اقىن جانە اتاجۇرىت
تۋعان جەردىڭ قار، مۇزى،
ايازىڭمەن جۋىندىر.
تۋعان جەردىڭ بال قىزى،
بۇرىمىڭمەن بۋىندىر.
تۋعان جەردىڭ بۇلاعى،
تولقىنىڭمەن ات مەنى.
تۋعان جەردىڭ جىلانى،
شىرىلداتىپ شاق مەنى.
تۋعان جەردىڭ شەڭگەلى،
تىرنا اياماي بەتىمدى.
تۋعان جەردىڭ ەرمەنى،
اۋزىما قۇي ءوتىمدى.
تۋعان جەردىڭ دوڭىزى،
قان جوسا قىپ جارىپ كەت.
تۋعان جەردىڭ قوڭىزى،
دومالاتىپ الىپ كەت.
تۋعان جەردىڭ قاسقىرى،
كەمىر، اقىن سۇيەگىن.
تۋعان جەردىڭ تاس، قۇمى،
سەنى وسىلاي سۇيەمىن، -
دەيدى ارقالى اقىن جاركەن بودەش ۇلى. بۇل ولەڭ، ءسوز جوق، اقىلى كەم اۋسار نەمەسە. «ءتىفۋ، كاپىر» دەگىزەتىن اۋمەسەر بولماسا، ەلىم دەپ ەمىرەنىپ، جەرىم دەپ تەبىرەنە الاتىن كىم-كىمنىڭ دە الپىس ەكى تامىرىن تارپاڭنىڭ قىل قۇيرىعىنان ەسكەن شىلبىرداي شيىرشىق اتتىرىپ، شىڭنان قۇلاعان تاۋ سۋىنداي بۇلقان-تالقان ەتكىزىپ جىبەرە الاتىن ولەڭ. بۇل ولەڭ - جانىڭنىڭ مۇلگىپ كەتكەن الىس ءبىر تۇكپىرىندە استاڭ-كەستەڭ داۋىل تۇرعىزىپ، ساناڭنىڭ قالعىپ كەتكەن قيان ءبىر قاتپارىندا الاي-دۇلەي بۇرقاق سوقتىرىپ، جۇرەگىڭنىڭ ەڭ ءبىر سەزىمتال، ەڭ ءبىر سەرگەك القابىندا الاپات سىلكىنىس تۋدىراتىن ولەڭ. مۇنداي ولەڭ ادەتتە ىستىق ىقىلاس، ىنتىق كوڭىل، استا توك اڭسار سەزىممەن بىرگە، تۋعان جەرگە دەگەن ۇلى ماحابباتتان تۋادى. ۇلى ماحابباتتان!
مەن وسى ولەڭنەن ماحامبەتتىڭ: «اۋ، قىزعىش قۇس، قىزعىش قۇس، ەل قورىعان مەن ەدىم، مەن دە ايرىلدىم ەلىمنەن، كول قورىعان سەن ەدىڭ، سەن دە ايرىلدىڭ كولىڭنەن، اسپاندا ۇشقان قىزعىش قۇس، سەنى كولدەن ايىرعان، لاشىن قۇستىڭ تەپكىنى، مەنى ەلدەن ايىرعان، حان جاڭگىردىڭ ەكپىنى،» - دەپ قايتارا سوعىپ، قايىرىلا سويلەيتىن، عاسىرلار استىنان ەستىلەتىن «قىزعىش قۇسىنىڭ» قاناتىنىڭ سۋىلىن؛ ماعجاننىڭ: «ساعىمى سايران قۇرادى، بورانى ۇلىپ تۇرادى، قىس - اق كەبىن، جاز - سارى. ورمانى جوق، شۋى جوق،تاۋى دا جوق، سۋى جوق، ماڭگى ولىك ساحاراسى. سارى ارقا دەگەن جەرىم بار، نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن - سول ارقامدى سۇيەمىن، - دەپ تۋعان جەرى ءۇشىن ەت-جۇرەگى ەلجىرەپ، سۇيەگى ۇگىتىلىپ تۇرعان «سۇيەمىن» ولەڭىنىڭ وتتاي ىستىق لەبى مەن دەمىن، تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ: «ارۋانا جاۋدىڭ قولىنا تۇسسە بوتاسىن شايناپ ءولتىرىپ. قارالى موينىن قايتادان ارتقا بۇرماستاي حالگە كەلتىرىپ، جەرىنە تارتىپ وتىرادى ەكەن، مونشاقتاپ جاسى بوزداۋمەن، ومىراۋىن جاسقا تولتىرىپ، - دەگەن ءارى قايسار، ءارى قاسىرەتتى جولدارىنداعى ەرەك ەكپىندى اعىستى سەزگەندەي بولاسىڭ. ويتكەنى بۇل ولەڭ - وقىعان سايىن وزەگىڭدە لاپىلداعان ءورت تۋدىرىپ، جان-جۇرەگىڭنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعاراتىن جوعارىدا كەلتىرگەن داڭقتى ولەڭدەرمەن تاعدىرلاس، تامىرلاس ولەڭ. تۇك تە اسىرىپ ايتىپ وتىرعان جوقپىز. ءدال سولاي!
تاعدىر-تالايىمى تاڭقى، تۇسىنىگى تايىز بىرەۋلەر ميىعىنان مىرس ەتىپ جاركەننىڭ ولەڭىن ۇلى تۇلعالاردىڭ اتاقتى ولەڭدەرىمەن تاعدىرلاس، تامىرلاس دەۋى قالاي بولار ەكەن دەپ كۇمان-كۇدىكپەن قاراپ، شاك كەلتىرۋى ابدەن مۇمكىن. ونداي جاندارعا جاركەننىڭ ولەڭىن تاعى ءبىر وقىڭىز، قايتا-قايتا وقىڭىز دەر ەدىك. ونىڭ ۇستىنە جاركەن ءبىر ولەڭىنە: «مەن اقىن ەمەسپىن، تاعدىرىم - اقىن»، - دەيدى. ياعني، مۇنداي ولەڭ جازۋ ءۇشىن جاركەننىڭ باسىنان وتكەن تاعدىر سەنىڭ دە باسىڭنان ءوتۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن، بۇل ولەڭدى تاعدىر تۋىندىسى دەپ قاراعان ءجون. تار جول تايعاق كەشۋلى، تاۋقىمەتتى ول تاعدىرعا سالدەن كەيىن تاعى دا ءبىر ورالىپ سوعا جاتارمىز... سوندىقتان اقىننىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشى مەن سۇيىسپەنشىلىگىن ءالى دە اشا تۇسەتىن بىرەر جىرلارىن ودان ءارى وقىپ كورەيىكشى:
تۋعان جەردەن كەتكەلى
ساعىنىشىم كوپ مەنىڭ.
ايعا قاراپ ۇلىعان
مەن ءبىر جالعىز كوكبورى
ايعا قاراپ ۇلىسام -
اي سارعايىپ باتادى.
كۇنگە قاراپ ۇلىسام -
كۇن سارعايىپ باتادى.
تاڭعا قاراپ ۇلىسام -
تاڭ سارعايىپ اتادى.
تاۋعا قاراپ ۇلىسام -
تاس سارعايىپ قالادى.
سۋعا قاراپ ۇلىسام -
سۋ سارعايىپ اعادى.
سارعايتپايتىن زامان جوق،
ادام از دا، ارام كوپ،
ۇرلىعى كوپ زاماندا
ۇلىماسقا امال جوق.
جانى دا، جۇرەگى دە، جىرى دا، سىرى دا، مۇڭى دا - بۇكىل ىشكى دۇنيە، بولمىس-ءبىتىمى تۇگەلىمەن تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشتان كۇزگى جاپىراقتاي بوپ سارعايىپ ، شەمەن بوپ قاتقان شەرىن اقتارىپ، كوبەسى سوگىلمەي كوك مۇز بوپ قاتىپ قالعان قاسىرەتىن ەرىتۋ ءۇشىن الىپ كەڭىستىككە شىعىپ قاسقىر بوپ ۇلىعان اقىن كوزىنە مىنا دۇنيەنىڭ ءبارى سارعايىپ كورىنەدى. اقىن ساعىنىشىنان اي دا سارعايىپ كەتكەن، كۇن دە سارعايىپ كەتكەن، تاۋ مەن تاس تا... سارعايىپ كەتكەن.
بەينە ءبىر اقىن بويىن كەرنەپ بارا جاتقان ساعىنىشتىڭ سارى جالقىنى اقتارىلا توگىلىپ ءبارىن دە سارعايتىپ جىبەرگەندەي. ساعىنىشتىڭ سول ءبىر سارى جالقىندى جالىنى بارشا دۇنيەنى شارپي جالاپ كۇيدىرىپ بارا جاتقانداي. ونسىز دا وسىلاي كۇيدىرىپ، ورتەپ بارا جاتقان ساعىنىشى قىسپاققا ءتۇسىپ، قىساستىق كورگەن كەزىندە، اينالاڭدى ۇرلىق پەن قورلىق، زورلىق پەن زومبىلىق تورلاپ العان ساتتە بۇرىنعىدان دا كۇشەيىپ، بۇرىنعىدان دا ارتىپ، اقىرىندا دەرتكە اينالىپ كەتەرى ءسوزسىز عوي. مۇندايدا ايتىلار ءسوز دە جەتپەي، اقىن بايعۇس قاسقىر بوپ ۇلىماي قايتسىن. ونداي ساتتە ول:
بىردە ءسوزىم - شىرىن بال،
بىردە ءسوزىم - قان جىلىم.
كوپ قارادىم قاباققا،
از قوسىلدىم ساناتقا.
ءبىر كوزىمنەن سور اعار،
ءبىر كوزىمنەن قان اقسا.
تۇلا بويىم سىز، قايعى،
سالقىن جۇرەك قىزبايدى.
ءبىر بۇيىرىم جىلىسا،
ءبىر بۇيىرىم مۇزدايدى.
بۇل - جاپا شەككەن جاننىڭ شىرىلى عانا ەمەس، الىستا قالعان تۋعان جەرىن اڭساعان ءارى قاپالى، ءارى نالالى جۇرەكتىڭ ۇلۋى! بىلاي جۇرسەڭ شوڭگە، بىلاي جۇرسەڭ شوق باسىپ، بىردە وتقا كىرىپ، بىردە سۋعا ءتۇسىپ الاساپىران كۇي كەشكەن اقىن جانى سونشاما نەگە دەگبىرسىز؟! نەگە، ەڭ بولماسا، ءبىر مەزەت، ءبىر ءسات بايىز تاۋىپ دامىل ەتپەيدى. نەگە؟ سول كەزدە ساعان ول:
انا جاقتا انام بار،
مىنا جاقتا بالام بار.
مەن اناما الاڭداپ،
انام ماعان الاڭدار، -
دەپ وزەگىن ورتەپ، كەۋدەسىن كەرىپ بارا جاتقان كۇيىنىش-كۇيزەلىسىن اقتارىپ سالادى. اقىن تاعدىرى لاپىلداپ جانىپ جاتقان ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالعان.
...مىنە، اقىن جيىرما ەكى جىلدان كەيىن بالالارىن ەرتىپ تۋعان جەردىڭ قاسيەتتى توپىراعىن باستى. اكە-شەشە باياعىدا و دۇنيەلىك بولعان. ءىنى-قارىنداستارىنىڭ دا ءبىرى بولسا ءبىرى جوق. ومىردەن وتكەن ەڭ جاقىن، ەڭ اسىل جاقىن-جۋىقتارىنا ءبىر ۋىس توپىراق سالا الماعان اقىننىڭ جان-جۇرەگىن وكىنىشتىڭ كۇيىگى ورتەپ، كوكىرەگىن كۇيزەلىستىڭ وتتى جاسىنى قاق ايىرىپ تۇر...
وكىنىشتەن وزەگى ءورت-جالىن بوپ تۇرسا دا، ايتەۋىر ءتاڭىر جارىلقاپ تۋعان جەرىنە ورالدى عوي. ءتاۋبا! شۇكىر! تۋعان جەردىڭ مايدا سامالى جەلپىپ، ىستىق كۇنى ايمالاپ، توپىراعى مايداي جاعىپ اقىننىڭ قامىققان شەرلى كوڭىلىن ەلجىرەتىپ، توڭ بولىپ تورىققان جانىن ەرىتىپ جىبەرگەندەي بولدى. از كۇندە-اق كوڭىل كوتەرىلدى، جان جادىرادى. ەڭ باستىسى، تۋعان جەردىڭ ءديدار كەلبەتىنە قاراپ ءوزىنىڭ الىستا قالعان بالالىق شاعىمەن قاۋىشتى. بالداي ءتاتتى بالالىق شاعىمەن قاۋىشقان جازعان اقىندا نە ەس قالسىن؟! بىردە قۇستاي ۇشىپ، بىردە قۇيىنداي جۇيتكىپ تارتتى دا جونەلدى!
قاراعان، بۇتانىڭ تۇبىنەن،
ۇيقىسى قانىپ تۇنىمەن
ويناپ شىققان قويانداي
ورعىپ-ورعىپ جۇگىرەم.
ورعىعان سايىن القىندىم.
القىنعان سايىن شارق ۇردىم.
سوڭىمنان قالماي جۇگىرگەن
تاسبۇلاق،
وزەن،
سامالدى
بولدىرتىپ ارتقا قالدىردىم.
ويدان قىرعا ورعىدىم.
قىردان نۋعا ورعىدىم.
نۋدان سۋعا ورعىدىم.
تابانعا قاتتى باتسا دا
ورعىدىم تاۋدان تاسقا دا...
قانشاما جىلداردان كەيىن تۋعان جەرىمەن تابىسىپ، ونىڭ مامىقتاي جۇمساق قۇشاعىنا كۇمپ بەرىپ، اۋاسىن قۇشىرلانا جۇتىپ، سۋىن مەيىرلەنە ىشكەن اقىن جانى ءبارى ءبىر الاڭ، ءبارى ءبىر مازاسىز.
تاۋعا شىقسام - ۇلارمىن،
شولگە تۇسسەم - قۇلانمىن.
ۇلار قۇساپ تاۋ جايلاپ، قۇلان
قۇساپ موينىمدى
تارعىل قۇمعا بۇرارمىن.
ەكى جارىلۋ، ەكى ءبولىنۋ. ءبىر تەرىسكەيگە، ءبىر تۇستىككە قاراپ، ءبىر شىعىسقا، ءبىر باتىسقا قاراپ ەكى ۇداي كۇن كەشكەن اقىننىڭ ىشكى الەمى الاي-دۇلەي. ءتۇپ-تامىرىن ىزدەپ كەلگەن اقىننىڭ كىندىك قانى تامعان تۋعان مەكەندى قيا قويۋى دا قيىن. سانا-سەزىمى، اقىل-ەسى، قاي كەزدە دە جولايرىعىندا تۇرعانداي قاق ايىرىلادى دا تۇرادى.
تۋعان جەرىم جايىر تاۋ،
ەكى وركەشتى ايىر تاۋ.
ايىر تاۋدان سۇم تاعدىر
تىرىدەي مەنى ايىردى-اۋ،
تىرىدەي مەنى ايىردى-اۋ!، -
دەپ كۇيزەلەدى.
جالعاندا جامان بار ما
بولىنگەننەن،
بولىنگەن ەمەس ەكەن ولىمنەن كەم.
«جانسىز»، - دەپ
«قوس جۇرەك»، - دەپ،
«اۋعان ەل»، - دەپ
ەستىگەن ءسوزىم از با كورىنگەننەن، -
دەپ قامىعىپ، تورىققان ساتتەرى از بولماپتى. ءبىراق ول - بەي ءادەپ، بىلاپىت جانداردىڭ ونداي-ونداي وسپادار سوزدەرىنە نالىسا دا، جاسىعان جوق. قايتا شىڭدالىپ، شيرىعا ءتۇستى. شامىرقانسا دا شارت سىنعان جوق! قايرالىپ، قايراتتانىپ كەتتى.
ول بۇگىندە تۋعان جەردىڭ تاۋ-تاسىن، وزەن-كولىن، جايلاۋى مەن قۇمىن، ايازى مەن اپتابىن، قىسى مەن جازىن، كۇزى مەن كوكتەمىن، قۇسى مەن اڭىن، گۇلى مەن تامشىسىنا دەيىن قالدىرماي، جۇرەگىن قاقتاپ ساۋعانداي ەتىپ جىرلاۋدان ءبىر تانباي كەلەدى.
جاركەن بودەش ۇلى بۇگىنگى قازاق پوەزياسىنداعى ەڭ بەلسەندى، ەڭ بەلدى، شوقتىعى بيىك، ورىنى بەرىك، ساۋساقپەن ساناپ الارلىقتاي ساناتتاعى اقىندارىمىزدىڭ ءبىرى.
مەن ماقالامدا جاركەننىڭ، ايتقىزباي-اق، وزدەرىڭىز بايقاپ وتىرعانداي، قىرىق قىرىنىڭ ءبىر قىرىنا عانا توقتالدىم.
تاعدىرلى قىرىنا!
ول بىردە:
جەر كوگەردى،
مەن قاشان كوگەرەمىن،
كوگەرمەي ىشىمدە ولدى كوپ ولەڭىم.
قاراقۇمنىڭ سەمىرتىپ سەكسەۋىلىن،
قارا نوسەر جاۋدىرسام دەگەن ەدىم.
سىڭسىعان نۋعا اينالىپ توڭىرەگىم،
گۇلدەردى توزاڭداتىپ كوبەلەگىم،
ارالارىم مۇرتىنا ماي جالاتىپ،
ماسالارىم مەرتىكسە قانعا باتىپ،
ويلاعانىم بولسا وسى نە دەر
ەدىم؟!
اۋىرماي، سىرقاماي-اق ولەر
ەدىم، -
دەپ ءبارىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە جۇرگەن تىلەگىمىزدى العاۋسىز اقتارىپ-اق سالعان ەكەن. تىلەگى قابىل بولعاي! جاركەننىڭ ءبىر ولەڭىندە «جۇلدىزىمنان جاڭىلعان جوقپىن» دەگەن جولدار بار. شىنىندا دا، ول - جۇلدىزىنان جاڭىلماعان اقىن.
تەمىرحان مەدەتبەك، قازاقستان رەسپۋبليكاسى
مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
(«جاس الاش»، №89 (15443)، 5- قاراشا، بەيسەنبى، 2009)
