ايەلدەر تىر جالاڭاش قاتىساتىن ويىن: قازاقتا مۇنداي ءداستۇر بولعان با؟
وعان ايەلدەر تىرجالاڭاش قاتىسادى دەپ ايتىلادى.
Massaget.kz ءتىلشىسى مۇنداي ويىن قايدان شىققانىن انىقتادى.
اشىق دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك، بۇل ويىن قازاقتا عانا ەمەس، تۇركى تايپالارىندا بولعان. ويىننىڭ شارتى بويىنشا ۇستىندە قالىڭ كىلەم جاۋىپ، اسىل بۇيىمدار ارتقان تۇيەنىڭ بۇيداسىن جالاڭاش ايەل تىسىمەن شەشىپ جەتەكتەپ اكەتۋى كەرەك. وعان جاس كەلىنشەك شىعادى ەكەن.
وتكەن عاسىردا ۇلىتاۋ باۋرايىندا بولعان استا «تۇيەنى شەشپەككە» شىققان ايەل «ۇلكەندەرىڭ كورگەن جەرىڭ، كىشىلەرىڭ تۋعان جەرىڭ» دەپ كەلىپ، شوككەن تۇيەنىڭ بۇيداسىن تىسىمەن شەشىپ اكەتكەن دەلىنەدى.
بۇل ويىندى سۋرەتشى نيكولاي حلۋدوۆ ءوز سۋرەتىندە بەينەلەگەن (باستى سۋرەتتە). وندا ءبىر استا تۇيەنىڭ بۇيداسىن تىسىمەن شەشىپ جاتقان جالاڭاش ايەلدەر كورسەتىلەدى.
«تۇيە شەشۋ» قىرعىزدىڭ «ماناس» داستانىندا دا ايتىلادى ەكەن. ودان بولەك، شەرحان مۇرتازانىڭ «قىزىل جەبە» رومانىندا سۋرەتتەلگەن. 2015-جىلى جارىققا شىققان «قۇنانباي» فيلمىندە دە «تۇيە شەشپەك» كورسەتىلەدى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باۋىرجان ەردەمبەكوۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى ماقالاسىندا وسى ويىن تۋرالى تاريحي دەرەكتەر كەلتىرگەن.
«وسكەنباي ءبي اسىنان بەلگىلى، قازاقتا بۇرىن بولعانمەن اسا سيرەك كەزدەسەتىن ويىن ءتۇرى ايەل جالاڭاش شىعىپ، قازىققا بايلانعان كىلەم جابۋلى تۇيەنىڭ بۇيداسىن تىسىمەن شەشسە، تۇيە كىلەمىمەن سونىكى. وسكەنباي ءبيدىڭ اسىنا قاتىسقان توعالاق رۋىنىڭ ادامى وتەپبەرگەن دەگەننىڭ ەستەلىگى جەتكەن. استاعى وقيعا تومەندەگىشە ءوربيدى. كوپتەن سوڭ جيىننان تاعى ءبىر ايەلدىڭ شەشىنىپ جاتقانى بايقالادى. سارى كىدىر تارتىپ قالعان قاتىن ەكەن، بۇركەنىش جامىلىپ، تۇيە قاسىنا كەپ:
ەرلەر، ەرلەر،
ەرلەر تۋعان جەرلەر.
قارايمىن دەسەڭ دە وزدەرىڭ ءبىل.
ارىستىڭ بۇل اسىندا
بۇل بايگەنى الماق ءدۇر، - دەپ بۇركەنىشتى سىپىرعاندا، قۇنەكەڭ ايەلگە شاپان جاپقىزىپ جىبەرەدى. بۇيدانى شەشكىزگەن جوق. كىلەم جابىلعان ىنگەن ۇستىنە قوسىپ، «شەشىندىرگەن ايىبىمىز» دەپ ايەلگە شاپان بەرىلەدى»، - دەپ جازعان ول.
ال ەتنوگراف بولات بوپاي ۇلى Massaget.kz تىلشىسىنە وسى ويىن جونىندە ايتىپ بەردى.
«ءداستۇردىڭ وزىعى بار، توزىعى بار» دەپ دانا اتام تەكتەن تەككە ايتپاعان عوي. اۋەلى «قازاق ىرىم ەتەدى، ىرىمى قىرىن كەتەدى» دەگەن ءسوزدىڭ تۇبىندە ويمىل قاراداي نار وي شوگىپ جاتقان جوق پا؟! مەن ەنتوگراف رەتىندە ايتار ەدىم. تۇيە شەشۋ، تايلاق تارتۋ دەگەن قازاق سالت-داستۇرىندە بولماعان. بولسا دا ايەل ادام اتقارماعان. مۇنى بۇگىنگى تاڭدا تاڭسىق كورۋدىڭ قورتىمداي دا پايداسى جوق. سالتقا قايشى، داستۇرگە جات. تىپتەن ۇيات. بارىپ تۇرعان اسقان ماسقارالىق قوي. ويدان ويىپ، قىردان قىرىپ، كور جەردەن تەرىپ، «وي، مىناۋ باياعى زامانداعى اتا ءداستۇرى» دەپ ۇگىتتەۋدىڭ ەش قاجەتى جوق»، - دەيدى مامان.
دانا بابام «ەل بولام دەسەڭ بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ ەسكەرتۋ جاساپ كەتتى ەمەس پە؟! قازىر ەل بولامىن دەسەڭ، ەكران مەن TikTok-تى تۇزەۋ كەرەك. تۇيە - كيەلى جانۋار، ونى دا قورلاماۋ كەرەك. تاريحتاعى ءداستۇردىڭ وزىعىن الىپ، توزىعىن تاستاۋ كەرەك»، - دەيدى ەتنوگراف.
ونىڭ ايتۋىنشا، تاريحتا قازاق سالتىندا ايەلدى جالاڭاشتاپ، تىسىمەن تۇيە بۇيداسىن شەشكىزۋ دەگەن سالت-ءداستۇر، ىرىم بولماعان.
«قازاق ءداستۇرى - قازاق حالقىنىڭ ونەگەلى ءومىرىنىڭ ايناسى. ءتالىم-تاربيەگە اينالعان وتباسى وقۋلىعى. ال قازاق ىرىمى - قازاق عىلىمى دەپ قابىلداعان ءجون بولادى. قازاقتا ويعا جات، كوڭىلگە سالقىندىق اكەلەتىن، ۇياتقا قالتىراتىن، جۇرەكتى سۋىتاتىن جامان سالت، ەسسىز ءداستۇر ەشقاشان بولماعان. بولا قالعان كۇندە اۋىلدىڭ ابىز اقساقالدارى دەر كەزىندە تىيىم سالىپ، ولارعا دۇرە سوعىپ، مالدان ايىپ قويىپ تيىپ تاستاپ وتىرعان»، - دەدى بولات بوپاي ۇلى.
مامان قازاق تاريحىندا بۇگىندە قولدانىستا بولماۋى كەرەك ىرىم-تىيىمدارعا توقتالدى.
«ءيا، ءداستۇر دەپ قويدىڭ باسىن جوعارى ءىلىپ سويۋ، ءبىر شاقىرىمنان كۇيەۋ جىگىتتى توڭقالاڭ قاقتىرىپ سالەم سالدىرۋ، جاس كەلىن ۇل تاپسىن دەپ سويىپ جاتقان قويدىڭ تازالانباعان كيكى بوقتان ارىلماعان ۇلتابار ىشەگىمەن ماڭدايىنا ۇرۋ، جاس كەلىنگە اتتىڭ نوقتا نە جۇگەنىن باسىنا سالىپ، سالەم سالدىرىپ مالشا جەتەكتەپ ءۇيدىڭ ءىشىن اينالدىرۋ، ودان قالسا، ءمايىت سالاتىن تابىتقا ولگەن ادام بەينەسىندە جاتقىزىپ، ۇستىنە اق شۇبەرەك جاۋىپ، قويدىڭ شيكى وكپەسىمەن الاتاۋ . ت. ب. جامان ىرىم جاساۋ سىندى ءجون-جوسىقسىز ىرىم-تىيىمدار جەلى بەتىندە ءورىپ جۇرەتىن بولىپ كەتتى.
مۇنداي سالتقا سايمايتىن، ساناعا سىيمايتىن وعاش ارەكەتتەردى توقتاتاتىن ۋاقىت جەتتى. تازا ءداستۇرىمىزدى، اسىل سالتىمىزدى جوقتان جونىپ، ويىمىزعا نە كەلسە عايىپ ءۇشىن، لايك جيناۋ ءۇشىن جەلىگە سالا بەرۋدى شۇعىل توقتاتۋ كەرەك. حالىق ءداستۇرى بالانىڭ ويىنشىعى ەمەس. ەستى ادام ونداي ناشار قىلىقتار ىستەمەيدى. بابالاردىڭ سارقىتىن ءىشىپ، سالعان سارا جولىنان اداسپايىق. سوندا عانا اسىل ءداستۇر ساباقتاستىعىن بۇزباي ساقتاپ قالامىز. ۇرپاق ساباقتاستىعىن دا اتا جولىمەن دۇرىس جالعاستىرا الامىز، ءاز حالقىم-اۋ!؟ مىنە، قازاق قىرىن كەتكەن ىرىم دەپ وسىنى ايتادى. قىرىن جۇگىرمەي، ءتۇزۋ جۇگىرەيىك»، - دەدى ەتنوگراف.
