وقۋلىق دايىنداۋشىلاردى ۇيىمداسقان توپ دەمەسكە امال جوق - ايگۇل ءىسماقوۆا
سوڭعى كۇندەرى الەۋمەتتىك جەلىدە مەكتەپتەگى «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» ءپانى وقۋلىعىنىڭ سۋرەتتەرى قىزۋ تالقىعا تۇسكەن. اتالعان وقۋلىقتىڭ مازمۇنى عالامتور، قازاقستانداعى ۇلتتار دوستىعى، دۇرىس تاماقتانۋ، جەڭىس كۇنى مەن عىلىمي فانتاستيكا سىندى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە قاتىسى جوق تاقىرىپقا تولى. اتا-انالار مەن مۇعالىمدەر تۇگەل سىناعان وقۋلىقتار قازىر مەكتەپتەردە وقىتىلىپ جاتىر. ال كەلەر جىلى بۇل وقۋلىقتاردى جاڭا وقۋ قۇرالدارى الماستىرۋى ءتيىس. الايدا، مامانداردىڭ ايتۋىنشا، جاڭادان شىعاتىن وقۋلىقتىڭ جاسالۋ بارىسى دا جۇمباق. ءبىز بۇل تۋراسىندا بەلگىلى عالىم فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ايگۇل ءىسماقوۆانىڭ پىكىرىن ءبىلىپ كوردىك.
- الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان وقۋلىقتى ءسىز دە سىنادىڭىز. ىشىندە پانگە قاتىستى ماتەريال جوقتىڭ قاسى. نەگە مەكتەپتەردە ءالى كۇنگە سول وقۋلىقتار قولدانىلادى؟
- جۋىردا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءبىر وقۋلىق بولىپ شىعادى دەيدى. ءبىراق ونىڭ ىشىندە نە ادەبيەت، نە قازاق ءتىلى جوق دەۋدە بولادى. قازىرگى قازاق ءتىلى وقۋلىعىن اشىڭىزشى، ىشىندە ءتۇرلى اقپارات بار، ءبىراق قازاق ءتىلى ءپانى جوق! مۇعالىمدەر حابارلاسىپ، جانايقايىن ايتىپ جاتىر. ويتكەنى ەندىگى شىعاتىن وقۋلىقتار بۇدان دا سۇمدىق بولۋى مۇمكىن دەگەن ۇرەي بار.
جەلىدەگى ءسوز بولعان وقۋلىق قازاق مەكتەبىنىڭ بارلىق سىنىپتارىنا ءتان. بۇل جۇرتقا جاريا بوپ جاتقانى بەرگى جاعى، وقۋلىقتىڭ ءىشىن اقتارسا ودان دا ورەسكەل تۇستارى بار. ينتەرنەتتەگى نەشە ءتۇرلى نارسەنى ناسيحاتتايتىن ماتىندەر ءجۇر. قازاق ءتىلى وقۋلىعىنىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ ەرەجەلەرى، گرامماتيكاسى جوق. ءتىلدىڭ گرامماتيكاسى بولماسا، مەكتەپتە ول ءپان نە ءۇشىن وقىتىلادى؟ ورىس ءتىلى وقۋلىعىن اشىپ قاراڭىز، ءتيىستى ساباقتارى ورنىندا تۇر. مەن قارسى قويىپ تۇرعان جوقپىن. ءبىراق، قازاق ءتىلى دە تالاپقا ساي بولۋى كەرەك.
بۇل ساعاديەۆتىڭ (ەرلان ساعاديەۆ، بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى - رەد. ) كەزىنەن وسىلاي كەلە جاتقان جاعداي. قازىرگى مينيسترلىك وكىلدەرى وسىنى بيۋدجەتتىڭ اقشاسى جۇمسالىپ كەتتى عوي دەپ، جىلى جاۋىپ قويعان. بىرنەشە جىل بۇرىن وسى تۋرالى ايتقانىمدا «اپاي، بيۋدجەتتىڭ اقشاسى بەكىتىلدى، ەندى 2023 -جىلعا دەيىن وسى وقۋلىقتار بولادى، اقشا كۇيىپ كەتتى، ەندى وقۋلىققا اقشا بولىنبەيدى» دەگەن. ءبىراق، مىنا تۇرعىدا قايتا شىققانى دۇرىس ەمەس.
- وقۋلىق دايىنداۋدا سىزدەر سەكىلدى ماماندار نەگە قاتىستىرىلمايدى؟
- ءبىزدى قاتىستىرمايدى. م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى بار، ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى بار. ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ماماندارىنا قاراتادى، ادەبيەتتەن سىن ايتپايتىن ادامدار الىنادى. ونىڭ وزىندە، دايىن بولعاندا تەك ءبىر-ەكى ادامنان پىكىر الادى. ولار ءبىر ايدا قاراپ شىعۋ كەرەك. «ءبىر ايدا قاراپ، نە ايتا الاسىڭ، سونى جازىپ بەر» دەيدى ەكەن. ال باعدارلاما جوعارى جاقتان تۇسەدى.
وقۋلىققا قاتىستى اتا-انالاردىڭ پىكىرلەرىن وقىساڭ جانىڭ اشيدى. 2017 -جىلدان بەرى وسىلاي كەلە جاتىر. كەزىندە قوسىمشا وقۋلىقتار بار، ءتىل ەرەجەلەرى وقىتىلادى دەگەن. سويتسەم، ونىسى وتىرىك ەكەن. ءبىز الدانىپ قالدىق.
- ماسەلەنى بۇلاي قالدىرا بەرمەي، كوتەرۋ كەرەك شىعار؟
- كەلەسى وقۋلىقتار 2023 -جىلى عانا شىعادى. الداعى جەلتوقساندا تۇجىرىمداماسى جاريالانادى دەپ جاتىر. ءبىراق، سونى دايىنداۋعا قاتىسىپ جاتقان ءبىزدىڭ ماماندار «تۋرا وسىلاي كەتىپ بارا جاتىر» دەدى. سوندىقتان ولار دا ماسەلە كوتەرىپ جاتىر.
- كىمدەر دايىنداپ جاتىر سوندا بۇل وقۋلىقتاردى؟
- ونى دايىنداپ جاتقان نازاربايەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ مۇعالىمدەرى دەيدى. سولاردىڭ ماڭايىنان «وزات مۇعالىمدەردى» جينايدى ەكەن. قانداي وزات ەكەندەرىن بىلمەيمىن. سولار ءۇن-ءتۇنسىز دايىنداپ، «مىنا باعدارلاما بەكىلتىلدى، وسىمەن جازىڭىزدار» دەپ اۆتورلارعا بەرەدى ەكەن. ولار ءبىر ايدىڭ ىشىندە مىندەتتەلەدى. امال جوق، سول ءبىر ايدا گرانتتىق قارجىعا جازىپ بەرەدى.
ال عالىمدار قاتىستىرىلمايدى. سەبەبى ءبىز ونداي وقۋلىقتاردىڭ قالاي بولاتىنىن بىلگەنبىز، كەڭەس وداعى كەزىندە وقۋلىقتار ساپالى بولعان. تاريح ءپانى بولسا، وقۋلىقتىڭ ىشىندە تاريح، قازاق ءتىلى بولسا قازاق ءتىلىنىڭ ەرەجەلەرى تۇراتىن. قازىرگى وقۋلىق سۇيەكسىز بولىپ بارا جاتىر. بۇل نە اسىعىستىق؟ نەگە قازاق ءتىلى ءوز ءپان دەڭگەيىندە وقىتىلمايدى؟
كەلەسى جىلعا دەيىن جەتىلدىرىلگەن وقۋ باعدارلاماسى قازىر تالقىلانىپ جاتىر. كىمنىڭ تالقىلاپ جاتقانى قۇپيا. ءبىزدىڭ ەشقايسىمىز قاتىستىرىلمايمىز. استانا مەن الماتىداعى ماڭايىمىزداعى مۇعالىمدەردەن دە سۇرادىم، ەشكىم قاتىسىپ جاتقان جوق. ولاردىڭ ايتقانى، «باعدارلاما جوعارى جاقتان تۇسەدى، ءبىز تەك سونى ورىنداۋشىمىز» دەيدى.
5-سىنىپتان باستاپ 11-سىنىپقا دەيىنگى وقۋلىقتاردىڭ ءىشىن اشساڭىز تۋرا الگىندەي جاعداي. ودان دا سوراقىسىن كورەسىز. ونداي كىتاپتى جازعان اۆتورلار بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن الدىق دەپ وتىر، ونىسى كەلەسى ۇرپاققا قيانات.
- نەگە مۇنداي قاتەلىككە جول بەرىپ الدىق؟
- بۇل ساعاديەۆتىڭ ىستەپ كەتكەن ۇلكەن قاتەلىگى. وسىعان قوسىمشا شىعارامىز دەگەن سوزگە الدانىپ قالدىق. ال كەلەسى جىلى شىعاتىن وقۋلىق بۇدان دا سۇمدىق بولادى عوي دەپ الدىن الىپ جاتقانىمىز. عالىم رەتىندە ەلگە وسىلاي جاريا ەتىپ وتىرماسام، بۇدان ارتىققا شامام كەلمەيدى.
ءبىر توپ مۇعالىم «نەگە قاتىستىرىلمايمىز» دەپ بىرنەشە رەت جازىپتى، فاميليالارىن ايتا المايمىن. ءبىراق، ءبىر جالعىز توپ بار، ولاردىڭ ايتۋىنشا. سولار ون شاقتى ادام، ءوز پىكىرلەرىن ايتاتىن عالىمدارى بولۋى كەرەك ىشىندە. ولاردى ۇيىمداسقان توپ دەمەسە، باسقاشا قالاي ايتۋعا بولادى؟ ال ۇلتتىق مەكتەپتەردىڭ مۇعالىمدەرى، بەلسەندى مۇعالىمدەردىڭ بىرەۋى دە وتكىزىلمەيدى. قانشاما قازاق ءتىلى گرامماتيكاسىنىڭ ماماندارى بار، ەڭىرەپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى ساعاديەۆتىڭ «رەفورماسىنىڭ» ناتيجەسى. ال كەلەسى وقۋلىقتار قالاي بولاتىنىنان تاعى بەيحابارمىز. مينيسترلىك جاۋاپ بەرەتىن شىعار دەپ ويلايمىز.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1914 -جىلى «قازاق» گازەتىندە «باستاۋىش مەكتەپ» دەگەن ماقالا جازعان. سونداي بىلاي دەيدى: «دەربەس قازاق مەملەكەتىنىڭ باستى يدەولوگيالىق قارۋ-جاراعى - باستاۋىش قازاق مەكتەبى. باستاۋىش قازاق مەكتەپتە انا تىلىندە ساباق ساپالى جۇرسە، انا تىلىمەن قارۋلانعان قازاق وتانىنا ادال قىزمەت ەتەدى، جەرىن قورعايتىن وتانشىل ازامات بولىپ قالىپتاسادى» دەيدى. قازاق مەكتەبىندە انا تىلىندە ساپالى ءبىلىم بەرمەسەك، قازاق ءتىلى مىنانداي سوراقى وقۋلىقتارمەن وقىتىلسا، ءبىز تاۋەلسىزدىككە يە بولاتىن ۇرپاقتى قايدان الامىز؟
halyq-uni.kz
