التاي- قوبدا كۇي اڭىزدارى
سىبىزعى كۇيلەرى دە ادەتتە حالىقتىق جانە اۆتورلىق بولىپ بولىنەدى. التاي- قوبدا سىبىزعى كۇيلەرىنىڭ ەجەلدەن بەرگى ەرەكشەلىگى - وسى وڭىردە مەكەندەيتىن حالىقتارعا ورتاق بولىپ كەلەتىندىگى. مۇنى كورشىلەس، تاعدىرلاس، ءومىر ءسۇرۋ قالپى، مادەنيەتى ۇقساس جۇرتتار اراسىنداعى ءوزارا بايلانىسپەن تۇسىندىرۋگە بولادى.
قازاقتار مەن باتىس موڭعولدارعا ورتاق ءبىرشاما سىبىزعى كۇيلەرى بار. سولاردىڭ ءبىرى پاراسى - «اربيان قوڭىر» كۇيى. ءبىر پاراسى دەگەن سەبەبىمىز - «اربيان قوڭىر» كۇيى سيكلدىك سيپاتقا يە. وسى تۇرعىدا «اربياننىڭ جاستىق شاعى»، «اربيان قوڭىر» اتتى ەكى كۇي - بۇلار جەكە-دارا كۇيلەر.
«اربياننىڭ جاستىق شاعى»
«اربياننىڭ جاستىق شاعى» كۇيىنىڭ اڭىزى بويىنشا اربيان اتتى ۇراڭقاي جىگىتى قازاق قىزىنا عاشىق بولادى. ەكى حالىقتىڭ تەگى، ءدىنى، سالت-ءداستۇرى قاراما-قارسى بولسا دا، الدىندا تۇرعان قيىنشىلىقتارعا قاراماستان ۇرانقاي جىگىتى اربيان ءوزىنىڭ سۇيگەن قىزىنا قوسىلىپ، ەلدىڭ ىشىنە ءسىڭىپ كەتەدى. اربياننىڭ ءوز ءومىرىن، جالىندى جاستىق شاعىن سىبىزعى تىلىمەن بەينەلەپ تارتقان كۇيى ەكەن. جالپى التاي- قوبدا قازاقتارى تاريحىندا قازاق قىزىمەن ۇيلەنىپ، قازاق اراسىنا ەتەنە ارالاسىپ ۇرپاق وربىتكەن مونعول ۇلتتى ازاماتتار ءار داۋىردە از دا بولسا، بولعانى بەلگىلى. ولاردان تاراعان ەلگە ەلەۋلى ازاماتتار بار.
«اربيان قوڭىر»
«اربيان قوڭىر»، بۇل - اربيان كۇيشىنىڭ ءوز ومىرىنەن الىنعان مۇڭلى-زارلى كۇي. قازاق قىزىنا ۇيلەنىپ، ەل ىشىندە ءبىرتوعا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اربياننىڭ وتباسىندا ۇل بالا دۇنيەگە كەلەدى. كوز قۋانىشى بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقان سول بالا اكەسى اڭعا كەتكەندە وزەن جاعاسىندا ويناپ ءجۇرىپ، اياعى تايىپ سۋعا قۇلاپ كەتەدى. اڭنان كەلگەن اربيان بالاسىنىڭ قايعىلى اقازعا ۇشىراعان حابارىن ەستيدى. سوندا قاپالانعان اربيان بەلىندەگى سىبىزعىسىن الىپ، ءبىر اشى زارلى اۋەندى ويناي باستايدى.
بۇل كۇي: قاپيادا قازاعا ۇشىراعان بالاسىن جوقتاۋى جانە «بولماسقا بولاتتاي بەرىك بول!» - دەپ جان جارىن جۇباتۋى ەكەن. باياۋ ەكپىنمەن تولقىتا تەبىرەنىسپەن تارتىلاتىن، الدەبىر قيماس ساعىنىشتىڭ اشى زارى بەبەۋلەگەن قامىرىقتى كۇي تىڭداۋشىسىن تەبىرەنتپەي قويمايدى. مىناۋ بەس كۇندىك جالعاننىڭ بەكەر ەكەنىن، قۋانىش پەن قايعى استاسىپ قاتار جۇرەتىندىگىن، تاعدىردىڭ باسقا سالعان ىسىنە كونبەسكە امالدىڭ جوعىن سىبىزعى تىلىمەن ۇعىندىرعانداي.
«بەيجىڭ سارى»
حالىق اراسىندا كەڭىنەن تارتىلىپ جۇرەتىن كۇيدىڭ ءبىرى - «بەيجىن سارى». بۇل كۇيدىڭ تاريحى جونىندە مىناداي مالىمەت بار. مال بالاسىنىڭ تۋعان جەرىنە دەگەن ساعىنىشى ادامنان كەم ەمەس. بۇعان قاتىستى ەرتەلى-بۇگىنگى اڭىز كوپ. اتاپ ايتقاندا، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا مايدان دالاسىنان قانشاما مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ تۋعان جەرگە جەتكەن اتتار جايلى اڭىزدار ايتىلادى. موڭعوليادان ۆەتنامعا كومەككە جىبەرىلگەن جىلقىنىڭ قانشاما وزەندەر مەن تاۋلاردى، جىنىس ورمانداردى، ءشول دالانى كوكتەپ ءوتىپ، تۋعان ولكەسىنە امان جەتكەنى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر بار. سوعان ۇقساس، ادامنىڭ دوسى ءۇي جانۋارىنىڭ توزىمدىلىگى مەن تۋعان جەرگە ساعىنىشىن ارقاۋ ەتكەن اڭىزدىڭ ءبىرى «بەيجىڭ سارى» اتالعان اتانعا قاتىستى ايتىلادى.
ەرتەدە قازاقتار بەيجىڭگە (پەكينگە) كەرۋەن تارتىپ ساۋدا جاسايدى ەكەن. ايلار بويى اۋىر ازاپتى جولدى باسىپ، تۋعان جەردەن ۇزاعان سايىن كەرۋەندەگى سارى اتاننىڭ كەلگەن ىزىنە قاراي بۇرىلىپ، اڭىراپ بوزداۋى ۇلعايا تۇسەدى. سارى اتاننىڭ قاشىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن اڭعارعان كەرۋەنشىلەر بۇيداسىن قازانداي تاسقا باستىرىپ قويادى. كەرۋەنشىلەر ۇيىقتاعان كەزدە، تاستى كۇشپەن اۋدارىپ، بوساپ شىققان سارى اتان جۇگىمەن كەرى قاشادى. ءسويتىپ اقىرى تۋعان جەرىنە جەتكەن ەكەن. حالىق كۇيشىسى سارى اتاننىڭ تاباندىلىعى مەن ساعىنىشىن كۇي تىلىنە تۇسىرگەن ەكەن. «بەيجىڭ سارىنىڭ جەلىسى» - «بەيجىڭ سارىمەن» جەلىلەس كۇي. «بەيجىڭ سارى» كۇيىن ءدال وسىنداي اڭىزىمەن ۇراڭقاي تسۋۋرشىلارى دا تارتادى. بۇل - ۇراڭقاي- قازاققا ورتاق كۇي.
«جالعىز جىگىت»
سىبىزعىدا ءجيى ورىندالاتىن تەرەڭ سىرلى اۋزەدىڭ ءبىرى - «جالعىز جىگىت» كۇيى. «جالعىز جىگىت» كۇيىنىڭ ات ايتىپ تۇرعانداي، ەرتەدە ءوزىنىڭ الاد ەڭبەگىمەن كۇن كورگەن ءبىر جالعىز جىگىت بولىپتى.
ءوزىنىڭ ازعانا جىلقىسىن باعىپ جۇرگەن جالعىز جىگىت مالىمەن قوسا جورتۋىلشى جاۋدىڭ قولىنا تۇسەدى. توپتى ادامعا ءالى جەتپەيتىنىن تۇسىنگەن جىگىت جاۋدان جىلقىسىن ارالاتۋدى سۇرايدى. جاۋلار باقىلاۋمەن الىپ جۇرەدى. وسى كەزدە جالعىز جىگىت ءوزىنىڭ وتكەن ءومىرىن، بۇگىنگى ايايانىشتى ءحالىن سىبىزعى تىلىمەن تولعاپ شىعاران كۇيى ەكەن. «جالعىز جىگىت» كۇيىنىڭ ەكىنشى نۇسقاسى - جالعىز جىگىتتىڭ قولعا تۇسكەنىن ەستىگەن اناسى مەن جارىنىڭ زارلاپ جوقتاۋى ەكەن.
«جارالى اقبوكەن»
سىبىزعى كۇيلەرىنىڭ ەداۋىر بولىگى اڭشىلىق تاقىرىبىنا قاتىستى بولىپ كەلەدى. سونداي كۇيلەردىڭ ءبىرى - «جارالى اقبوكەن». اقبوكەن ەرتەدە قازاق دالاسىنىڭ كوپ جەرىندە ەركىن جايىلعان. «جارالى اقبوكەن» كۇيىنىڭ اڭىزى بىلاي سىر شەرتەدى.
ەرتەدە ءبىر مەرگەن ءارى سىبىزعىشى جىگىت ادەتتەگىدەي اڭ اۋلاۋعا شىعادى. ونىڭ بۇل جولعى اڭعا شىققانداعى ماقساتى - ءمۇيىزى باعالى اقبوكەندى عانا اتىپ الۋ ەكەن. اقىرى ول جۇرە- جۇرە، الدىنداعى جازىقتا جايىلىپ جۇرگەن ءبىر توپ اقبوكەندى كەزىكتىرەدى. كوزدەگەنىن ءمۇلت جىبەرمەيتىن مەرگەن اقبوكەننىڭ ىشىنەن كوزدەپ تۇرىپ بىرەۋىن اتادى. الايدا الگى جارالانعانداي بولعان اقبوكەن جىعىلىپ قالماي، اقساڭداي باسىپ، قىرقانى اسقان قالپى اڭشىعا جەتكىزبەي كەتەدى. كوزدەگەنىن قۇلاتىپ كەلگەن اڭشى بۇل جولعى ساتسىزدىگىن اڭنىڭ كيەسىنە بالاپ، قاتتى قاپا بولادى. ءسويتىپ مەرگەن سىبىزعىعا اقبوكەننىڭ ءجۇرىسىن، ءوزىنىڭ كوڭىل- كۇيىن قوسىپ وسى كۇيدى تارتقان ەكەن.
«جورعا ايۋ»
قازاق پەن ۇراڭقاي سىبىزعىشىلارى مەن سۋۋرشىلارى سىزىلتا ورىنداپ كەلە جاتقان، دومبىرا- سىبىزعى دۋەتىندە ءساتتى شىعاتىن ءبىر كۇي - «جورعا ايۋ».
«جورعا ايۋ» كۇيى تۋرالى اڭىزدىڭ سورابى دا بىرنەشە ءتۇرلى. سولاردىڭ بىرىنە الىپ كۇشتىڭ يەسى ايۋدىڭ جانكەشتى ارەكەتى ارقاۋ بولعان.
ايۋ - التايدى مەكەندەگەن حالىقتار، سونىڭ ىشىندە قازاقتار ءۇشىن دە وسى تاۋدىڭ يەسى، الىپ ديۋ كۇشتىڭ يەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. ايۋعا قاتىستى اڭىزدار التايدىڭ ءتورت تارابىندا وتە كوپ كەزدەسەدى. التايدىڭ قوبدا بەتىندەگى قازاقتار اراسىندا تاراعان «ايۋ» ءبيى - كەڭىنەن تاراماسا دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتىپ وتىر. «جورعا ايۋ» كۇيىنىڭ شىعۋى تۋرالى اڭىزدىڭ دا بىرنەشە نۇسقاسى بار.
التايدىڭ ارىنى قاتتى وزەنىنىڭ ءبىر ارالىنا اپان سالعان ايۋدىڭ قونجىقتارى سوندا ءوسىپ جاتادى. ايۋ جەم ىزدەپ تاۋعا شىعىپ كەتكەندە قاتتى نوسەر جاڭبىر جاۋادى. وزەننىڭ سۋى كوتەرىلىپ كەتكەندىكتەن، اپاندى شايىپ كەتۋ قاۋپى تۋادى. قاۋىپتى سەزگەن ايۋ اپانعا قاراي جورعالاي قۇيعىتىپ كەلە جاتىپ، سۋعا اعىپ بارا جاتقان قونجىقتارىن كورەدى. جاندارمەن تاسقىن سۋعا قويىپ كەتكەن ايۋ جالداي ءجۇزىپ ءجۇرىپ، قونجىقتارىن ولىمنەن قۇتقارىپ قالادى. ايۋدىڭ وسى جانكەتشى ارەكەتىن الىستان باقىلاعان اڭشى «جورعا ايۋ» اتتتى كۇيدى شىعارعان ەكەن.
«جۇباتۋ»
سىبىزعى ءۇنى - ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنىڭ تامىرشىسى. سىبىزعى اۋەنى ادامدى بىردە مۇڭعا باتىرسا، بىردە جادىراتا سەرگىتەدى. ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتى وياتادى. «جۇباتۋ» كۇيى دە ادام بالاسىنىڭ باسىنا تۇسكەن ءبىر قيىنشىلىق جاعدايدى سەيىلتۋدەن شىققان ەكەن.
ەرتەدە ءبىر حاننىڭ جالعىز بالاسى بولىپتى. بالاسى جەلكىلدەي ءوسىپ كەلە جاتقاندا جاستاي قايتىس بولادى. جالعىز ۇلىنىڭ قازاسىنا قايعىرعان حان قۇسالانىپ جاتىپ قالادى. قايعىدان باسىن كوتەرە الماي جاتىپ قالعان حاندى ۋاتىپ، كوڭىلىن اۋلاۋ ءۇشىن نەبىر اۋزى ءۋالى، ءسوزى دۋالى ەل اعالارى، بي- شەشەندەر سارايعا كەلىپ، ۋاتۋ ءسوزىن ايتقانىمەن، حاننىڭ جۇرەگىنە جەتىپ، ساناسىن سەرگىتە المايدى. سوندا ەل ىشىندەگى ءبىر اتاقتى سىبىزعىشى: «حاننىڭ باسىنداعى قايعىسىن سەيىلتۋ مەنىڭ قولىمنان كەلەر، تاۋەكەل!» - دەپ سىبىزعىسىن بەلىنە قىستىرىپ الىپ ورداعا بارادى. حاننىڭ ورداسىنا ەنگەن سىبىزعىشى ەپپەن باسىپ كەلىپ سالەم بەرگەنىمەن، سالەمىن المايدى. وسى كەزدە سىبىزعىسىن قولىنا الىپ كۇي تارتا جونەلەدى. حان كۇيدى تىڭداپ ءتۇرلى ويعا باتادى. كۇي اياقتالعاندا، كوز جاسىن ءسۇرتىپ، باسىن كوتەرەدى. سىبىزعىشىعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، قۇرمەتتەيدى. ءسويتىپ حاننىڭ باسىن كوتەرتىپ، قايعىسىنا توقتاۋ بولعان بۇل كۇي تاريحتا «جۇباتۋ» دەگەن اتپەن قالىپتى.
«كەربەز قىز»
سىبىزعى كۇيلەرىنىڭ تاقىرىبى سان الۋان. مۇندا ءومىردىڭ قاتپار-قاتپار سىرلارى جاتىر. «كەربەز قىز» كۇيى - سول ءومىردىڭ وزىنەن تۇيگەن قورىتىندىنىڭ جەمىسى، ءبىر ساتتىك كوڭىل قۇبىلىسىنىڭ ايناسى.
ەرتەدە ءبىر بايدىڭ ءۇش ۇل، ءبىر قىزى بولىپتى. التاۋى دا كەلبەتتى، كورىكتى بولعان ەكەن. باي ءۇش ۇلىنا ەل ىشىنەن تاڭداپ ءجۇرىپ وزدەرىنە لايىقتى قالىڭدىق ايتتىرىپ، قوسادى. ەندى بويجەتىپ كەلە جاتقان قىزدارىن قۇتتى ورنىنا قوندىرۋدى ويلاپتى. ۇلكەن ەكى قىزىن ۇزاتقانىمەن، اياعىنىڭ سىلتىماسى بولعانىنا قاراماستان، بايدىڭ كەنجە قىزى جىگىت تاڭداپ وتىرىپ قالادى. نەبىر مەنمىن دەگەن جىگىتتەردىڭ بەتىن قايتارىپ تاستايدى. ءبىر كۇيشى جىگىت تە كەنجە قىزعا ءسوز سالادى. اقىرى كۇدەرىن ءۇزىپ، ءوز ءجونىن تابادى. جىلدار وتكەندە بايدىڭ اۋلىنا كەلگەن كۇيشى جىگىت بۇل كۇندە ءار تايىپ، كارى اتانا باستاسا دا كەربەزدىگىن تانباعان قىزدىڭ قىلىعىنا تاڭدانا وتىرىپ «كەربەز قىز» كۇيىن تارتقان ەكەن دەيدى.
«ورەلى كەر»
«سىبىزعى - جىلقىنىڭ ازانى» دەمەكشى، سىبىزعى كۇيلەرىندە جىلقىنىڭ ءۇنى، ءجۇرىسى، ت. ب. سيپاتتار اسا مول كەزدەسەدى. سونداي كيۇلەردىڭ ءبىرى «ورەلى كەردىڭ» شىعۋ تاريحى بىلاي ەكەن. سىبىزعىسىن بەبەۋلەتكەن ءبىر كۇيشى جىگىت بولىپتى. ول جالشىلىقپەن كۇنىن كورەدى ەكەن. الگى جالشى جىگىتتىڭ ءبىر ورەن جۇيرىك ءارى تايپالعان سۋ جورعا كەر اتى بولعان ەكەن. جالقى جىگىتتىڭ جالعىز اتى تالاي بايگەلەردىڭ الدىن بەرمەپتى. جىگىتتىڭ كەر تۇلپارىنا تالاي باي- باعلاننىڭ كوزى ءتۇسىپ، مول اقىسىن بەرىپ ساتىپ الماق بولسا دا، جىگىت كونبەپتى. اقىرى جىگىتتىڭ بىربەتكەيلىگىنە بولا ىشىنە قان قاتقان زورەكەر بايلاردىڭ ءبىرى جىگىتتىڭ شاڭىراعىن ويرانداپ، كەر اتتى كۇشپەن تارتىپ اكەلۋگە ءبىر توپ جىگىتىن جۇمسايدى. بۇلاردىڭ اتتانعانىن جالعىز جىگىت تە ەستيدى.
جاسانعان جاۋدان قۇتىلۋدىڭ جالعىز امالى قاشىپ قۇتىلۋ دەپ شەشكەن جالقى جىگىت ورەلەپ جايىلتىپ قويعان كەر اتىن ىزدەپ شىعادى. اۋىلدىڭ ماڭىن تىنتە ءسۇزىپ كەزدەسكەن قويشى- قولاڭشىدان: «ورەلى كەر كوردىڭ بە؟ ، ورەلى كەر كوردىڭ بە؟» - دەپ سۇراي بەرەدى. قويشى ورەلى كەردى كورمەگەنىن ايتادى. قالىڭدىعى: «ورەلى كەر مۇندا تۇر، ورەلى كەر مۇندا تۇر!» - دەيدى. اقىرى ورەلى كەردى ۇستاپ الىپ، جاۋ كەلىپ قالعاندا اياعىنداعى ورەسىن الۋعا دا ايال قىلماي، مىنگەسە قاشادى. ءسويتىپ ورەن جۇيرىكپەن قۋعىنشىلارعا جەتكىزبەي، قۇتىلىپ كەتەدى. جاۋدان الىستاپ كەتكەن سوڭ عانا ات باسىن تارتىپ، كەر اتتىڭ ورەسىن شەشىپ الادى. جاۋ كەتكەن سوڭ بىرتىندەپ اۋلىنا ورالادى. ورەلى كەردىڭ عالامات جۇرىسىنە، شابىسىنا ريزا بولعان جىگىت «ورەلى كەر» دەگەن كۇي شىعارعان ەكەن. قوڭىرقاي مايدا ۇنمەن تارتىلاتىن «ورەلى كەر» كۇيىنىڭ ءۇش ءتۇرلى نۇسقاسى بەلگىلى.
اۆتور: اسىلبەك بايتان ۇلى
e-history.kz
