىنە ءۇيىرىپ اكەتەدى. كەنەن قىزدى جەڭىپ، ودان ورامال الادى. تويعا كەلگەن ءار ەلدىڭ اۋەسقويلارى كەنەننىڭ «كوك شولاعىن» اۋىلدارىنا ايتا بارادى. مىنە، سول كۇننەن باستاپ «كوكشولاق» ءانى ەل اراسىنا تەز تاراپ، كەنەننىڭ انشىلىك قابىلەتى حالىققا بەلگىلى بولا باستايدى.
كەنەننىڭ بۇل ءانى سوڭعى ۋاقىتتا ورىنداۋشىلاردىڭ نازارىنا ىلىگىپ، قايتا جاڭعىرىپ، تىڭداۋشىلارىمەن قاۋىشتى. بۇدان جۇزدەگەن جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلسە دە، سول ۋاقىتتىڭ، سول زاماننىڭ كورىنىسى مەن تىرشىلىگىن سۋرەتتەگەن بۇل تۋىندى بۇگىنگى كۇندە ءوز ءمانىن ساقتاۋمەن بىرگە، بۇرىنعىدان دا تۇرلەنە تۇسۋدە. ءاندى ءداستۇرلى ورىنداۋدا ايتىپ جۇرگەن ءانشى دۇيسەنبەك ومىراليەۆ بولسا، ەسترادا جانرىندا «تاراز» تريوسىنىڭ جانە ءانشى سايات مەدەۋوۆتىڭ ورىنداۋىندا ەستىپ جۇرمىز. «تاراز» تريوسى دا، سايات تا ءاننىڭ ءداستۇرلى يىرىمدەرىن، نەگىزگى قۇرىلىسىن جوعالتپاي، جاڭاشا وڭدەپ، حالىق نازارىنا ۇسىندى. قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىندا» جانە مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ قورىندا بۇل ءان كەنەكەڭنىڭ ءوز ورىنداۋىندا ساقتاۋلى.
باعلان باباجان،
مۋزىكا زەرتتەۋشىسى
(«ايقىن» گازەتى. قاراشانىڭ 4-ى. 2009- جىل).
